13. lēkhyarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો લેખ્યરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

રક્તાભિષ્યન્દાનન્તરમૌષધસાધ્યાન્ ગદાઞ્ચતુર્ષ્વભિષ્યન્દેષ્વભિધાય શસ્ત્રસાધ્યાન્ પ્રતિપાદયિતુકામો લેખ્યાઞ્જનપ્રસઙ્ગેન પ્રથમં લેખ્યરોગપ્રતિષેધમાહ- અથાત ઇત્યાદિ| યદ્યપિ ચિકિત્સાપ્રવિભાગીયોદ્દિષ્ટાત્ ‘છેદ્યાસ્તેષુ દશૈકશ્ચ’ ઇત્યાદિવચનાત્ પૂર્વં છેદ્યરોગાણામુપાદાનં પ્રપ્નોતિ, તથાઽપિ લેખ્યાઞ્જનપ્રસઙ્ગાચ્છેદ્યાદિષ્વલ્પાવસ્થાયાં લેખનોપયોગાચ્ચ લિખ્યાનાં પ્રાગુપાદાનમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 9

નવ યેઽભિહિતા લેખ્યાઃ સામાન્યસ્તેષ્વયં વિધિઃ | સ્નિગ્ધવાન્તવિરિક્તસ્ય નિવાતાતપસદ્મનિ ||૩|| (આપ્તૈર્દૃઢં ગૃહીતસ્ય વેશ્મન્યુત્તાનશાયિનઃ) | સુખોદકપ્રતપ્તેન વાસસા સુસમાહિતઃ | સ્વેદયેદ્વર્ત્મ નિર્ભુજ્ય વામાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિસ્થિતમ્ ||૪|| અઙ્ગુલ્યઙ્ગુષ્ઠકાભ્યાં તુ નિ ર્ભુગ્નં વર્ત્મ યત્નતઃ | પ્લોતાન્તરાભ્યાં ન યથા ચલતિ સ્રંસતેઽપિ વા ||૫|| તતઃ પ્રમૃજ્ય પ્લોતેન વર્ત્મ શસ્ત્રપદાઙ્કિતમ્ | લિખેચ્છસ્ત્રેણ પત્રૈર્વા, તતો રક્તે સ્થિતે પુનઃ ||૬|| સ્વિન્નં મનોહ્વાકાસીસવ્યોષાર્દ્રાઞ્જનસૈન્ધવૈઃ | શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈઃ સમાક્ષીકૈઃ પ્રતિસાર્યોષ્ણવારિણા ||૭|| પ્રક્ષાલ્ય હવિષા સિક્તં વ્રણવત્ સમુપાચરેત્ | સ્વેદાવપીડપ્રભૃતીંસ્ત્ર્યહાદૂર્ધ્વં પ્રયોજયેત્ ||૮|| વ્યાસતસ્તે સમુદ્દિષ્ટં વિધાનં લેખ્યકર્મણિ |૯|

તાન્ સર્વાન્ સઙ્ખ્યયાઽભિધાય સઙ્ક્ષેપાર્થં તેષ્વભિન્નવિધિમુપદિશન્નાહ- નવેત્યાદિ| તમેવ સામાન્યવિધિમાહ- સ્નિગ્ધેત્યાદિ|- સ્નિગ્ધવાન્તવિરિક્તસ્યેત્યત્રાનુક્તોઽપિ સ્નેહાનન્તરં સ્વેદઃ કાર્યઃ| સુસમાહિત ઇત્યનેન યથા દૃશોઃ પીડા ન સ્યાત્તથા સ્વેદયેદિતી દ્યોત્યતે| નિર્ભુજ્ય પરિવર્ત્ય, ઉત્તાનીકૃત્યેત્યર્થઃ| નિર્ભુગ્નમ્ ઉત્તાનીકૃતમ્| પ્લોતાન્તરાભ્યાં વસ્ત્રવેષ્ટિતાભ્યામઙ્ગુલ્યઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં યથા ન ચલતિ ન કમ્પતે, ન વા સ્રંસતે નાધઃ પતતિ, તથા વર્ત્મ નિર્ભુજ્યેત્યર્થઃ| શસ્ત્રપદાઙ્કિતમિતિ પ્રચ્છયિતવ્યે પ્રચ્છિતં, ભેદયિતવ્યે ચ ભિન્નં, છેદનીયે ચ છિન્નમિત્યર્થઃ| વાતકફવ્યાધિકઠિનં દારુણં વર્ત્મ શસ્ત્રેણ લિખેત્, પિત્તરક્તગદક્રાન્તં મૃદુવર્ત્મ પુનઃ શેફાલિકાદીનાં પત્રૈર્લિખેત્| પશ્ચાત્કર્માહ- તત ઇત્યાદિ| સ્વિન્નં સ્વેદિતમ્| મનોહ્વા મનઃશિલા| આર્દ્રાઞ્જનં રસાઞ્જનમ્| માક્ષીકં સુવર્ણમાક્ષીકમ્| પ્રતિસાર્ય અવઘૃષ્ય| હવિષા ઘૃતેન| વ્રણવત્ સદ્યોવ્રણવત્ સપ્તાહં યાવત્, તદૂર્ધ્વં શારીરવ્રણવત્; તચ્ચ પર્ણબન્ધાદિના ક્રમેણ| સ્વેદાવપીડેત્યાદિ| ત્ર્યહાદૂર્ધ્વં પુનર્વ્રણવદેવ સ્વેદાપીડાપ્રભૃતીન્ પ્રયોજયેદિતિ તાત્પર્યાર્થઃ| સ્વેદાવપીડાદિકં સમાસેનાભિધાય વિસ્તરેણાતિદિશન્નાહા- વ્યાસત ઇત્યાદિ| વિધાનં સ્વેદાવપીડાદિકમ્| લેખ્યકર્મણીતિ સકલલેખનાર્હગદકર્મણીત્યર્ત્થઃ||૩-૮||-

Adhikarana 3 (9) · Śloka 10

અસૃગાસ્રાવરહિતં કણ્ડૂશોફવિવર્જિતમ્ ||૯|| સમં નખનિભં વર્ત્મ લિખિતં સમ્યગિષ્યતે |૧૦|

ઇદાનીં સમ્યગ્લિખિતસ્ય વર્ત્મનો લક્ષણમાહ- અસૃગાસ્રાવરહિતમિત્યાદિ| સમં નિમ્નોન્નતત્વરહિતમ્| નખનિભં નખસ્યેવ નિભા યસ્ય તત્તથા| તદેવ વ્રણવદુપચરણીયમ્||૯||-

Adhikarana 4 (10-12) · Śloka 12

રક્તમક્ષિ સ્રવેત્ સ્કન્નં ક્ષતાચ્છસ્ત્રકૃતાદ્ધ્રુવમ્ ||૧૦|| રાગશોફપરિસ્રાવાસ્તિમિરં વ્યાધ્યનિર્જયઃ | વર્ત્મ શ્યાવં ગુરુ સ્તબ્ધં કણ્ડૂહર્ષોપદેહવત્ ||૧૧|| નેત્રપાકમુદીર્ણં વા કુર્વીતાપ્રતિકારિણઃ | એતદ્દુર્લિખિતં જ્ઞેયં સ્નેહયિત્વા પુનાર્લિખેત્ ||૧૨||

દુર્લિખિતસ્ય વર્ત્મનો લક્ષણમાહ- રક્તમિત્યાદિ| સ્કન્નં સ્ત્યાનમ્| વ્યાધ્યનિર્જય ઇતિ લેખનસાધ્યસ્ય વ્યાધેરનુપશમઃ| અપ્રતિકારિણ ઇતિ તસ્ય પ્રતિક્રિયામકુર્વત ઇત્યર્થઃ| તત્ર ચિકિત્સામાહ- સ્નેહત્વેત્યાદિ| કેચિત્ ‘સ્વેદયિત્વા’ ઇતિ પઠન્તિ||૧૦-૧૨||

Adhikarana 5 (13) · Śloka 14

વ્યાવર્તતે યદા વર્ત્મ પક્ષ્મ ચાપિ વિમુહ્યતિ | સ્યાત્ સરુક્ સ્રાવબહુલં તદતિસ્રાવિતં વિદુઃ ||૧૩|| સ્નેહસ્વેદાદિરિષ્ટઃ સ્યાત્ ક્રમસ્તત્રાનિલાપહઃ |૧૪|

અતિલિખિતવર્ત્મનો લક્ષણમાહ- વ્યાવર્તત ઇત્યાદિ| તચ્ચિકિત્સિતમાહ- સ્નેહસ્વેદાદિરિત્યાદિ| અનિલાપહઃ ક્રમોઽન્યોઽપિ પરિષેકાદિર્બાહ્ય આભ્યન્તરો વાઽઽહારાદિકઃ| અનિલાપહેન વાયું જિત્વા પશ્ચાદ્વ્રણવદુપચરણીયમ્||૧૩||-

Adhikarana 6 (14) · Śloka 15

વર્ત્માવબન્ધં ક્લિષ્ટં ચ બહલં યચ્ચ કીર્તિતમ્ ||૧૪|| પોથકીશ્ચાપ્યવલિખેત્ પ્રચ્છયિત્વાઽગ્રતઃ શનૈઃ |૧૫|

ઇદાનીં રોગવિશેષે ક્વચિદેવ પ્રચ્છન્નેન રક્તહરણમૃદુકરણપૂર્વકં લેખનમતિદિશન્નાહ- વર્ત્મેત્યાદિ| અવલિખેત્ શસ્ત્રેણ, ન તુ પત્રાદિભિઃ||૧૪||-

Adhikarana 7 (15) · Śloka 15

સમં લિખેત્તુ મેધાવી શ્યાવકર્દમવર્ત્મની ||૧૫||

ક્વચિત્ પુનર્લેખનમાત્રમેવ કર્તવ્યં ન પુનશ્છેદભેદપ્રચ્છન્નાનીતિ દર્શયન્નાહ- સમમિત્યાદિ| સમમ્ એકકાલમિત્યર્થઃ; અન્યે તુ નાત્યવગાઢં નાત્યુત્તાનમિતિ સમમાહુઃ||૧૫||

Adhikarana 8 (16) · Śloka 16

કુમ્ભીકિનીં શર્કરાં ચ તથૈવોત્સઙ્ગિનીમપિ | કલ્પયિત્વા તુ શસ્ત્રેણ લિખેત્ પશ્ચાદતન્દ્રિતઃ ||૧૬||

કુત્રચિચ્છેદપૂર્વકં લેખનમાહ- કુમ્ભીકિનીમિત્યાદિ| કલ્પયિત્વા છિત્ત્વેત્યર્થઃ| અતન્દ્રિતઃ અનલસઃ||૧૬||

Adhikarana 9 (17) · Śloka 17

ભવેયુર્વર્ત્મસુ ચ યાઃ પિડકાઃ કઠિના ભૃશમ્ | હ્રસ્વાસ્તામ્રાશ્ચ તાઃ પક્વા ભિન્દ્યાદ્ભિન્ના લિખેદપિ ||૧૭||

કસ્મિંશ્ચિદ્ભેદપૂર્વકં લેખનમાહ- ભવેયુરિત્યાદિ||૧૭||

Adhikarana 10 (18) · Śloka 18

તરુણીશ્ચાલ્પસંરમ્ભા પિડકા બાહ્યવર્ત્મજાઃ | વિદિત્વૈતાઃ પ્રશમયેત્ સ્વેદાલેપનશોધનૈઃ ||૧૮||

કુત્રાપિ વર્ત્મરોગે ન પૂર્વં છેદભેદપ્રચ્છન્નાનિ, ન ચોત્તરકાલં લેખનમિતિ દર્શયન્નાહ- તરુણીશ્ચાલ્પેત્યાદિ||૧૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

ઇતિ સુશુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે લેખ્યરોગપ્રતિષેધો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ ||૧૩||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||