Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō mūrcchāpratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो मूर्च्छाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
46. mūrcchāpratiṣēdhādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
kṣīṇasya bahudōṣasya viruddhāhārasēvinaḥ | vēgāghātādabhīghātāddhīnasattvasya vā punaḥ ||3|| karaṇāyatanēṣūgrā bāhyēṣvābhyantarēṣu ca | niviśantē yadā dōṣāstadā mūrcchanti mānavāḥ ||4|| hr̥tpīḍā jr̥mbhaṇaṁ glāniḥ sañjñānāśō balasya ca | sarvāsāṁ pūrvarūpāṇi, yathāsvaṁ tā vibhāvayēt ||5||
View original
क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः | वेगाघातादभीघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः ||३|| करणायतनेषूग्रा बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च | निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्च्छन्ति मानवाः ||४|| हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः सञ्ज्ञानाशो बलस्य च | सर्वासां पूर्वरूपाणि, यथास्वं ता विभावयेत् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (6) · Śloka 7
sañjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ | tamō'bhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapōhakr̥t ||6|| sukhaduḥkhavyapōhācca naraḥ patati kāṣṭhavat | mōhō mūrcchēti tāṁ prāhuḥ... |7|
View original
सञ्ज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः | तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत् ||६|| सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् | मोहो मूर्च्छेति तां प्राहुः... |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
... ṣaḍvidhā sā prakīrtitā ||7|| vātādibhiḥ śōṇitēna madyēna ca viṣēṇa ca | ṣaṭsvapyētāsu pittaṁ hi prabhutvēnāvatiṣṭhatē ||8||
View original
... षड्विधा सा प्रकीर्तिता ||७|| वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च | षट्स्वप्येतासु पित्तं हि प्रभुत्वेनावतिष्ठते ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
apasmārōktaliṅgāni tāsāmuktāni tattvataḥ |9|
View original
अपस्मारोक्तलिङ्गानि तासामुक्तानि तत्त्वतः |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (9) · Śloka 10
pr̥thivyambhastamōrūpaṁ raktagandhaśca tanmayaḥ ||9|| tasmādraktasya gandhēna mūrcchanti bhuvi mānavāḥ |10|
View original
पृथिव्यम्भस्तमोरूपं रक्तगन्धश्च तन्मयः ||९|| तस्माद्रक्तस्य गन्धेन मूर्च्छन्ति भुवि मानवाः |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
dravyasvabhāva ityēkē dr̥ṣṭvā yadabhimuhyati ||10||
View original
द्रव्यस्वभाव इत्येके दृष्ट्वा यदभिमुह्यति ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
guṇāstīvrataratvēna sthitāstu viṣamadyayōḥ | ta ēva tasmājjāyēta mōhastābhyāṁ yathēritaḥ ||11||
View original
गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः | त एव तस्माज्जायेत मोहस्ताभ्यां यथेरितः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
stabdhāṅgadr̥ṣṭistvasr̥jā gūḍhōcchvāsaśca mūrcchitaḥ |12|
View original
स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासश्च मूर्च्छितः |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
madyēna vilapaṁśchētē naṣṭavibhrāntamānasaḥ | gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarāṁ yāvanna yāti tat ||12||
View original
मद्येन विलपंश्छेते नष्टविभ्रान्तमानसः | गात्राणि विक्षिपन् भूमौ जरां यावन्न याति तत् ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
vēpathusvapnatr̥ṣṇāḥ syuḥ stambhaśca viṣamūrcchitē | vēditavyaṁ tīvrataraṁ yathāsvaṁ viṣalakṣaṇaiḥ ||13||
View original
वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युः स्तम्भश्च विषमूर्च्छिते | वेदितव्यं तीव्रतरं यथास्वं विषलक्षणैः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
sēkāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradēhā vyajanānilāśca | śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni ||14||
View original
सेकावगाहौ मणयः सहाराः शीताः प्रदेहा व्यजनानिलाश्च | शीतानि पानानि च गन्धवन्ति सर्वासु मूर्च्छास्वनिवारितानि ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
sitāpriyālēkṣurasaplutāni drākṣāmadhūkasvarasānvitāni | kharjūrakāśmaryarasaiḥ śr̥tāni pānāni sarpīṁṣi ca jīvanāni ||15||
View original
सिताप्रियालेक्षुरसप्लुतानि द्राक्षामधूकस्वरसान्वितानि | खर्जूरकाश्मर्यरसैः शृतानि पानानि सर्पींषि च जीवनानि ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
siddhāni vargē madhurē payāṁsi sadāḍimā jāṅgalajā rasāśca | tathā yavā lōhitaśālayaśca mūrcchāsu pathyāśca sadā satīnāḥ ||16||
View original
सिद्धानि वर्गे मधुरे पयांसि सदाडिमा जाङ्गलजा रसाश्च | तथा यवा लोहितशालयश्च मूर्च्छासु पथ्याश्च सदा सतीनाः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
bhujaṅgapuṣpaṁ maricānyuśīraṁ kōlasya madhyaṁ ca pibēt samāni | śītēna tōyēna bisaṁ mr̥ṇālaṁ kṣaudrēṇa kr̥ṣṇāṁ sitayā ca pathyām ||17||
View original
भुजङ्गपुष्पं मरिचान्युशीरं कोलस्य मध्यं च पिबेत् समानि | शीतेन तोयेन बिसं मृणालं क्षौद्रेण कृष्णां सितया च पथ्याम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
kuryācca nāsāvadanāvarōdhaṁ kṣīraṁ pibēdvā'pyatha mānuṣīṇām | mūrcchāṁ prasaktāṁ tu śirōvirēkairjayēdabhīkṣṇaṁ vamanaiśca tīkṣṇaiḥ ||18||
View original
कुर्याच्च नासावदनावरोधं क्षीरं पिबेद्वाऽप्यथ मानुषीणाम् | मूर्च्छां प्रसक्तां तु शिरोविरेकैर्जयेदभीक्ष्णं वमनैश्च तीक्ष्णैः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (19) · Śloka 20
harītakīkvāthaśr̥taṁ ghr̥taṁ vā dhātrīphalānāṁ svarasaiḥ kr̥taṁ vā | drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlōtpalapadmavanti ||19|| pibēt kaṣāyāṇi ca gandhavanti pittajvaraṁ yāni śamaṁ nayanti |20|
View original
हरीतकीक्वाथशृतं घृतं वा धात्रीफलानां स्वरसैः कृतं वा | द्राक्षासितादाडिमलाजवन्ति शीतानि नीलोत्पलपद्मवन्ति ||१९|| पिबेत् कषायाणि च गन्धवन्ति पित्तज्वरं यानि शमं नयन्ति |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (20) · Śloka 21
prabhūtadōṣastamasō'tirēkāt sammūrcchitō naiva vibudhyatē yaḥ ||20|| sannyastasañjñō bhr̥śaduścikitsyō jñēyastadā buddhimatā manuṣyaḥ |21|
View original
प्रभूतदोषस्तमसोऽतिरेकात् सम्मूर्च्छितो नैव विबुध्यते यः ||२०|| सन्न्यस्तसञ्ज्ञो भृशदुश्चिकित्स्यो ज्ञेयस्तदा बुद्धिमता मनुष्यः |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (21) · Śloka 22
yathā''malōṣṭaṁ salilē niṣiktaṁ samuddharēdāśvavilīnamēva ||21|| tadvaccikitsēttvarayā bhiṣaktamasvēdanaṁ mr̥tyuvaśaṁ prayātam |22|
View original
यथाऽऽमलोष्टं सलिले निषिक्तं समुद्धरेदाश्वविलीनमेव ||२१|| तद्वच्चिकित्सेत्त्वरया भिषक्तमस्वेदनं मृत्युवशं प्रयातम् |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (22) · Śloka 23
tīkṣṇāñjanābhyañjanadhūmayōgaistathā nakhābhyantaratōtrapātaiḥ ||22|| vāditragītānunayairapūrvairvighaṭṭanairguptaphalāvagharṣaiḥ |23|
View original
तीक्ष्णाञ्जनाभ्यञ्जनधूमयोगैस्तथा नखाभ्यन्तरतोत्रपातैः ||२२|| वादित्रगीतानुनयैरपूर्वैर्विघट्टनैर्गुप्तफलावघर्षैः |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
ābhiḥ kriyābhiśca na labdhasañjñaḥ sānāhalālāśvasanaśca varjyaḥ ||23||
View original
आभिः क्रियाभिश्च न लब्धसञ्ज्ञः सानाहलालाश्वसनश्च वर्ज्यः ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
prabuddhasañjñaṁ vamanānulōmyaistīkṣṇairviśuddhaṁ laghupathyabhuktam | phalatrikaiścitrakanāgarāḍhyaistathā'śmajātājjatunaḥ prayōgaiḥ | saśarkarairmāsamupakramēta viśēṣatō jīrṇaghr̥taṁ sa pāyyaḥ ||24||
View original
प्रबुद्धसञ्ज्ञं वमनानुलोम्यैस्तीक्ष्णैर्विशुद्धं लघुपथ्यभुक्तम् | फलत्रिकैश्चित्रकनागराढ्यैस्तथाऽश्मजाताज्जतुनः प्रयोगैः | सशर्करैर्मासमुपक्रमेत विशेषतो जीर्णघृतं स पाय्यः ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
yathāsvaṁ ca jvaraghnāni kaṣāyāṇyupayōjayēt | sarvamūrcchāparītānāṁ viṣajāyāṁ viṣāpaham ||25||
View original
यथास्वं च ज्वरघ्नानि कषायाण्युपयोजयेत् | सर्वमूर्च्छापरीतानां विषजायां विषापहम् ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 46
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē mūrcchāpratiṣēdhō nāma (aṣṭamō'dhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṭcatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ ||46||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे मूर्च्छाप्रतिषेधो नाम (अष्टमोऽध्यायः, आदितः) षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४६||
🔊 Audio coming soon