Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

46. mūrcchāpratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātō mūrcchāpratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

View original

अथातो मूर्च्छाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

🔊 Audio coming soon

athāta ityādi||1-2||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

kṣīṇasya bahudōṣasya viruddhāhārasēvinaḥ | vēgāghātādabhīghātāddhīnasattvasya vā punaḥ ||3|| karaṇāyatanēṣūgrā bāhyēṣvābhyantarēṣu ca | niviśantē yadā dōṣāstadā mūrcchanti mānavāḥ ||4|| hr̥tpīḍā jr̥mbhaṇaṁ glāniḥ sañjñānāśō balasya ca | sarvāsāṁ pūrvarūpāṇi, yathāsvaṁ tā vibhāvayēt ||5||

View original

क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः | वेगाघातादभीघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः ||३|| करणायतनेषूग्रा बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च | निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्च्छन्ति मानवाः ||४|| हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः सञ्ज्ञानाशो बलस्य च | सर्वासां पूर्वरूपाणि, यथास्वं ता विभावयेत् ||५||

🔊 Audio coming soon

idānīṁ dōṣajamūrcchāyā hētusamprāptī āha- kṣīṇasyētyādi| ēvambhūtasya puruṣasya vēgāghātādibhirhētubhirugrā dōṣā yadā bāhyābhyantarēṣu karaṇāyatanēṣu niviśantē tadā mānavā mūrcchantīti piṇḍārthaḥ| hīnasattvasya alpasattvasya| karaṇāyatanēṣu buddhīndriyakarmēndriyamanōbuddhyahaṅkārasthānēṣu| ugrā atipravr̥ddhāḥ prasr̥tāśca| bāhyēṣvābhyantarēṣu cēti bāhyakaraṇāyatanāni karmēndriyāṇi, ābhyantarakaraṇāyatanāni manōbuddhyahaṅkārasthānāni| ābhyantarakaraṇāyatanasya hr̥dayasyaikatvāt kathaṁ bahuvacanaṁ? satyaṁ, antaḥsañjñāvahanāḍīnāmapyantaḥkaraṇāyatanatvēnābhimatatvāt| niviśantē avatiṣṭhantē| aparē karaṇāyatanaśabdēnaiva karaṇāni kathayanti, upacārāt| tēna bāhyābhyantarēṣu karaṇēṣu yadā dōṣā niviśantē tadā mānavā mūrcchantītyarthaḥ| anyē tvanyathā vyākhyānayanti- karaṇāyatanēṣu yadā dōṣā niviśantē tathā bāhyābhyanarēṣu karaṇēṣu niviśantē tadā mānavā mūrcchantīti||3-5||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

sañjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ | tamō'bhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapōhakr̥t ||6|| sukhaduḥkhavyapōhācca naraḥ patati kāṣṭhavat | mōhō mūrcchēti tāṁ prāhuḥ... |7|

View original

सञ्ज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः | तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत् ||६|| सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् | मोहो मूर्च्छेति तां प्राहुः... |७|

🔊 Audio coming soon

yayā prakriyayā mānavō mūrcchati tāmāha- sañjñētyādi| sukhaduḥkhavyapōhakr̥t sukhaduḥkhanāśakr̥t, sukhaduḥkhanāśaśca sañjñānāśāt; sañjñānāśastu sañjñāvahanāḍīpidhānāt| anyē sukhaduḥkhē sattvarajasī, tayōrvyapōhō nāśastaṁ karōtīti vyākhyānayanti||6||-

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

... ṣaḍvidhā sā prakīrtitā ||7|| vātādibhiḥ śōṇitēna madyēna ca viṣēṇa ca | ṣaṭsvapyētāsu pittaṁ hi prabhutvēnāvatiṣṭhatē ||8||

View original

... षड्विधा सा प्रकीर्तिता ||७|| वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च | षट्स्वप्येतासु पित्तं हि प्रभुत्वेनावतिष्ठते ||८||

🔊 Audio coming soon

saṅkhyāmāha- ṣaḍvidhētyādi| yē tantrāntarīyā vātādibhiḥ śōṇitēna ca caturvidhāṁ mūrcchāmicchanti tēṣāmayamāśayaḥ- madyaviṣayōstvanantarōktapāṇḍurōgavat pr̥thagupādānaṁ, tēna svamatē ṣaḍvidhaiva mūrcchā| sarvāsvapi murcchāsu pittaṁ kartr̥tvēna pradhānamityāha- ṣaṭsvityādi| prabhutvēnāvatiṣṭhatē itaradōṣāvākramya vartata ityarthaḥ| vēgāghātādiḥ hētuḥ; karaṇāyatanēṣvityādiḥ sampraptiḥ||7-8||

Adhikarana 5 (9) · Śloka 9

apasmārōktaliṅgāni tāsāmuktāni tattvataḥ |9|

View original

अपस्मारोक्तलिङ्गानि तासामुक्तानि तत्त्वतः |९|

🔊 Audio coming soon

vātādijānāṁ tisr̥ṇāṁ liṅgamapasmārōktaliṅgātidēśēnāha- apasmārētyādi| apasmārōktaliṅgāni yathāsvaṁ tāsāṁ jānīyādityarthaḥ| kēcit ‘apasmārōktaliṅgāni’ ityatra ‘apasmārēṇa liṅgāni’ iti paṭhitvā vyākhyānayanti- dantanakhakhādanākṣivaikr̥talālāsrāvādirahitānyapasmārēṇa tulyāni lakṣaṇāni yathāsvamupalakṣayēdityarthaḥ| tathā ca tantrāntaraṁ,- “sarvākr̥tiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ| sa jantuṁ pātayatyāśu vinā bībhatsacēṣṭitaiḥ”- iti|9|-

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

pr̥thivyambhastamōrūpaṁ raktagandhaśca tanmayaḥ ||9|| tasmādraktasya gandhēna mūrcchanti bhuvi mānavāḥ |10|

View original

पृथिव्यम्भस्तमोरूपं रक्तगन्धश्च तन्मयः ||९|| तस्माद्रक्तस्य गन्धेन मूर्च्छन्ति भुवि मानवाः |१०|

🔊 Audio coming soon

vātajādīnāṁ tisr̥ṇāṁ liṅgānyatidiśya raktajāyāḥ samprāptiṁ lakṣaṇaṁ cāha- pr̥thivītyādi| pr̥thvī ambhaśca dvayamapi tamōrūpaṁ tamōbahulaṁ; tathā cōktaṁ purā- ‘tamōbahulā pr̥thivī, sattvatamōbahulā āpaḥ’ iti, raktagandhaśca tanmaya iti pr̥thivyambhaḥsamudbhavaḥ; pāñcabhautikē'pi raktē pr̥thivyambhasōḥ prādhānyāt| mūrcchanti bhuvi mānavā ityētēna gandhasya tamōbahulatvamuktam| nanu, gandhaḥ pārthivastatkathaṁ pr̥thivyambhaḥsamudbhava ityucyatē? satyaṁ, parasparōpakāryatvāt | mūrcchanti bhuvi mānavā iti yē mānavā pr̥thivīguṇabahulāstāmasā ityarthaḥ| nanu, yadi raktagandhō mūrcchājanakaḥ, tarhi kimiti sarvēṣāmēva na mūrcchāmutpādayati? satyaṁ, yē hīnasattvāstēṣāṁ mūrcchāmutpādayati na sarvēṣām| aparē ‘raktagandhaśca tanmaya’ ityanyathā vyācakṣatē, tadyathā- tanmayaḥ pr̥thivyambhōmayaḥ; atra yathāsambhavaṁ vyākhyānaṁ; tēna raktamambhōmayaṁ, dravatvāt; gandhaśca pr̥thivīmayaḥ, pārthivatvādgandhasya; tēna tamōbhūyiṣṭhāyāḥ pr̥thivyāḥ sakāśādgandhasya jātatvādgandhō'pi tamōbahula ēva, kāraṇānurūpatvāt kāryasya; śēṣaṁ samam| anyē tu ‘pr̥thivyambhastamōrūpaṁ raktaṁ gandhaśca tanmaya’ iti paṭhanti; pr̥thivī cāmbhaśca pr̥thivyambhasī, tayōḥ sambandhi yattamaḥ, tadrūpaṁ tadbahulaṁ tallakṣaṇaṁ vā raktaṁ, gandhaśca tanmaya iti tamōmaya ityarthaḥ; tamōbahulapr̥thivyutpannatvādgandhasya| ētēna tamōbhūyiṣṭhapr̥thivyambhautpannaraktasya dhātujanitatvādgandhasya svayaṁ tamōbhūyiṣṭhatvācca raktagandhō mānavairāghrātaḥ san hr̥dyavasthitaṁ tamō vardhayan mūrcchāmāpādayati, ‘sarvabhāvānāṁ sāmānyaṁ vr̥ddhikāraṇam’ ityuktatvāt| nanu, tamōbahulatvādraktaṁ mūrcchājanakaṁ tarhi tamōbhūyiṣṭhē ētē pr̥thivyambhasī kutō mūrcchāṁ nōtpādayataḥ? satyaṁ, pr̥thivyambhasī sātmyatayā svarūpataśca mūrcchāṁ nōtpādayataḥ| anyē tu paṭhanti- pr̥thivyambhastamōrūpaṁ raktagandhēna tu trayam’ iti; vyākhyānayanti ca- pr̥thivyambhastamasāṁ rūpaṁ svalakṣaṇaṁ yasya raktasya tatpr̥thivyambhastamōrūpaṁ; raktagandhēna kr̥tvā tu punastrayaṁ sattvarajastamasāṁ guṇānāṁ tritayaṁ ‘raktē jñāyatē’ iti vākyaśēṣaḥ| nanu, gandhēna kr̥tvā kathaṁ guṇānāṁ tritayaṁ raktē jñāyatē iti cēt? satyaṁ, raktē gandhō visrō vartatē, gandhaśca guṇaviśēṣaḥ, uktaṁ ca,- “tēṣāṁ viśēṣāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ”- iti, tē ca viśēṣāstriguṇāḥ; uktaṁ ca,- “sarva ēvaitē viśēṣāḥ sattvarajastamōmayā bhavanti” iti| kintvatra tamōguṇasyādhikyaṁ jñēyam| ētēnaitaduktaṁ bhavati- pr̥thivyambhastamaḥsvalakṣaṇasya raktasya gandhēna triguṇēna tamōguṇaviśiṣṭēna mānavā mūrcchanti||9||-

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

dravyasvabhāva ityēkē dr̥ṣṭvā yadabhimuhyati ||10||

View original

द्रव्यस्वभाव इत्येके दृष्ट्वा यदभिमुह्यति ||१०||

🔊 Audio coming soon

svamataṁ pradarśya paramatamāha- dravyasvabhāva ityēkē ityādi||10||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

guṇāstīvrataratvēna sthitāstu viṣamadyayōḥ | ta ēva tasmājjāyēta mōhastābhyāṁ yathēritaḥ ||11||

View original

गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः | त एव तस्माज्जायेत मोहस्ताभ्यां यथेरितः ||११||

🔊 Audio coming soon

viṣamadyōtthē āha- guṇā ityādi| ta ēva guṇā rūkṣādayaḥ| mōhō mūrcchā| tābhyāṁ viṣamadyābhyām| yathēritō yathākathita ityarthaḥ| atha viṣamadyavikārayōḥ sāmānyēnaiva mūrcchāpraṇayanāt kathamatra viśiṣṭamabhidhānam? ucyatē- tatra itaralakṣaṇaiḥ saha tadgrahaṇārtham| nanu, yadi viṣamadyayōstulyā guṇāḥ sthitāḥ, tat kimiti viṣavanmadyaṁ māraṇātmakaṁ na syāt? satyaṁ, madyē tēṣāṁ guṇānāmanatitīvratvēnāvasthānāt| yadyēvaṁ tarhi ‘guṇāstīvrataratvēna sthitāstu viṣamadyayōḥ’ iti kathaṁ na vyāhanyatē? satyaṁ, tīvrataraśabdādagrē tīvraśabdō madhyē luptō draṣṭavyaḥ| tēna viṣē tīvrataratvēna tē guṇāḥ sthitāḥ, madyē tīvratvēnētyarthaḥ| tathā ca tantrāntaram,- “viṣasya yē guṇā dr̥ṣṭāḥ sannipātaprakōpaṇāḥ| ta ēva madyē dr̥śyantē viṣē tu balavattarāḥ|| ta ēva tasmāttābhyāṁ tu mōhau syātāṁ yathēritau” (ca. ci. 24)- iti||11||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

stabdhāṅgadr̥ṣṭistvasr̥jā gūḍhōcchvāsaśca mūrcchitaḥ |12|

View original

स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासश्च मूर्च्छितः |१२|

🔊 Audio coming soon

rudhirajamūrcchālakṣaṇamāha- stabdhāṅgadr̥ṣṭistvasr̥jētyādi| stabdhaśabdō'ṅgadr̥ṣṭibhyāṁ sambadhyatē| gūḍhōcchvāsaḥ aspaṣṭaśvāsaḥ|12|-

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

madyēna vilapaṁśchētē naṣṭavibhrāntamānasaḥ | gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarāṁ yāvanna yāti tat ||12||

View original

मद्येन विलपंश्छेते नष्टविभ्रान्तमानसः | गात्राणि विक्षिपन् भूमौ जरां यावन्न याति तत् ||१२||

🔊 Audio coming soon

madyajamūrcchālakṣaṇamāha- madyēnētyādi| vilapanniti vilāpaṁ kurvan| naṣṭavibhrāntamānasa iti naṣṭamānasaḥ apasmaraṇaḥ vibhrāntamānasō vikṣiptacētāḥ| jarāṁ pākam||12||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

vēpathusvapnatr̥ṣṇāḥ syuḥ stambhaśca viṣamūrcchitē | vēditavyaṁ tīvrataraṁ yathāsvaṁ viṣalakṣaṇaiḥ ||13||

View original

वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युः स्तम्भश्च विषमूर्च्छिते | वेदितव्यं तीव्रतरं यथास्वं विषलक्षणैः ||१३||

🔊 Audio coming soon

viṣajamūrcchālakṣaṇamāha- vēpathusvapnatr̥ṣṇāḥ syurityādi| vēpathuḥ kampaḥ| stambhaḥ stabdhatā| vēditavyamityādi| mūlādikandāntasya viṣasya yathāsvaṁ yāni lakṣaṇāni taiḥ kr̥tvā viṣamūrcchitasya puṁsō yathāsvaṁ yathātmīyaṁ viṣaṁ jñēyam||13||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

sēkāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradēhā vyajanānilāśca | śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni ||14||

View original

सेकावगाहौ मणयः सहाराः शीताः प्रदेहा व्यजनानिलाश्च | शीतानि पानानि च गन्धवन्ति सर्वासु मूर्च्छास्वनिवारितानि ||१४||

🔊 Audio coming soon

ataḥ paraṁ cikitsitamāha- sēkāvagāhāvityādi| maṇayaḥ sahārā iti maṇayō muktāsphaṭikaprabhr̥tayaḥ| tē ca sahārā hārārōpitā hitā ityarthaḥ| vyajanānilā vyajanānāṁ vāyavaḥ| śītāḥ pradēhāḥ candanōtpalaprabhr̥tikr̥tāḥ pralēpāḥ| śītāni pānāni ca gandhavantīti yāni śītāni gandhavanti ca pānāni tānītyarthaḥ| anivāritāni praśastāni||14||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

sitāpriyālēkṣurasaplutāni drākṣāmadhūkasvarasānvitāni | kharjūrakāśmaryarasaiḥ śr̥tāni pānāni sarpīṁṣi ca jīvanāni ||15||

View original

सिताप्रियालेक्षुरसप्लुतानि द्राक्षामधूकस्वरसान्वितानि | खर्जूरकाश्मर्यरसैः शृतानि पानानि सर्पींषि च जीवनानि ||१५||

🔊 Audio coming soon

tānyēva śītāni gandhavanti ca pānānyāha- sitāpriyālēkṣurasaplutānītyādi| kharjūrakāśmaryarasaiḥ śr̥tāni sitāpriyālādiyutāni pānāni pānakāni sarvāsvanivāritāni| na kēvalaṁ pānānyēvānivāritāni sarpīṁṣi ca jīvanānīti kākōlyādisiddhānītyarthaḥ| kēcit pānānītyatra siddhānīti paṭhanti, tē ca ghr̥taviśēṣaṇaṁ manyantē||15||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

siddhāni vargē madhurē payāṁsi sadāḍimā jāṅgalajā rasāśca | tathā yavā lōhitaśālayaśca mūrcchāsu pathyāśca sadā satīnāḥ ||16||

View original

सिद्धानि वर्गे मधुरे पयांसि सदाडिमा जाङ्गलजा रसाश्च | तथा यवा लोहितशालयश्च मूर्च्छासु पथ्याश्च सदा सतीनाः ||१६||

🔊 Audio coming soon

kimētānyēva sarvamūrcchāsu hitānyutānyānyapītyāha- siddhānītyādi| madhurē vargē kākōlyādau| payāṁsi sarvāṇyapi dugdhāni, sarvēṣāṁ kṣīrāṇāṁ mūrcchāharatvāt| sadāḍimā dāḍimēna saṁskr̥tāḥ, jāṅgalajā rasāḥ| mūrcchāsu yē bhōjanē hitāstānāha- tathētyādi| pathyā hitāḥ, ‘bhōjanē’ iti śēṣaḥ| satīnō vartulakalāyaḥ||16||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

bhujaṅgapuṣpaṁ maricānyuśīraṁ kōlasya madhyaṁ ca pibēt samāni | śītēna tōyēna bisaṁ mr̥ṇālaṁ kṣaudrēṇa kr̥ṣṇāṁ sitayā ca pathyām ||17||

View original

भुजङ्गपुष्पं मरिचान्युशीरं कोलस्य मध्यं च पिबेत् समानि | शीतेन तोयेन बिसं मृणालं क्षौद्रेण कृष्णां सितया च पथ्याम् ||१७||

🔊 Audio coming soon

bhujaṅgapuṣpamityādi| bhujaṅgapuṣpaṁ nāgakēśaram| kōlasya madhyaṁ badaramajjā| ētāni bhujaṅgapuṣpādīni samāni tulyāni śītatōyēna saha pibēt| na kēvalamētānyēva śītatōyēna saha pibēt bisaṁ mr̥ṇālaṁ cāpi śītatōyēna pibēt; bisaṁ bisēndrakaṁ, mr̥ṇālaṁ padmanālam| kṣaudrēṇa kr̥ṣṇāmiti madhunā saha pippalīṁ pibēdityarthaḥ; anyē lihēditi manyantē| sitayā ca pathyāmiti harītakīṁ śarkarayā saha pibēdityarthaḥ||17||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

kuryācca nāsāvadanāvarōdhaṁ kṣīraṁ pibēdvā'pyatha mānuṣīṇām | mūrcchāṁ prasaktāṁ tu śirōvirēkairjayēdabhīkṣṇaṁ vamanaiśca tīkṣṇaiḥ ||18||

View original

कुर्याच्च नासावदनावरोधं क्षीरं पिबेद्वाऽप्यथ मानुषीणाम् | मूर्च्छां प्रसक्तां तु शिरोविरेकैर्जयेदभीक्ष्णं वमनैश्च तीक्ष्णैः ||१८||

🔊 Audio coming soon

ataḥ paraṁ kiṁ kuryādityāha- kuryādityādi| nāsāvaktrayōravarōdhēna vyāghuṭyāntaḥ praviṣṭō mārutō ruddhāni srōtāṁsi vivr̥ṇvan mūrcchāmapahanti; nārīkṣīraṁ cātiśītalatvāt| mūrcchāmityādi| prasaktāṁ bhūyō bhūyō'nusaṅginīm| śirōvirēkaiḥ nasyaiḥ| abhīkṣṇaṁ punaḥ punaḥ| yadyapi sarvamūrcchāyāṁ pittaṁ pradhānaṁ, tīkṣṇē nasyavamanē na yuktē'sya, tathā'pi sañjñāvahasrōtōnirōdhaśāntikaratvād vyādhipratyanīkatvācca hitē ēva| kēcit ‘tīkṣṇaiḥ’ ityatra ‘pathyaiḥ’ iti paṭhanti; tatra pittaślēṣmaharairityarthaḥ||18||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 20

harītakīkvāthaśr̥taṁ ghr̥taṁ vā dhātrīphalānāṁ svarasaiḥ kr̥taṁ vā | drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlōtpalapadmavanti ||19|| pibēt kaṣāyāṇi ca gandhavanti pittajvaraṁ yāni śamaṁ nayanti |20|

View original

हरीतकीक्वाथशृतं घृतं वा धात्रीफलानां स्वरसैः कृतं वा | द्राक्षासितादाडिमलाजवन्ति शीतानि नीलोत्पलपद्मवन्ति ||१९|| पिबेत् कषायाणि च गन्धवन्ति पित्तज्वरं यानि शमं नयन्ति |२०|

🔊 Audio coming soon

harītakīkvāthaśr̥tamityādi| harītakīkvāthēna śr̥taṁ siddhaṁ harītakīkvāthaśr̥tam| dhātrīphalānām āmalakaphalānāṁ svarasaiḥ| drākṣāsitētyādi| yāni kaṣāyāṇi śrīparṇyādikr̥tāni pittajvaraṁ śamaṁ nayanti tāni drākṣāsitādāḍimalājavanti tatpradhānāni pibēt| nīlōtpalapadmavanti nīlōtpalapadmapradhānāni| gandhavanti gandhadravyāḍhyāni| nīlōtpalapadmavantītyādikaṁ pittajvaraharakaṣāyaviśēṣaṇam||19||-

Adhikarana 18 (20) · Śloka 21

prabhūtadōṣastamasō'tirēkāt sammūrcchitō naiva vibudhyatē yaḥ ||20|| sannyastasañjñō bhr̥śaduścikitsyō jñēyastadā buddhimatā manuṣyaḥ |21|

View original

प्रभूतदोषस्तमसोऽतिरेकात् सम्मूर्च्छितो नैव विबुध्यते यः ||२०|| सन्न्यस्तसञ्ज्ञो भृशदुश्चिकित्स्यो ज्ञेयस्तदा बुद्धिमता मनुष्यः |२१|

🔊 Audio coming soon

idānīṁ mūrcchāyā avasthāyāṁ sañjñāntaramāha- prabhūtadōṣa ityādi| yaḥ prabhūtadōṣō manuṣyaḥ sammūrcchitaḥ san tamasō'tirēkānnāvabudhyatē nāvabōdhaṁ prāpnōti sa duścikitsyō matimatā vaidyēna sannyastasañjñō jñēya iti piṇḍārthaḥ| sannyastasañjña iti mr̥tyumukhē vartamānatvāt sannyasta iva sannyastaḥ||20||-

Adhikarana 19 (21) · Śloka 22

yathā''malōṣṭaṁ salilē niṣiktaṁ samuddharēdāśvavilīnamēva ||21|| tadvaccikitsēttvarayā bhiṣaktamasvēdanaṁ mr̥tyuvaśaṁ prayātam |22|

View original

यथाऽऽमलोष्टं सलिले निषिक्तं समुद्धरेदाश्वविलीनमेव ||२१|| तद्वच्चिकित्सेत्त्वरया भिषक्तमस्वेदनं मृत्युवशं प्रयातम् |२२|

🔊 Audio coming soon

idānīṁ sannyastasya śīghraṁ pratīkārāya dr̥ṣṭāntamāha- yathā''malōṣṭamityādi| āmalōṣṭam āmamr̥tpiṇḍam| taṁ sannyastasañjñam| asvēdanaṁ prasvēdarahitam||21||-

Adhikarana 20 (22) · Śloka 23

tīkṣṇāñjanābhyañjanadhūmayōgaistathā nakhābhyantaratōtrapātaiḥ ||22|| vāditragītānunayairapūrvairvighaṭṭanairguptaphalāvagharṣaiḥ |23|

View original

तीक्ष्णाञ्जनाभ्यञ्जनधूमयोगैस्तथा नखाभ्यन्तरतोत्रपातैः ||२२|| वादित्रगीतानुनयैरपूर्वैर्विघट्टनैर्गुप्तफलावघर्षैः |२३|

🔊 Audio coming soon

kaiścikitsēdityāha- tīkṣṇāñjanābhyañjanētyādi| tīkṣṇaśabdō'ñjanādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| tōtrāṇi sūciprakārāṇi| vāditraṁ vīṇādi| anunayaḥ sāntvanāpūrvakaṁ vacanādi| vighaṭṭanaiḥ vividhaprakārēṇa cālanaiḥ| guptaphalāvagharṣaiḥ kapikacchūphalāvagharṣaṇaiḥ| anyē guptaphalaṁ vr̥ṣaṇaṁ, tasyāvagharṣaṇaiḥ pīḍanairityarthaḥ| kēcidvighaṭṭanairityatra ‘vismāpanaiḥ’ iti paṭhanti; tatra āścaryakārakairityarthaḥ| ētairupacāraiḥ upācarēt āsañjñāprāptēḥ||22||-

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

ābhiḥ kriyābhiśca na labdhasañjñaḥ sānāhalālāśvasanaśca varjyaḥ ||23||

View original

आभिः क्रियाभिश्च न लब्धसञ्ज्ञः सानाहलालाश्वसनश्च वर्ज्यः ||२३||

🔊 Audio coming soon

ābhiḥ kriyābhirityādi| ābhiḥ kriyābhiḥ anantarōktābhistīkṣṇāñjanādibhiḥ| sānāhalālāśvasanaśca ānāhādiyuktaḥ; śvasanaḥ śvāsa ityarthaḥ||23||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

prabuddhasañjñaṁ vamanānulōmyaistīkṣṇairviśuddhaṁ laghupathyabhuktam | phalatrikaiścitrakanāgarāḍhyaistathā'śmajātājjatunaḥ prayōgaiḥ | saśarkarairmāsamupakramēta viśēṣatō jīrṇaghr̥taṁ sa pāyyaḥ ||24||

View original

प्रबुद्धसञ्ज्ञं वमनानुलोम्यैस्तीक्ष्णैर्विशुद्धं लघुपथ्यभुक्तम् | फलत्रिकैश्चित्रकनागराढ्यैस्तथाऽश्मजाताज्जतुनः प्रयोगैः | सशर्करैर्मासमुपक्रमेत विशेषतो जीर्णघृतं स पाय्यः ||२४||

🔊 Audio coming soon

tīkṣṇāñjanādibhirlabdhasañjñē sannyāsini paścātkarmāha- prabuddhētyādi| tīkṣṇāñjanādibhiḥ prabuddhasañjñaṁ sannyāsinaṁ tīkṣṇairvamanānulōmyairvamanavirēcanairviśuddhaṁ, annasaṁsarjanakramēṇa ca laghupathyabhuktaṁ, triphalācitrakaśuṇṭhībhāvitaiḥ saśarkaraiḥ śilājatuprayōgaiḥ vajrakavaṭakakalpanayā kalpitairmāsaṁ yāvadupakramēta, śēṣadōṣōpaśamanārtham| jīrṇaṁ ghr̥taṁ daśābdikaṁ pāyyaḥ pāyayitavyaḥ||24||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

yathāsvaṁ ca jvaraghnāni kaṣāyāṇyupayōjayēt | sarvamūrcchāparītānāṁ viṣajāyāṁ viṣāpaham ||25||

View original

यथास्वं च ज्वरघ्नानि कषायाण्युपयोजयेत् | सर्वमूर्च्छापरीतानां विषजायां विषापहम् ||२५||

🔊 Audio coming soon

yathāsvaṁ ca jvaraghnānīti yathāsvaṁ yathādōṣaṁ jvarēṣu yāni kaṣāyāṇyuktāni tāni taddōṣajamūrcchāsvapi yōjyāni| viṣāpahamiti kalpasthānōktaṁ viṣamōhaśamanaṁ nasyāñjanādikam||25||

Adhikarana puShpikA · Śloka 46

iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē mūrcchāpratiṣēdhō nāma (aṣṭamō'dhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṭcatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ ||46||

View original

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे मूर्च्छाप्रतिषेधो नाम (अष्टमोऽध्यायः, आदितः) षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४६||

🔊 Audio coming soon

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrē ṣaṭcatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ||46||