46. mūrcchāpratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો મૂર્ચ્છાપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

ક્ષીણસ્ય બહુદોષસ્ય વિરુદ્ધાહારસેવિનઃ | વેગાઘાતાદભીઘાતાદ્ધીનસત્ત્વસ્ય વા પુનઃ ||૩|| કરણાયતનેષૂગ્રા બાહ્યેષ્વાભ્યન્તરેષુ ચ | નિવિશન્તે યદા દોષાસ્તદા મૂર્ચ્છન્તિ માનવાઃ ||૪|| હૃત્પીડા જૃમ્ભણં ગ્લાનિઃ સઞ્જ્ઞાનાશો બલસ્ય ચ | સર્વાસાં પૂર્વરૂપાણિ, યથાસ્વં તા વિભાવયેત્ ||૫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

સઞ્જ્ઞાવહાસુ નાડીષુ પિહિતાસ્વનિલાદિભિઃ | તમોઽભ્યુપૈતિ સહસા સુખદુઃખવ્યપોહકૃત્ ||૬|| સુખદુઃખવ્યપોહાચ્ચ નરઃ પતતિ કાષ્ઠવત્ | મોહો મૂર્ચ્છેતિ તાં પ્રાહુઃ... |૭|

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

... ષડ્વિધા સા પ્રકીર્તિતા ||૭|| વાતાદિભિઃ શોણિતેન મદ્યેન ચ વિષેણ ચ | ષટ્સ્વપ્યેતાસુ પિત્તં હિ પ્રભુત્વેનાવતિષ્ઠતે ||૮||

Adhikarana 5 (9) · Śloka 9

અપસ્મારોક્તલિઙ્ગાનિ તાસામુક્તાનિ તત્ત્વતઃ |૯|

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

પૃથિવ્યમ્ભસ્તમોરૂપં રક્તગન્ધશ્ચ તન્મયઃ ||૯|| તસ્માદ્રક્તસ્ય ગન્ધેન મૂર્ચ્છન્તિ ભુવિ માનવાઃ |૧૦|

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

દ્રવ્યસ્વભાવ ઇત્યેકે દૃષ્ટ્વા યદભિમુહ્યતિ ||૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

ગુણાસ્તીવ્રતરત્વેન સ્થિતાસ્તુ વિષમદ્યયોઃ | ત એવ તસ્માજ્જાયેત મોહસ્તાભ્યાં યથેરિતઃ ||૧૧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

સ્તબ્ધાઙ્ગદૃષ્ટિસ્ત્વસૃજા ગૂઢોચ્છ્વાસશ્ચ મૂર્ચ્છિતઃ |૧૨|

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

મદ્યેન વિલપંશ્છેતે નષ્ટવિભ્રાન્તમાનસઃ | ગાત્રાણિ વિક્ષિપન્ ભૂમૌ જરાં યાવન્ન યાતિ તત્ ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

વેપથુસ્વપ્નતૃષ્ણાઃ સ્યુઃ સ્તમ્ભશ્ચ વિષમૂર્ચ્છિતે | વેદિતવ્યં તીવ્રતરં યથાસ્વં વિષલક્ષણૈઃ ||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

સેકાવગાહૌ મણયઃ સહારાઃ શીતાઃ પ્રદેહા વ્યજનાનિલાશ્ચ | શીતાનિ પાનાનિ ચ ગન્ધવન્તિ સર્વાસુ મૂર્ચ્છાસ્વનિવારિતાનિ ||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

સિતાપ્રિયાલેક્ષુરસપ્લુતાનિ દ્રાક્ષામધૂકસ્વરસાન્વિતાનિ | ખર્જૂરકાશ્મર્યરસૈઃ શૃતાનિ પાનાનિ સર્પીંષિ ચ જીવનાનિ ||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

સિદ્ધાનિ વર્ગે મધુરે પયાંસિ સદાડિમા જાઙ્ગલજા રસાશ્ચ | તથા યવા લોહિતશાલયશ્ચ મૂર્ચ્છાસુ પથ્યાશ્ચ સદા સતીનાઃ ||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

ભુજઙ્ગપુષ્પં મરિચાન્યુશીરં કોલસ્ય મધ્યં ચ પિબેત્ સમાનિ | શીતેન તોયેન બિસં મૃણાલં ક્ષૌદ્રેણ કૃષ્ણાં સિતયા ચ પથ્યામ્ ||૧૭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

કુર્યાચ્ચ નાસાવદનાવરોધં ક્ષીરં પિબેદ્વાઽપ્યથ માનુષીણામ્ | મૂર્ચ્છાં પ્રસક્તાં તુ શિરોવિરેકૈર્જયેદભીક્ષ્ણં વમનૈશ્ચ તીક્ષ્ણૈઃ ||૧૮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 20

હરીતકીક્વાથશૃતં ઘૃતં વા ધાત્રીફલાનાં સ્વરસૈઃ કૃતં વા | દ્રાક્ષાસિતાદાડિમલાજવન્તિ શીતાનિ નીલોત્પલપદ્મવન્તિ ||૧૯|| પિબેત્ કષાયાણિ ચ ગન્ધવન્તિ પિત્તજ્વરં યાનિ શમં નયન્તિ |૨૦|

Adhikarana 18 (20) · Śloka 21

પ્રભૂતદોષસ્તમસોઽતિરેકાત્ સમ્મૂર્ચ્છિતો નૈવ વિબુધ્યતે યઃ ||૨૦|| સન્ન્યસ્તસઞ્જ્ઞો ભૃશદુશ્ચિકિત્સ્યો જ્ઞેયસ્તદા બુદ્ધિમતા મનુષ્યઃ |૨૧|

Adhikarana 19 (21) · Śloka 22

યથાઽઽમલોષ્ટં સલિલે નિષિક્તં સમુદ્ધરેદાશ્વવિલીનમેવ ||૨૧|| તદ્વચ્ચિકિત્સેત્ત્વરયા ભિષક્તમસ્વેદનં મૃત્યુવશં પ્રયાતમ્ |૨૨|

Adhikarana 20 (22) · Śloka 23

તીક્ષ્ણાઞ્જનાભ્યઞ્જનધૂમયોગૈસ્તથા નખાભ્યન્તરતોત્રપાતૈઃ ||૨૨|| વાદિત્રગીતાનુનયૈરપૂર્વૈર્વિઘટ્ટનૈર્ગુપ્તફલાવઘર્ષૈઃ |૨૩|

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

આભિઃ ક્રિયાભિશ્ચ ન લબ્ધસઞ્જ્ઞઃ સાનાહલાલાશ્વસનશ્ચ વર્જ્યઃ ||૨૩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

પ્રબુદ્ધસઞ્જ્ઞં વમનાનુલોમ્યૈસ્તીક્ષ્ણૈર્વિશુદ્ધં લઘુપથ્યભુક્તમ્ | ફલત્રિકૈશ્ચિત્રકનાગરાઢ્યૈસ્તથાઽશ્મજાતાજ્જતુનઃ પ્રયોગૈઃ | સશર્કરૈર્માસમુપક્રમેત વિશેષતો જીર્ણઘૃતં સ પાય્યઃ ||૨૪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

યથાસ્વં ચ જ્વરઘ્નાનિ કષાયાણ્યુપયોજયેત્ | સર્વમૂર્ચ્છાપરીતાનાં વિષજાયાં વિષાપહમ્ ||૨૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 46

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે મૂર્ચ્છાપ્રતિષેધો નામ (અષ્ટમોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) ષટ્ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૬||