46. mūrcchāpratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો મૂર્ચ્છાપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

ક્ષીણસ્ય બહુદોષસ્ય વિરુદ્ધાહારસેવિનઃ | વેગાઘાતાદભીઘાતાદ્ધીનસત્ત્વસ્ય વા પુનઃ ||૩|| કરણાયતનેષૂગ્રા બાહ્યેષ્વાભ્યન્તરેષુ ચ | નિવિશન્તે યદા દોષાસ્તદા મૂર્ચ્છન્તિ માનવાઃ ||૪|| હૃત્પીડા જૃમ્ભણં ગ્લાનિઃ સઞ્જ્ઞાનાશો બલસ્ય ચ | સર્વાસાં પૂર્વરૂપાણિ, યથાસ્વં તા વિભાવયેત્ ||૫||

ઇદાનીં દોષજમૂર્ચ્છાયા હેતુસમ્પ્રાપ્તી આહ- ક્ષીણસ્યેત્યાદિ| એવમ્ભૂતસ્ય પુરુષસ્ય વેગાઘાતાદિભિર્હેતુભિરુગ્રા દોષા યદા બાહ્યાભ્યન્તરેષુ કરણાયતનેષુ નિવિશન્તે તદા માનવા મૂર્ચ્છન્તીતિ પિણ્ડાર્થઃ| હીનસત્ત્વસ્ય અલ્પસત્ત્વસ્ય| કરણાયતનેષુ બુદ્ધીન્દ્રિયકર્મેન્દ્રિયમનોબુદ્ધ્યહઙ્કારસ્થાનેષુ| ઉગ્રા અતિપ્રવૃદ્ધાઃ પ્રસૃતાશ્ચ| બાહ્યેષ્વાભ્યન્તરેષુ ચેતિ બાહ્યકરણાયતનાનિ કર્મેન્દ્રિયાણિ, આભ્યન્તરકરણાયતનાનિ મનોબુદ્ધ્યહઙ્કારસ્થાનાનિ| આભ્યન્તરકરણાયતનસ્ય હૃદયસ્યૈકત્વાત્ કથં બહુવચનં? સત્યં, અન્તઃસઞ્જ્ઞાવહનાડીનામપ્યન્તઃકરણાયતનત્વેનાભિમતત્વાત્| નિવિશન્તે અવતિષ્ઠન્તે| અપરે કરણાયતનશબ્દેનૈવ કરણાનિ કથયન્તિ, ઉપચારાત્| તેન બાહ્યાભ્યન્તરેષુ કરણેષુ યદા દોષા નિવિશન્તે તદા માનવા મૂર્ચ્છન્તીત્યર્થઃ| અન્યે ત્વન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ- કરણાયતનેષુ યદા દોષા નિવિશન્તે તથા બાહ્યાભ્યનરેષુ કરણેષુ નિવિશન્તે તદા માનવા મૂર્ચ્છન્તીતિ||૩-૫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

સઞ્જ્ઞાવહાસુ નાડીષુ પિહિતાસ્વનિલાદિભિઃ | તમોઽભ્યુપૈતિ સહસા સુખદુઃખવ્યપોહકૃત્ ||૬|| સુખદુઃખવ્યપોહાચ્ચ નરઃ પતતિ કાષ્ઠવત્ | મોહો મૂર્ચ્છેતિ તાં પ્રાહુઃ... |૭|

યયા પ્રક્રિયયા માનવો મૂર્ચ્છતિ તામાહ- સઞ્જ્ઞેત્યાદિ| સુખદુઃખવ્યપોહકૃત્ સુખદુઃખનાશકૃત્, સુખદુઃખનાશશ્ચ સઞ્જ્ઞાનાશાત્; સઞ્જ્ઞાનાશસ્તુ સઞ્જ્ઞાવહનાડીપિધાનાત્| અન્યે સુખદુઃખે સત્ત્વરજસી, તયોર્વ્યપોહો નાશસ્તં કરોતીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૬||-

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

... ષડ્વિધા સા પ્રકીર્તિતા ||૭|| વાતાદિભિઃ શોણિતેન મદ્યેન ચ વિષેણ ચ | ષટ્સ્વપ્યેતાસુ પિત્તં હિ પ્રભુત્વેનાવતિષ્ઠતે ||૮||

સઙ્ખ્યામાહ- ષડ્વિધેત્યાદિ| યે તન્ત્રાન્તરીયા વાતાદિભિઃ શોણિતેન ચ ચતુર્વિધાં મૂર્ચ્છામિચ્છન્તિ તેષામયમાશયઃ- મદ્યવિષયોસ્ત્વનન્તરોક્તપાણ્ડુરોગવત્ પૃથગુપાદાનં, તેન સ્વમતે ષડ્વિધૈવ મૂર્ચ્છા| સર્વાસ્વપિ મુર્ચ્છાસુ પિત્તં કર્તૃત્વેન પ્રધાનમિત્યાહ- ષટ્સ્વિત્યાદિ| પ્રભુત્વેનાવતિષ્ઠતે ઇતરદોષાવાક્રમ્ય વર્તત ઇત્યર્થઃ| વેગાઘાતાદિઃ હેતુઃ; કરણાયતનેષ્વિત્યાદિઃ સમ્પ્રપ્તિઃ||૭-૮||

Adhikarana 5 (9) · Śloka 9

અપસ્મારોક્તલિઙ્ગાનિ તાસામુક્તાનિ તત્ત્વતઃ |૯|

વાતાદિજાનાં તિસૃણાં લિઙ્ગમપસ્મારોક્તલિઙ્ગાતિદેશેનાહ- અપસ્મારેત્યાદિ| અપસ્મારોક્તલિઙ્ગાનિ યથાસ્વં તાસાં જાનીયાદિત્યર્થઃ| કેચિત્ ‘અપસ્મારોક્તલિઙ્ગાનિ’ ઇત્યત્ર ‘અપસ્મારેણ લિઙ્ગાનિ’ ઇતિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાનયન્તિ- દન્તનખખાદનાક્ષિવૈકૃતલાલાસ્રાવાદિરહિતાન્યપસ્મારેણ તુલ્યાનિ લક્ષણાનિ યથાસ્વમુપલક્ષયેદિત્યર્થઃ| તથા ચ તન્ત્રાન્તરં,- “સર્વાકૃતિઃ સન્નિપાતાદપસ્માર ઇવાગતઃ| સ જન્તું પાતયત્યાશુ વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈઃ”- ઇતિ|૯|-

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

પૃથિવ્યમ્ભસ્તમોરૂપં રક્તગન્ધશ્ચ તન્મયઃ ||૯|| તસ્માદ્રક્તસ્ય ગન્ધેન મૂર્ચ્છન્તિ ભુવિ માનવાઃ |૧૦|

વાતજાદીનાં તિસૃણાં લિઙ્ગાન્યતિદિશ્ય રક્તજાયાઃ સમ્પ્રાપ્તિં લક્ષણં ચાહ- પૃથિવીત્યાદિ| પૃથ્વી અમ્ભશ્ચ દ્વયમપિ તમોરૂપં તમોબહુલં; તથા ચોક્તં પુરા- ‘તમોબહુલા પૃથિવી, સત્ત્વતમોબહુલા આપઃ’ ઇતિ, રક્તગન્ધશ્ચ તન્મય ઇતિ પૃથિવ્યમ્ભઃસમુદ્ભવઃ; પાઞ્ચભૌતિકેઽપિ રક્તે પૃથિવ્યમ્ભસોઃ પ્રાધાન્યાત્| મૂર્ચ્છન્તિ ભુવિ માનવા ઇત્યેતેન ગન્ધસ્ય તમોબહુલત્વમુક્તમ્| નનુ, ગન્ધઃ પાર્થિવસ્તત્કથં પૃથિવ્યમ્ભઃસમુદ્ભવ ઇત્યુચ્યતે? સત્યં, પરસ્પરોપકાર્યત્વાત્ | મૂર્ચ્છન્તિ ભુવિ માનવા ઇતિ યે માનવા પૃથિવીગુણબહુલાસ્તામસા ઇત્યર્થઃ| નનુ, યદિ રક્તગન્ધો મૂર્ચ્છાજનકઃ, તર્હિ કિમિતિ સર્વેષામેવ ન મૂર્ચ્છામુત્પાદયતિ? સત્યં, યે હીનસત્ત્વાસ્તેષાં મૂર્ચ્છામુત્પાદયતિ ન સર્વેષામ્| અપરે ‘રક્તગન્ધશ્ચ તન્મય’ ઇત્યન્યથા વ્યાચક્ષતે, તદ્યથા- તન્મયઃ પૃથિવ્યમ્ભોમયઃ; અત્ર યથાસમ્ભવં વ્યાખ્યાનં; તેન રક્તમમ્ભોમયં, દ્રવત્વાત્; ગન્ધશ્ચ પૃથિવીમયઃ, પાર્થિવત્વાદ્ગન્ધસ્ય; તેન તમોભૂયિષ્ઠાયાઃ પૃથિવ્યાઃ સકાશાદ્ગન્ધસ્ય જાતત્વાદ્ગન્ધોઽપિ તમોબહુલ એવ, કારણાનુરૂપત્વાત્ કાર્યસ્ય; શેષં સમમ્| અન્યે તુ ‘પૃથિવ્યમ્ભસ્તમોરૂપં રક્તં ગન્ધશ્ચ તન્મય’ ઇતિ પઠન્તિ; પૃથિવી ચામ્ભશ્ચ પૃથિવ્યમ્ભસી, તયોઃ સમ્બન્ધિ યત્તમઃ, તદ્રૂપં તદ્બહુલં તલ્લક્ષણં વા રક્તં, ગન્ધશ્ચ તન્મય ઇતિ તમોમય ઇત્યર્થઃ; તમોબહુલપૃથિવ્યુત્પન્નત્વાદ્ગન્ધસ્ય| એતેન તમોભૂયિષ્ઠપૃથિવ્યમ્ભૌત્પન્નરક્તસ્ય ધાતુજનિતત્વાદ્ગન્ધસ્ય સ્વયં તમોભૂયિષ્ઠત્વાચ્ચ રક્તગન્ધો માનવૈરાઘ્રાતઃ સન્ હૃદ્યવસ્થિતં તમો વર્ધયન્ મૂર્ચ્છામાપાદયતિ, ‘સર્વભાવાનાં સામાન્યં વૃદ્ધિકારણમ્’ ઇત્યુક્તત્વાત્| નનુ, તમોબહુલત્વાદ્રક્તં મૂર્ચ્છાજનકં તર્હિ તમોભૂયિષ્ઠે એતે પૃથિવ્યમ્ભસી કુતો મૂર્ચ્છાં નોત્પાદયતઃ? સત્યં, પૃથિવ્યમ્ભસી સાત્મ્યતયા સ્વરૂપતશ્ચ મૂર્ચ્છાં નોત્પાદયતઃ| અન્યે તુ પઠન્તિ- પૃથિવ્યમ્ભસ્તમોરૂપં રક્તગન્ધેન તુ ત્રયમ્’ ઇતિ; વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- પૃથિવ્યમ્ભસ્તમસાં રૂપં સ્વલક્ષણં યસ્ય રક્તસ્ય તત્પૃથિવ્યમ્ભસ્તમોરૂપં; રક્તગન્ધેન કૃત્વા તુ પુનસ્ત્રયં સત્ત્વરજસ્તમસાં ગુણાનાં ત્રિતયં ‘રક્તે જ્ઞાયતે’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| નનુ, ગન્ધેન કૃત્વા કથં ગુણાનાં ત્રિતયં રક્તે જ્ઞાયતે ઇતિ ચેત્? સત્યં, રક્તે ગન્ધો વિસ્રો વર્તતે, ગન્ધશ્ચ ગુણવિશેષઃ, ઉક્તં ચ,- “તેષાં વિશેષાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ”- ઇતિ, તે ચ વિશેષાસ્ત્રિગુણાઃ; ઉક્તં ચ,- “સર્વ એવૈતે વિશેષાઃ સત્ત્વરજસ્તમોમયા ભવન્તિ” ઇતિ| કિન્ત્વત્ર તમોગુણસ્યાધિક્યં જ્ઞેયમ્| એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- પૃથિવ્યમ્ભસ્તમઃસ્વલક્ષણસ્ય રક્તસ્ય ગન્ધેન ત્રિગુણેન તમોગુણવિશિષ્ટેન માનવા મૂર્ચ્છન્તિ||૯||-

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

દ્રવ્યસ્વભાવ ઇત્યેકે દૃષ્ટ્વા યદભિમુહ્યતિ ||૧૦||

સ્વમતં પ્રદર્શ્ય પરમતમાહ- દ્રવ્યસ્વભાવ ઇત્યેકે ઇત્યાદિ||૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

ગુણાસ્તીવ્રતરત્વેન સ્થિતાસ્તુ વિષમદ્યયોઃ | ત એવ તસ્માજ્જાયેત મોહસ્તાભ્યાં યથેરિતઃ ||૧૧||

વિષમદ્યોત્થે આહ- ગુણા ઇત્યાદિ| ત એવ ગુણા રૂક્ષાદયઃ| મોહો મૂર્ચ્છા| તાભ્યાં વિષમદ્યાભ્યામ્| યથેરિતો યથાકથિત ઇત્યર્થઃ| અથ વિષમદ્યવિકારયોઃ સામાન્યેનૈવ મૂર્ચ્છાપ્રણયનાત્ કથમત્ર વિશિષ્ટમભિધાનમ્? ઉચ્યતે- તત્ર ઇતરલક્ષણૈઃ સહ તદ્ગ્રહણાર્થમ્| નનુ, યદિ વિષમદ્યયોસ્તુલ્યા ગુણાઃ સ્થિતાઃ, તત્ કિમિતિ વિષવન્મદ્યં મારણાત્મકં ન સ્યાત્? સત્યં, મદ્યે તેષાં ગુણાનામનતિતીવ્રત્વેનાવસ્થાનાત્| યદ્યેવં તર્હિ ‘ગુણાસ્તીવ્રતરત્વેન સ્થિતાસ્તુ વિષમદ્યયોઃ’ ઇતિ કથં ન વ્યાહન્યતે? સત્યં, તીવ્રતરશબ્દાદગ્રે તીવ્રશબ્દો મધ્યે લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ| તેન વિષે તીવ્રતરત્વેન તે ગુણાઃ સ્થિતાઃ, મદ્યે તીવ્રત્વેનેત્યર્થઃ| તથા ચ તન્ત્રાન્તરમ્,- “વિષસ્ય યે ગુણા દૃષ્ટાઃ સન્નિપાતપ્રકોપણાઃ| ત એવ મદ્યે દૃશ્યન્તે વિષે તુ બલવત્તરાઃ|| ત એવ તસ્માત્તાભ્યાં તુ મોહૌ સ્યાતાં યથેરિતૌ” (ચ. ચિ. ૨૪)- ઇતિ||૧૧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

સ્તબ્ધાઙ્ગદૃષ્ટિસ્ત્વસૃજા ગૂઢોચ્છ્વાસશ્ચ મૂર્ચ્છિતઃ |૧૨|

રુધિરજમૂર્ચ્છાલક્ષણમાહ- સ્તબ્ધાઙ્ગદૃષ્ટિસ્ત્વસૃજેત્યાદિ| સ્તબ્ધશબ્દોઽઙ્ગદૃષ્ટિભ્યાં સમ્બધ્યતે| ગૂઢોચ્છ્વાસઃ અસ્પષ્ટશ્વાસઃ|૧૨|-

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

મદ્યેન વિલપંશ્છેતે નષ્ટવિભ્રાન્તમાનસઃ | ગાત્રાણિ વિક્ષિપન્ ભૂમૌ જરાં યાવન્ન યાતિ તત્ ||૧૨||

મદ્યજમૂર્ચ્છાલક્ષણમાહ- મદ્યેનેત્યાદિ| વિલપન્નિતિ વિલાપં કુર્વન્| નષ્ટવિભ્રાન્તમાનસ ઇતિ નષ્ટમાનસઃ અપસ્મરણઃ વિભ્રાન્તમાનસો વિક્ષિપ્તચેતાઃ| જરાં પાકમ્||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

વેપથુસ્વપ્નતૃષ્ણાઃ સ્યુઃ સ્તમ્ભશ્ચ વિષમૂર્ચ્છિતે | વેદિતવ્યં તીવ્રતરં યથાસ્વં વિષલક્ષણૈઃ ||૧૩||

વિષજમૂર્ચ્છાલક્ષણમાહ- વેપથુસ્વપ્નતૃષ્ણાઃ સ્યુરિત્યાદિ| વેપથુઃ કમ્પઃ| સ્તમ્ભઃ સ્તબ્ધતા| વેદિતવ્યમિત્યાદિ| મૂલાદિકન્દાન્તસ્ય વિષસ્ય યથાસ્વં યાનિ લક્ષણાનિ તૈઃ કૃત્વા વિષમૂર્ચ્છિતસ્ય પુંસો યથાસ્વં યથાત્મીયં વિષં જ્ઞેયમ્||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

સેકાવગાહૌ મણયઃ સહારાઃ શીતાઃ પ્રદેહા વ્યજનાનિલાશ્ચ | શીતાનિ પાનાનિ ચ ગન્ધવન્તિ સર્વાસુ મૂર્ચ્છાસ્વનિવારિતાનિ ||૧૪||

અતઃ પરં ચિકિત્સિતમાહ- સેકાવગાહાવિત્યાદિ| મણયઃ સહારા ઇતિ મણયો મુક્તાસ્ફટિકપ્રભૃતયઃ| તે ચ સહારા હારારોપિતા હિતા ઇત્યર્થઃ| વ્યજનાનિલા વ્યજનાનાં વાયવઃ| શીતાઃ પ્રદેહાઃ ચન્દનોત્પલપ્રભૃતિકૃતાઃ પ્રલેપાઃ| શીતાનિ પાનાનિ ચ ગન્ધવન્તીતિ યાનિ શીતાનિ ગન્ધવન્તિ ચ પાનાનિ તાનીત્યર્થઃ| અનિવારિતાનિ પ્રશસ્તાનિ||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

સિતાપ્રિયાલેક્ષુરસપ્લુતાનિ દ્રાક્ષામધૂકસ્વરસાન્વિતાનિ | ખર્જૂરકાશ્મર્યરસૈઃ શૃતાનિ પાનાનિ સર્પીંષિ ચ જીવનાનિ ||૧૫||

તાન્યેવ શીતાનિ ગન્ધવન્તિ ચ પાનાન્યાહ- સિતાપ્રિયાલેક્ષુરસપ્લુતાનીત્યાદિ| ખર્જૂરકાશ્મર્યરસૈઃ શૃતાનિ સિતાપ્રિયાલાદિયુતાનિ પાનાનિ પાનકાનિ સર્વાસ્વનિવારિતાનિ| ન કેવલં પાનાન્યેવાનિવારિતાનિ સર્પીંષિ ચ જીવનાનીતિ કાકોલ્યાદિસિદ્ધાનીત્યર્થઃ| કેચિત્ પાનાનીત્યત્ર સિદ્ધાનીતિ પઠન્તિ, તે ચ ઘૃતવિશેષણં મન્યન્તે||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

સિદ્ધાનિ વર્ગે મધુરે પયાંસિ સદાડિમા જાઙ્ગલજા રસાશ્ચ | તથા યવા લોહિતશાલયશ્ચ મૂર્ચ્છાસુ પથ્યાશ્ચ સદા સતીનાઃ ||૧૬||

કિમેતાન્યેવ સર્વમૂર્ચ્છાસુ હિતાન્યુતાન્યાન્યપીત્યાહ- સિદ્ધાનીત્યાદિ| મધુરે વર્ગે કાકોલ્યાદૌ| પયાંસિ સર્વાણ્યપિ દુગ્ધાનિ, સર્વેષાં ક્ષીરાણાં મૂર્ચ્છાહરત્વાત્| સદાડિમા દાડિમેન સંસ્કૃતાઃ, જાઙ્ગલજા રસાઃ| મૂર્ચ્છાસુ યે ભોજને હિતાસ્તાનાહ- તથેત્યાદિ| પથ્યા હિતાઃ, ‘ભોજને’ ઇતિ શેષઃ| સતીનો વર્તુલકલાયઃ||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

ભુજઙ્ગપુષ્પં મરિચાન્યુશીરં કોલસ્ય મધ્યં ચ પિબેત્ સમાનિ | શીતેન તોયેન બિસં મૃણાલં ક્ષૌદ્રેણ કૃષ્ણાં સિતયા ચ પથ્યામ્ ||૧૭||

ભુજઙ્ગપુષ્પમિત્યાદિ| ભુજઙ્ગપુષ્પં નાગકેશરમ્| કોલસ્ય મધ્યં બદરમજ્જા| એતાનિ ભુજઙ્ગપુષ્પાદીનિ સમાનિ તુલ્યાનિ શીતતોયેન સહ પિબેત્| ન કેવલમેતાન્યેવ શીતતોયેન સહ પિબેત્ બિસં મૃણાલં ચાપિ શીતતોયેન પિબેત્; બિસં બિસેન્દ્રકં, મૃણાલં પદ્મનાલમ્| ક્ષૌદ્રેણ કૃષ્ણામિતિ મધુના સહ પિપ્પલીં પિબેદિત્યર્થઃ; અન્યે લિહેદિતિ મન્યન્તે| સિતયા ચ પથ્યામિતિ હરીતકીં શર્કરયા સહ પિબેદિત્યર્થઃ||૧૭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

કુર્યાચ્ચ નાસાવદનાવરોધં ક્ષીરં પિબેદ્વાઽપ્યથ માનુષીણામ્ | મૂર્ચ્છાં પ્રસક્તાં તુ શિરોવિરેકૈર્જયેદભીક્ષ્ણં વમનૈશ્ચ તીક્ષ્ણૈઃ ||૧૮||

અતઃ પરં કિં કુર્યાદિત્યાહ- કુર્યાદિત્યાદિ| નાસાવક્ત્રયોરવરોધેન વ્યાઘુટ્યાન્તઃ પ્રવિષ્ટો મારુતો રુદ્ધાનિ સ્રોતાંસિ વિવૃણ્વન્ મૂર્ચ્છામપહન્તિ; નારીક્ષીરં ચાતિશીતલત્વાત્| મૂર્ચ્છામિત્યાદિ| પ્રસક્તાં ભૂયો ભૂયોઽનુસઙ્ગિનીમ્| શિરોવિરેકૈઃ નસ્યૈઃ| અભીક્ષ્ણં પુનઃ પુનઃ| યદ્યપિ સર્વમૂર્ચ્છાયાં પિત્તં પ્રધાનં, તીક્ષ્ણે નસ્યવમને ન યુક્તેઽસ્ય, તથાઽપિ સઞ્જ્ઞાવહસ્રોતોનિરોધશાન્તિકરત્વાદ્ વ્યાધિપ્રત્યનીકત્વાચ્ચ હિતે એવ| કેચિત્ ‘તીક્ષ્ણૈઃ’ ઇત્યત્ર ‘પથ્યૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર પિત્તશ્લેષ્મહરૈરિત્યર્થઃ||૧૮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 20

હરીતકીક્વાથશૃતં ઘૃતં વા ધાત્રીફલાનાં સ્વરસૈઃ કૃતં વા | દ્રાક્ષાસિતાદાડિમલાજવન્તિ શીતાનિ નીલોત્પલપદ્મવન્તિ ||૧૯|| પિબેત્ કષાયાણિ ચ ગન્ધવન્તિ પિત્તજ્વરં યાનિ શમં નયન્તિ |૨૦|

હરીતકીક્વાથશૃતમિત્યાદિ| હરીતકીક્વાથેન શૃતં સિદ્ધં હરીતકીક્વાથશૃતમ્| ધાત્રીફલાનામ્ આમલકફલાનાં સ્વરસૈઃ| દ્રાક્ષાસિતેત્યાદિ| યાનિ કષાયાણિ શ્રીપર્ણ્યાદિકૃતાનિ પિત્તજ્વરં શમં નયન્તિ તાનિ દ્રાક્ષાસિતાદાડિમલાજવન્તિ તત્પ્રધાનાનિ પિબેત્| નીલોત્પલપદ્મવન્તિ નીલોત્પલપદ્મપ્રધાનાનિ| ગન્ધવન્તિ ગન્ધદ્રવ્યાઢ્યાનિ| નીલોત્પલપદ્મવન્તીત્યાદિકં પિત્તજ્વરહરકષાયવિશેષણમ્||૧૯||-

Adhikarana 18 (20) · Śloka 21

પ્રભૂતદોષસ્તમસોઽતિરેકાત્ સમ્મૂર્ચ્છિતો નૈવ વિબુધ્યતે યઃ ||૨૦|| સન્ન્યસ્તસઞ્જ્ઞો ભૃશદુશ્ચિકિત્સ્યો જ્ઞેયસ્તદા બુદ્ધિમતા મનુષ્યઃ |૨૧|

ઇદાનીં મૂર્ચ્છાયા અવસ્થાયાં સઞ્જ્ઞાન્તરમાહ- પ્રભૂતદોષ ઇત્યાદિ| યઃ પ્રભૂતદોષો મનુષ્યઃ સમ્મૂર્ચ્છિતઃ સન્ તમસોઽતિરેકાન્નાવબુધ્યતે નાવબોધં પ્રાપ્નોતિ સ દુશ્ચિકિત્સ્યો મતિમતા વૈદ્યેન સન્ન્યસ્તસઞ્જ્ઞો જ્ઞેય ઇતિ પિણ્ડાર્થઃ| સન્ન્યસ્તસઞ્જ્ઞ ઇતિ મૃત્યુમુખે વર્તમાનત્વાત્ સન્ન્યસ્ત ઇવ સન્ન્યસ્તઃ||૨૦||-

Adhikarana 19 (21) · Śloka 22

યથાઽઽમલોષ્ટં સલિલે નિષિક્તં સમુદ્ધરેદાશ્વવિલીનમેવ ||૨૧|| તદ્વચ્ચિકિત્સેત્ત્વરયા ભિષક્તમસ્વેદનં મૃત્યુવશં પ્રયાતમ્ |૨૨|

ઇદાનીં સન્ન્યસ્તસ્ય શીઘ્રં પ્રતીકારાય દૃષ્ટાન્તમાહ- યથાઽઽમલોષ્ટમિત્યાદિ| આમલોષ્ટમ્ આમમૃત્પિણ્ડમ્| તં સન્ન્યસ્તસઞ્જ્ઞમ્| અસ્વેદનં પ્રસ્વેદરહિતમ્||૨૧||-

Adhikarana 20 (22) · Śloka 23

તીક્ષ્ણાઞ્જનાભ્યઞ્જનધૂમયોગૈસ્તથા નખાભ્યન્તરતોત્રપાતૈઃ ||૨૨|| વાદિત્રગીતાનુનયૈરપૂર્વૈર્વિઘટ્ટનૈર્ગુપ્તફલાવઘર્ષૈઃ |૨૩|

કૈશ્ચિકિત્સેદિત્યાહ- તીક્ષ્ણાઞ્જનાભ્યઞ્જનેત્યાદિ| તીક્ષ્ણશબ્દોઽઞ્જનાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| તોત્રાણિ સૂચિપ્રકારાણિ| વાદિત્રં વીણાદિ| અનુનયઃ સાન્ત્વનાપૂર્વકં વચનાદિ| વિઘટ્ટનૈઃ વિવિધપ્રકારેણ ચાલનૈઃ| ગુપ્તફલાવઘર્ષૈઃ કપિકચ્છૂફલાવઘર્ષણૈઃ| અન્યે ગુપ્તફલં વૃષણં, તસ્યાવઘર્ષણૈઃ પીડનૈરિત્યર્થઃ| કેચિદ્વિઘટ્ટનૈરિત્યત્ર ‘વિસ્માપનૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર આશ્ચર્યકારકૈરિત્યર્થઃ| એતૈરુપચારૈઃ ઉપાચરેત્ આસઞ્જ્ઞાપ્રાપ્તેઃ||૨૨||-

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

આભિઃ ક્રિયાભિશ્ચ ન લબ્ધસઞ્જ્ઞઃ સાનાહલાલાશ્વસનશ્ચ વર્જ્યઃ ||૨૩||

આભિઃ ક્રિયાભિરિત્યાદિ| આભિઃ ક્રિયાભિઃ અનન્તરોક્તાભિસ્તીક્ષ્ણાઞ્જનાદિભિઃ| સાનાહલાલાશ્વસનશ્ચ આનાહાદિયુક્તઃ; શ્વસનઃ શ્વાસ ઇત્યર્થઃ||૨૩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

પ્રબુદ્ધસઞ્જ્ઞં વમનાનુલોમ્યૈસ્તીક્ષ્ણૈર્વિશુદ્ધં લઘુપથ્યભુક્તમ્ | ફલત્રિકૈશ્ચિત્રકનાગરાઢ્યૈસ્તથાઽશ્મજાતાજ્જતુનઃ પ્રયોગૈઃ | સશર્કરૈર્માસમુપક્રમેત વિશેષતો જીર્ણઘૃતં સ પાય્યઃ ||૨૪||

તીક્ષ્ણાઞ્જનાદિભિર્લબ્ધસઞ્જ્ઞે સન્ન્યાસિનિ પશ્ચાત્કર્માહ- પ્રબુદ્ધેત્યાદિ| તીક્ષ્ણાઞ્જનાદિભિઃ પ્રબુદ્ધસઞ્જ્ઞં સન્ન્યાસિનં તીક્ષ્ણૈર્વમનાનુલોમ્યૈર્વમનવિરેચનૈર્વિશુદ્ધં, અન્નસંસર્જનક્રમેણ ચ લઘુપથ્યભુક્તં, ત્રિફલાચિત્રકશુણ્ઠીભાવિતૈઃ સશર્કરૈઃ શિલાજતુપ્રયોગૈઃ વજ્રકવટકકલ્પનયા કલ્પિતૈર્માસં યાવદુપક્રમેત, શેષદોષોપશમનાર્થમ્| જીર્ણં ઘૃતં દશાબ્દિકં પાય્યઃ પાયયિતવ્યઃ||૨૪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

યથાસ્વં ચ જ્વરઘ્નાનિ કષાયાણ્યુપયોજયેત્ | સર્વમૂર્ચ્છાપરીતાનાં વિષજાયાં વિષાપહમ્ ||૨૫||

યથાસ્વં ચ જ્વરઘ્નાનીતિ યથાસ્વં યથાદોષં જ્વરેષુ યાનિ કષાયાણ્યુક્તાનિ તાનિ તદ્દોષજમૂર્ચ્છાસ્વપિ યોજ્યાનિ| વિષાપહમિતિ કલ્પસ્થાનોક્તં વિષમોહશમનં નસ્યાઞ્જનાદિકમ્||૨૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 46

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે મૂર્ચ્છાપ્રતિષેધો નામ (અષ્ટમોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) ષટ્ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૬||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રે ષટ્ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૪૬||