Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ kr̥ṣṇagatarōgavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातः कृष्णगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
śuklagatarōgavijñānīyānantaraṁ pratyāsattyā kr̥ṣṇamaṇḍalagatā rōgāḥ pratipādyā ityāta āha- athāta ityādi||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
yat savraṇaṁ śukra(kla)mathāvraṇaṁ vā pākātyayaścāpyajakā tathaiva | catvāra ētē'bhihitā vikārāḥ kr̥ṣṇāśrayāḥ saṅgrahataḥ purastāt ||3||
यत् सव्रणं शुक्र(क्ल)मथाव्रणं वा पाकात्ययश्चाप्यजका तथैव | चत्वार एतेऽभिहिता विकाराः कृष्णाश्रयाः सङ्ग्रहतः पुरस्तात् ||३||
🔊 Audio coming soon
tānēva kr̥ṣṇagatarōgānnāmabhiḥ prāha- yadityādi| saṅkhyēyanirdēśādēva catuḥsaṅkhyāyāṁ labdhāyāṁ catuḥsaṅkhyākaraṇaṁ tantrāntarōddiṣṭātiriktasaṅkhyānirāsārtham| saṅgrahataḥ samyagupādānataḥ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
nimagnarūpaṁ hi bhavēttu kr̥ṣṇē sūcyēva viddhaṁ pratibhāti yadvai | srāvaṁ sravēduṣṇamatīva ruk ca tat savraṇaṁ śukra(kla)mudāharanti ||4||
निमग्नरूपं हि भवेत्तु कृष्णे सूच्येव विद्धं प्रतिभाति यद्वै | स्रावं स्रवेदुष्णमतीव रुक् च तत् सव्रणं शुक्र(क्ल)मुदाहरन्ति ||४||
🔊 Audio coming soon
tānēva lakṣaṇairnirdiśannāha- nimagnētyādi| nimagnarūpam antaḥpraviṣṭarūpam, īṣaddr̥śyarūpamityarthaḥ| sūcyēva viddhamityanēna vartulatvaṁ darśitaṁ, raktasyāgnēyatvāduṣṇāśrutā atyarthaṁ ca pīḍā bhavati| avraṇaśuklē mandarugaśrutā vakṣyatē, tasmādasmin sakṣatē śukrē kṣatayōgānnētrasya sukumāratvāccātīva vēdanā yuktā| atra vidēhaḥ- “raktarājīnibhaṁ kr̥ṣṇē vidrumābhaṁ pralakṣyatē| sūcyagrēṇaiva tacchukramuṣṇāśrusrāvi savraṇam”- iti| savraṇaṁ sakṣatamityarthaḥ| raktajamidamasādhyaṁ ca||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
dr̥ṣṭēḥ samīpē na bhavēttu yacca na cāvagāḍhaṁ na ca saṁsravēddhi | avēdanāvanna ca yugmaśukraṁ tatsiddhimāpnōti kadācidēva ||5||
दृष्टेः समीपे न भवेत्तु यच्च न चावगाढं न च संस्रवेद्धि | अवेदनावन्न च युग्मशुक्रं तत्सिद्धिमाप्नोति कदाचिदेव ||५||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ tasyaivāvasthādvārēṇa kādāciktaṁ sādhyatvaṁ darśayannāha- dr̥ṣṭērityādi| saṁsravēddhītyatra saṁśabdō'tiśayārthaḥ| avēdanāvat mandavēdanam||5||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
vicchinnamadhyaṁ piśitāvr̥taṁ vā calaṁ sirāsaktamadr̥ṣṭikr̥cca | dvitvaggataṁ lōhitamantataśca cirōtthitaṁ cāpi vivarjanīyam ||6|| uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca kr̥ṣṇē yasmin bhavēnmudganibhaṁ ca śukram | tadapyasādhyaṁ pravadanti kēcidanyacca yattittiripakṣatulyam ||7||
विच्छिन्नमध्यं पिशितावृतं वा चलं सिरासक्तमदृष्टिकृच्च | द्वित्वग्गतं लोहितमन्ततश्च चिरोत्थितं चापि विवर्जनीयम् ||६|| उष्णाश्रुपातः पिडका च कृष्णे यस्मिन् भवेन्मुद्गनिभं च शुक्रम् | तदप्यसाध्यं प्रवदन्ति केचिदन्यच्च यत्तित्तिरिपक्षतुल्यम् ||७||
🔊 Audio coming soon
tasyaiva kadācitsādhyasya lakṣaṇaṁ pratipādyāsādhyasya lakṣaṇaṁ pratipādayannāha- vicchinnētyādi| vicchinnamadhyamiti vidīrṇamāṁsatvānmadhyē sacchidramiva| pakṣāntaramāha- piśitāvr̥taṁ vēti, ācchinnamadhyamēvōnnatamāṁsēna vēṣṭitaṁ vā| calaṁ sirāsaktamiti yataḥ sirāsaktamata ēva calaṁ, sirā hi svabhāvata ēva calāḥ; tadāśritaṁ śukramapi calamēva; anyē tu calaṁ caladiva na tu sākṣāccalamēva| adr̥ṣṭikr̥t darśanarōdhakr̥t| dvitvāggataṁ dvipaṭalāśritam| lōhitamantataścēti prāntēṣu lōhitamityarthaḥ| idānīṁ dvipaṭalāśritasya lakṣaṇaṁ darśayannāha- uṣṇētyādi| kasmiṁścit pustakē ‘piḍakā ca pītā’ iti pāṭhaḥ, sa na saṅgacchatē | tathā ca vidēhaḥ- “cōṣōṣṇasrāvadāhāstu kr̥ṣṇē ca piḍikōdgamaḥ| vyaktamudgaphalākāraṁ śukraṁ dvitvaggataṁ bhavēt” iti| ēkīyamatamāha- tadityādi| yaccānyacchukraṁ tittiripakṣatulyaṁ tadapyasādhyaṁ kēcidvadantīti sambandhaḥ| ētat paramatamapyapratiṣiddhatvādanumatamēva||6-7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
sitaṁ yadā bhātyasitapradēśē syandātmakaṁ nātirugaśruyuktam | vihāyasīvācchaghanānukāri tadavraṇaṁ sādhyatamaṁ vadanti ||8||
सितं यदा भात्यसितप्रदेशे स्यन्दात्मकं नातिरुगश्रुयुक्तम् | विहायसीवाच्छघनानुकारि तदव्रणं साध्यतमं वदन्ति ||८||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ savraṇaṁ śukraṁ pratipādyāvraṇaṁ pratipādayannāha- sitamityādi| syandātmakam abhiṣyandakāraṇaṁ vihāyasīva ākāśa iva, acchaghanānukāri pratanumēghakhaṇḍānukārītyarthaḥ| raktajamidaṁ sādhyaṁ ca||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
gambhīrajātaṁ bahalaṁ ca śukraṁ cirōtthitaṁ cāpi vadanti kr̥cchram |9|
गम्भीरजातं बहलं च शुक्रं चिरोत्थितं चापि वदन्ति कृच्छ्रम् |९|
🔊 Audio coming soon
asyaivāvraṇasya śukrasyāvasthābhēdēna kr̥cchratāṁ darśayannāha- gambhīrētyādi| ēvambhūtamavraṇamapi śukraṁ kr̥cchraṁ vadantīti sambandhaḥ| gambhīrajātaṁ dvipaṭalāśritamityarthaḥ| jējjaṭācāryastu savraṇāvraṇaśukrasya lakṣaṇaṁ sādhyāsādhyatvaṁ ca viparītakramēṇa paṭhati, mayā tu pañjikākārābhiprāyēṇānēnaiva kramēṇa paṭhitam|9|-
Adhikarana 8 (9) · Śloka 10
sañcchādyatē śvētanibhēna sarvaṁ dōṣēṇa yasyāsitamaṇḍalaṁ tu ||9|| tamakṣipākātyayamakṣikōpasamutthitaṁ tīvrarujaṁ vadanti |10|
सञ्च्छाद्यते श्वेतनिभेन सर्वं दोषेण यस्यासितमण्डलं तु ||९|| तमक्षिपाकात्ययमक्षिकोपसमुत्थितं तीव्ररुजं वदन्ति |१०|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ pākātyayamāha- sañcchādyata ityādi| akṣikōpāt samutthitaṁ syandādutpannamityarthaḥ| ēṣa tridōṣajō'sādhyaśca||9||-
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ajāpurīṣapratimō rujāvān salōhitō lōhitapicchilāśruḥ | vidārya kr̥ṣṇaṁ pracayō'bhyupaiti taṁ cājakājātamiti vyavasyēt ||10||
अजापुरीषप्रतिमो रुजावान् सलोहितो लोहितपिच्छिलाश्रुः | विदार्य कृष्णं प्रचयोऽभ्युपैति तं चाजकाजातमिति व्यवस्येत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
ajētyādi| ajāpurīṣapratima iti viśuṣkacchagalīpurīṣatulyaḥ| salōhita īṣallōhitaḥ| lōhitapicchilāśruriti lōhitaṁ picchilaṁ cāśru yasya saḥ| pracayaḥ sāmarthyānmēdasaḥ| ēṣa ślēṣmajō'sādhyaśca||10||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrē kr̥ṣṇagatarōgavijñānīyō nāma pañcamō'dhyāyaḥ ||5||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे कृष्णगतरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē pañcamō'dhyāyaḥ||5||