46. mūrcchāpratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಬಹುದೋಷಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಸೇವಿನಃ | ವೇಗಾಘಾತಾದಭೀಘಾತಾದ್ಧೀನಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ವಾ ಪುನಃ ||೩|| ಕರಣಾಯತನೇಷೂಗ್ರಾ ಬಾಹ್ಯೇಷ್ವಾಭ್ಯನ್ತರೇಷು ಚ | ನಿವಿಶನ್ತೇ ಯದಾ ದೋಷಾಸ್ತದಾ ಮೂರ್ಚ್ಛನ್ತಿ ಮಾನವಾಃ ||೪|| ಹೃತ್ಪೀಡಾ ಜೃಮ್ಭಣಂ ಗ್ಲಾನಿಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಶೋ ಬಲಸ್ಯ ಚ | ಸರ್ವಾಸಾಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ, ಯಥಾಸ್ವಂ ತಾ ವಿಭಾವಯೇತ್ ||೫||

ಇದಾನೀಂ ದೋಷಜಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಾ ಹೇತುಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೀ ಆಹ- ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಏವಮ್ಭೂತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ವೇಗಾಘಾತಾದಿಭಿರ್ಹೇತುಭಿರುಗ್ರಾ ದೋಷಾ ಯದಾ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರೇಷು ಕರಣಾಯತನೇಷು ನಿವಿಶನ್ತೇ ತದಾ ಮಾನವಾ ಮೂರ್ಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಹೀನಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಅಲ್ಪಸತ್ತ್ವಸ್ಯ| ಕರಣಾಯತನೇಷು ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಮನೋಬುದ್ಧ್ಯಹಙ್ಕಾರಸ್ಥಾನೇಷು| ಉಗ್ರಾ ಅತಿಪ್ರವೃದ್ಧಾಃ ಪ್ರಸೃತಾಶ್ಚ| ಬಾಹ್ಯೇಷ್ವಾಭ್ಯನ್ತರೇಷು ಚೇತಿ ಬಾಹ್ಯಕರಣಾಯತನಾನಿ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಆಭ್ಯನ್ತರಕರಣಾಯತನಾನಿ ಮನೋಬುದ್ಧ್ಯಹಙ್ಕಾರಸ್ಥಾನಾನಿ| ಆಭ್ಯನ್ತರಕರಣಾಯತನಸ್ಯ ಹೃದಯಸ್ಯೈಕತ್ವಾತ್ ಕಥಂ ಬಹುವಚನಂ? ಸತ್ಯಂ, ಅನ್ತಃಸಞ್ಜ್ಞಾವಹನಾಡೀನಾಮಪ್ಯನ್ತಃಕರಣಾಯತನತ್ವೇನಾಭಿಮತತ್ವಾತ್| ನಿವಿಶನ್ತೇ ಅವತಿಷ್ಠನ್ತೇ| ಅಪರೇ ಕರಣಾಯತನಶಬ್ದೇನೈವ ಕರಣಾನಿ ಕಥಯನ್ತಿ, ಉಪಚಾರಾತ್| ತೇನ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರೇಷು ಕರಣೇಷು ಯದಾ ದೋಷಾ ನಿವಿಶನ್ತೇ ತದಾ ಮಾನವಾ ಮೂರ್ಚ್ಛನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಕರಣಾಯತನೇಷು ಯದಾ ದೋಷಾ ನಿವಿಶನ್ತೇ ತಥಾ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನರೇಷು ಕರಣೇಷು ನಿವಿಶನ್ತೇ ತದಾ ಮಾನವಾ ಮೂರ್ಚ್ಛನ್ತೀತಿ||೩-೫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹಾಸು ನಾಡೀಷು ಪಿಹಿತಾಸ್ವನಿಲಾದಿಭಿಃ | ತಮೋಽಭ್ಯುಪೈತಿ ಸಹಸಾ ಸುಖದುಃಖವ್ಯಪೋಹಕೃತ್ ||೬|| ಸುಖದುಃಖವ್ಯಪೋಹಾಚ್ಚ ನರಃ ಪತತಿ ಕಾಷ್ಠವತ್ | ಮೋಹೋ ಮೂರ್ಚ್ಛೇತಿ ತಾಂ ಪ್ರಾಹುಃ... |೭|

ಯಯಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯಯಾ ಮಾನವೋ ಮೂರ್ಚ್ಛತಿ ತಾಮಾಹ- ಸಞ್ಜ್ಞೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಖದುಃಖವ್ಯಪೋಹಕೃತ್ ಸುಖದುಃಖನಾಶಕೃತ್, ಸುಖದುಃಖನಾಶಶ್ಚ ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಶಾತ್; ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಶಸ್ತು ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹನಾಡೀಪಿಧಾನಾತ್| ಅನ್ಯೇ ಸುಖದುಃಖೇ ಸತ್ತ್ವರಜಸೀ, ತಯೋರ್ವ್ಯಪೋಹೋ ನಾಶಸ್ತಂ ಕರೋತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೬||-

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

... ಷಡ್ವಿಧಾ ಸಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ ||೭|| ವಾತಾದಿಭಿಃ ಶೋಣಿತೇನ ಮದ್ಯೇನ ಚ ವಿಷೇಣ ಚ | ಷಟ್ಸ್ವಪ್ಯೇತಾಸು ಪಿತ್ತಂ ಹಿ ಪ್ರಭುತ್ವೇನಾವತಿಷ್ಠತೇ ||೮||

ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ- ಷಡ್ವಿಧೇತ್ಯಾದಿ| ಯೇ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೀಯಾ ವಾತಾದಿಭಿಃ ಶೋಣಿತೇನ ಚ ಚತುರ್ವಿಧಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ತೇಷಾಮಯಮಾಶಯಃ- ಮದ್ಯವಿಷಯೋಸ್ತ್ವನನ್ತರೋಕ್ತಪಾಣ್ಡುರೋಗವತ್ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಂ, ತೇನ ಸ್ವಮತೇ ಷಡ್ವಿಧೈವ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ| ಸರ್ವಾಸ್ವಪಿ ಮುರ್ಚ್ಛಾಸು ಪಿತ್ತಂ ಕರ್ತೃತ್ವೇನ ಪ್ರಧಾನಮಿತ್ಯಾಹ- ಷಟ್ಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಭುತ್ವೇನಾವತಿಷ್ಠತೇ ಇತರದೋಷಾವಾಕ್ರಮ್ಯ ವರ್ತತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವೇಗಾಘಾತಾದಿಃ ಹೇತುಃ; ಕರಣಾಯತನೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿಃ ಸಮ್ಪ್ರಪ್ತಿಃ||೭-೮||

Adhikarana 5 (9) · Śloka 9

ಅಪಸ್ಮಾರೋಕ್ತಲಿಙ್ಗಾನಿ ತಾಸಾಮುಕ್ತಾನಿ ತತ್ತ್ವತಃ |೯|

ವಾತಾದಿಜಾನಾಂ ತಿಸೃಣಾಂ ಲಿಙ್ಗಮಪಸ್ಮಾರೋಕ್ತಲಿಙ್ಗಾತಿದೇಶೇನಾಹ- ಅಪಸ್ಮಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಪಸ್ಮಾರೋಕ್ತಲಿಙ್ಗಾನಿ ಯಥಾಸ್ವಂ ತಾಸಾಂ ಜಾನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಅಪಸ್ಮಾರೋಕ್ತಲಿಙ್ಗಾನಿ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅಪಸ್ಮಾರೇಣ ಲಿಙ್ಗಾನಿ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ದನ್ತನಖಖಾದನಾಕ್ಷಿವೈಕೃತಲಾಲಾಸ್ರಾವಾದಿರಹಿತಾನ್ಯಪಸ್ಮಾರೇಣ ತುಲ್ಯಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಯಥಾಸ್ವಮುಪಲಕ್ಷಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಂ,- “ಸರ್ವಾಕೃತಿಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾದಪಸ್ಮಾರ ಇವಾಗತಃ| ಸ ಜನ್ತುಂ ಪಾತಯತ್ಯಾಶು ವಿನಾ ಬೀಭತ್ಸಚೇಷ್ಟಿತೈಃ”- ಇತಿ|೯|-

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಸ್ತಮೋರೂಪಂ ರಕ್ತಗನ್ಧಶ್ಚ ತನ್ಮಯಃ ||೯|| ತಸ್ಮಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ ಗನ್ಧೇನ ಮೂರ್ಚ್ಛನ್ತಿ ಭುವಿ ಮಾನವಾಃ |೧೦|

ವಾತಜಾದೀನಾಂ ತಿಸೃಣಾಂ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯತಿದಿಶ್ಯ ರಕ್ತಜಾಯಾಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಾಹ- ಪೃಥಿವೀತ್ಯಾದಿ| ಪೃಥ್ವೀ ಅಮ್ಭಶ್ಚ ದ್ವಯಮಪಿ ತಮೋರೂಪಂ ತಮೋಬಹುಲಂ; ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಪುರಾ- ‘ತಮೋಬಹುಲಾ ಪೃಥಿವೀ, ಸತ್ತ್ವತಮೋಬಹುಲಾ ಆಪಃ’ ಇತಿ, ರಕ್ತಗನ್ಧಶ್ಚ ತನ್ಮಯ ಇತಿ ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಃಸಮುದ್ಭವಃ; ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕೇಽಪಿ ರಕ್ತೇ ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಸೋಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್| ಮೂರ್ಚ್ಛನ್ತಿ ಭುವಿ ಮಾನವಾ ಇತ್ಯೇತೇನ ಗನ್ಧಸ್ಯ ತಮೋಬಹುಲತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ನನು, ಗನ್ಧಃ ಪಾರ್ಥಿವಸ್ತತ್ಕಥಂ ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಃಸಮುದ್ಭವ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ? ಸತ್ಯಂ, ಪರಸ್ಪರೋಪಕಾರ್ಯತ್ವಾತ್ | ಮೂರ್ಚ್ಛನ್ತಿ ಭುವಿ ಮಾನವಾ ಇತಿ ಯೇ ಮಾನವಾ ಪೃಥಿವೀಗುಣಬಹುಲಾಸ್ತಾಮಸಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಯದಿ ರಕ್ತಗನ್ಧೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಜನಕಃ, ತರ್ಹಿ ಕಿಮಿತಿ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ನ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಮುತ್ಪಾದಯತಿ? ಸತ್ಯಂ, ಯೇ ಹೀನಸತ್ತ್ವಾಸ್ತೇಷಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಮುತ್ಪಾದಯತಿ ನ ಸರ್ವೇಷಾಮ್| ಅಪರೇ ‘ರಕ್ತಗನ್ಧಶ್ಚ ತನ್ಮಯ’ ಇತ್ಯನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ, ತದ್ಯಥಾ- ತನ್ಮಯಃ ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭೋಮಯಃ; ಅತ್ರ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ; ತೇನ ರಕ್ತಮಮ್ಭೋಮಯಂ, ದ್ರವತ್ವಾತ್; ಗನ್ಧಶ್ಚ ಪೃಥಿವೀಮಯಃ, ಪಾರ್ಥಿವತ್ವಾದ್ಗನ್ಧಸ್ಯ; ತೇನ ತಮೋಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾಃ ಸಕಾಶಾದ್ಗನ್ಧಸ್ಯ ಜಾತತ್ವಾದ್ಗನ್ಧೋಽಪಿ ತಮೋಬಹುಲ ಏವ, ಕಾರಣಾನುರೂಪತ್ವಾತ್ ಕಾರ್ಯಸ್ಯ; ಶೇಷಂ ಸಮಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಸ್ತಮೋರೂಪಂ ರಕ್ತಂ ಗನ್ಧಶ್ಚ ತನ್ಮಯ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಪೃಥಿವೀ ಚಾಮ್ಭಶ್ಚ ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಸೀ, ತಯೋಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿ ಯತ್ತಮಃ, ತದ್ರೂಪಂ ತದ್ಬಹುಲಂ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ವಾ ರಕ್ತಂ, ಗನ್ಧಶ್ಚ ತನ್ಮಯ ಇತಿ ತಮೋಮಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ತಮೋಬಹುಲಪೃಥಿವ್ಯುತ್ಪನ್ನತ್ವಾದ್ಗನ್ಧಸ್ಯ| ಏತೇನ ತಮೋಭೂಯಿಷ್ಠಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭೌತ್ಪನ್ನರಕ್ತಸ್ಯ ಧಾತುಜನಿತತ್ವಾದ್ಗನ್ಧಸ್ಯ ಸ್ವಯಂ ತಮೋಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾಚ್ಚ ರಕ್ತಗನ್ಧೋ ಮಾನವೈರಾಘ್ರಾತಃ ಸನ್ ಹೃದ್ಯವಸ್ಥಿತಂ ತಮೋ ವರ್ಧಯನ್ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಮಾಪಾದಯತಿ, ‘ಸರ್ವಭಾವಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಮ್’ ಇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ನನು, ತಮೋಬಹುಲತ್ವಾದ್ರಕ್ತಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಜನಕಂ ತರ್ಹಿ ತಮೋಭೂಯಿಷ್ಠೇ ಏತೇ ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಸೀ ಕುತೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ನೋತ್ಪಾದಯತಃ? ಸತ್ಯಂ, ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಸೀ ಸಾತ್ಮ್ಯತಯಾ ಸ್ವರೂಪತಶ್ಚ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ನೋತ್ಪಾದಯತಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪಠನ್ತಿ- ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಸ್ತಮೋರೂಪಂ ರಕ್ತಗನ್ಧೇನ ತು ತ್ರಯಮ್’ ಇತಿ; ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಸ್ತಮಸಾಂ ರೂಪಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಯಸ್ಯ ರಕ್ತಸ್ಯ ತತ್ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಸ್ತಮೋರೂಪಂ; ರಕ್ತಗನ್ಧೇನ ಕೃತ್ವಾ ತು ಪುನಸ್ತ್ರಯಂ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮಸಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ತ್ರಿತಯಂ ‘ರಕ್ತೇ ಜ್ಞಾಯತೇ’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ನನು, ಗನ್ಧೇನ ಕೃತ್ವಾ ಕಥಂ ಗುಣಾನಾಂ ತ್ರಿತಯಂ ರಕ್ತೇ ಜ್ಞಾಯತೇ ಇತಿ ಚೇತ್? ಸತ್ಯಂ, ರಕ್ತೇ ಗನ್ಧೋ ವಿಸ್ರೋ ವರ್ತತೇ, ಗನ್ಧಶ್ಚ ಗುಣವಿಶೇಷಃ, ಉಕ್ತಂ ಚ,- “ತೇಷಾಂ ವಿಶೇಷಾಃ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾಃ”- ಇತಿ, ತೇ ಚ ವಿಶೇಷಾಸ್ತ್ರಿಗುಣಾಃ; ಉಕ್ತಂ ಚ,- “ಸರ್ವ ಏವೈತೇ ವಿಶೇಷಾಃ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಮಯಾ ಭವನ್ತಿ” ಇತಿ| ಕಿನ್ತ್ವತ್ರ ತಮೋಗುಣಸ್ಯಾಧಿಕ್ಯಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಸ್ತಮಃಸ್ವಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ರಕ್ತಸ್ಯ ಗನ್ಧೇನ ತ್ರಿಗುಣೇನ ತಮೋಗುಣವಿಶಿಷ್ಟೇನ ಮಾನವಾ ಮೂರ್ಚ್ಛನ್ತಿ||೯||-

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವ ಇತ್ಯೇಕೇ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಯದಭಿಮುಹ್ಯತಿ ||೧೦||

ಸ್ವಮತಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಪರಮತಮಾಹ- ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವ ಇತ್ಯೇಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ||೧೦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

ಗುಣಾಸ್ತೀವ್ರತರತ್ವೇನ ಸ್ಥಿತಾಸ್ತು ವಿಷಮದ್ಯಯೋಃ | ತ ಏವ ತಸ್ಮಾಜ್ಜಾಯೇತ ಮೋಹಸ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಯಥೇರಿತಃ ||೧೧||

ವಿಷಮದ್ಯೋತ್ಥೇ ಆಹ- ಗುಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ ಏವ ಗುಣಾ ರೂಕ್ಷಾದಯಃ| ಮೋಹೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ| ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿಷಮದ್ಯಾಭ್ಯಾಮ್| ಯಥೇರಿತೋ ಯಥಾಕಥಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥ ವಿಷಮದ್ಯವಿಕಾರಯೋಃ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೈವ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಪ್ರಣಯನಾತ್ ಕಥಮತ್ರ ವಿಶಿಷ್ಟಮಭಿಧಾನಮ್? ಉಚ್ಯತೇ- ತತ್ರ ಇತರಲಕ್ಷಣೈಃ ಸಹ ತದ್ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್| ನನು, ಯದಿ ವಿಷಮದ್ಯಯೋಸ್ತುಲ್ಯಾ ಗುಣಾಃ ಸ್ಥಿತಾಃ, ತತ್ ಕಿಮಿತಿ ವಿಷವನ್ಮದ್ಯಂ ಮಾರಣಾತ್ಮಕಂ ನ ಸ್ಯಾತ್? ಸತ್ಯಂ, ಮದ್ಯೇ ತೇಷಾಂ ಗುಣಾನಾಮನತಿತೀವ್ರತ್ವೇನಾವಸ್ಥಾನಾತ್| ಯದ್ಯೇವಂ ತರ್ಹಿ ‘ಗುಣಾಸ್ತೀವ್ರತರತ್ವೇನ ಸ್ಥಿತಾಸ್ತು ವಿಷಮದ್ಯಯೋಃ’ ಇತಿ ಕಥಂ ನ ವ್ಯಾಹನ್ಯತೇ? ಸತ್ಯಂ, ತೀವ್ರತರಶಬ್ದಾದಗ್ರೇ ತೀವ್ರಶಬ್ದೋ ಮಧ್ಯೇ ಲುಪ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ತೇನ ವಿಷೇ ತೀವ್ರತರತ್ವೇನ ತೇ ಗುಣಾಃ ಸ್ಥಿತಾಃ, ಮದ್ಯೇ ತೀವ್ರತ್ವೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್,- “ವಿಷಸ್ಯ ಯೇ ಗುಣಾ ದೃಷ್ಟಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತಪ್ರಕೋಪಣಾಃ| ತ ಏವ ಮದ್ಯೇ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ವಿಷೇ ತು ಬಲವತ್ತರಾಃ|| ತ ಏವ ತಸ್ಮಾತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ತು ಮೋಹೌ ಸ್ಯಾತಾಂ ಯಥೇರಿತೌ” (ಚ. ಚಿ. ೨೪)- ಇತಿ||೧೧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗದೃಷ್ಟಿಸ್ತ್ವಸೃಜಾ ಗೂಢೋಚ್ಛ್ವಾಸಶ್ಚ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಃ |೧೨|

ರುಧಿರಜಮೂರ್ಚ್ಛಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗದೃಷ್ಟಿಸ್ತ್ವಸೃಜೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತಬ್ಧಶಬ್ದೋಽಙ್ಗದೃಷ್ಟಿಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಗೂಢೋಚ್ಛ್ವಾಸಃ ಅಸ್ಪಷ್ಟಶ್ವಾಸಃ|೧೨|-

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

ಮದ್ಯೇನ ವಿಲಪಂಶ್ಛೇತೇ ನಷ್ಟವಿಭ್ರಾನ್ತಮಾನಸಃ | ಗಾತ್ರಾಣಿ ವಿಕ್ಷಿಪನ್ ಭೂಮೌ ಜರಾಂ ಯಾವನ್ನ ಯಾತಿ ತತ್ ||೧೨||

ಮದ್ಯಜಮೂರ್ಚ್ಛಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಮದ್ಯೇನೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಲಪನ್ನಿತಿ ವಿಲಾಪಂ ಕುರ್ವನ್| ನಷ್ಟವಿಭ್ರಾನ್ತಮಾನಸ ಇತಿ ನಷ್ಟಮಾನಸಃ ಅಪಸ್ಮರಣಃ ವಿಭ್ರಾನ್ತಮಾನಸೋ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಚೇತಾಃ| ಜರಾಂ ಪಾಕಮ್||೧೨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ವೇಪಥುಸ್ವಪ್ನತೃಷ್ಣಾಃ ಸ್ಯುಃ ಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚ ವಿಷಮೂರ್ಚ್ಛಿತೇ | ವೇದಿತವ್ಯಂ ತೀವ್ರತರಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ವಿಷಲಕ್ಷಣೈಃ ||೧೩||

ವಿಷಜಮೂರ್ಚ್ಛಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ವೇಪಥುಸ್ವಪ್ನತೃಷ್ಣಾಃ ಸ್ಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ವೇಪಥುಃ ಕಮ್ಪಃ| ಸ್ತಮ್ಭಃ ಸ್ತಬ್ಧತಾ| ವೇದಿತವ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮೂಲಾದಿಕನ್ದಾನ್ತಸ್ಯ ವಿಷಸ್ಯ ಯಥಾಸ್ವಂ ಯಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ತೈಃ ಕೃತ್ವಾ ವಿಷಮೂರ್ಚ್ಛಿತಸ್ಯ ಪುಂಸೋ ಯಥಾಸ್ವಂ ಯಥಾತ್ಮೀಯಂ ವಿಷಂ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

ಸೇಕಾವಗಾಹೌ ಮಣಯಃ ಸಹಾರಾಃ ಶೀತಾಃ ಪ್ರದೇಹಾ ವ್ಯಜನಾನಿಲಾಶ್ಚ | ಶೀತಾನಿ ಪಾನಾನಿ ಚ ಗನ್ಧವನ್ತಿ ಸರ್ವಾಸು ಮೂರ್ಚ್ಛಾಸ್ವನಿವಾರಿತಾನಿ ||೧೪||

ಅತಃ ಪರಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಸೇಕಾವಗಾಹಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಮಣಯಃ ಸಹಾರಾ ಇತಿ ಮಣಯೋ ಮುಕ್ತಾಸ್ಫಟಿಕಪ್ರಭೃತಯಃ| ತೇ ಚ ಸಹಾರಾ ಹಾರಾರೋಪಿತಾ ಹಿತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವ್ಯಜನಾನಿಲಾ ವ್ಯಜನಾನಾಂ ವಾಯವಃ| ಶೀತಾಃ ಪ್ರದೇಹಾಃ ಚನ್ದನೋತ್ಪಲಪ್ರಭೃತಿಕೃತಾಃ ಪ್ರಲೇಪಾಃ| ಶೀತಾನಿ ಪಾನಾನಿ ಚ ಗನ್ಧವನ್ತೀತಿ ಯಾನಿ ಶೀತಾನಿ ಗನ್ಧವನ್ತಿ ಚ ಪಾನಾನಿ ತಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನಿವಾರಿತಾನಿ ಪ್ರಶಸ್ತಾನಿ||೧೪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

ಸಿತಾಪ್ರಿಯಾಲೇಕ್ಷುರಸಪ್ಲುತಾನಿ ದ್ರಾಕ್ಷಾಮಧೂಕಸ್ವರಸಾನ್ವಿತಾನಿ | ಖರ್ಜೂರಕಾಶ್ಮರ್ಯರಸೈಃ ಶೃತಾನಿ ಪಾನಾನಿ ಸರ್ಪೀಂಷಿ ಚ ಜೀವನಾನಿ ||೧೫||

ತಾನ್ಯೇವ ಶೀತಾನಿ ಗನ್ಧವನ್ತಿ ಚ ಪಾನಾನ್ಯಾಹ- ಸಿತಾಪ್ರಿಯಾಲೇಕ್ಷುರಸಪ್ಲುತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಖರ್ಜೂರಕಾಶ್ಮರ್ಯರಸೈಃ ಶೃತಾನಿ ಸಿತಾಪ್ರಿಯಾಲಾದಿಯುತಾನಿ ಪಾನಾನಿ ಪಾನಕಾನಿ ಸರ್ವಾಸ್ವನಿವಾರಿತಾನಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಪಾನಾನ್ಯೇವಾನಿವಾರಿತಾನಿ ಸರ್ಪೀಂಷಿ ಚ ಜೀವನಾನೀತಿ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಸಿದ್ಧಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿತ್ ಪಾನಾನೀತ್ಯತ್ರ ಸಿದ್ಧಾನೀತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇ ಚ ಘೃತವಿಶೇಷಣಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ||೧೫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

ಸಿದ್ಧಾನಿ ವರ್ಗೇ ಮಧುರೇ ಪಯಾಂಸಿ ಸದಾಡಿಮಾ ಜಾಙ್ಗಲಜಾ ರಸಾಶ್ಚ | ತಥಾ ಯವಾ ಲೋಹಿತಶಾಲಯಶ್ಚ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಸು ಪಥ್ಯಾಶ್ಚ ಸದಾ ಸತೀನಾಃ ||೧೬||

ಕಿಮೇತಾನ್ಯೇವ ಸರ್ವಮೂರ್ಚ್ಛಾಸು ಹಿತಾನ್ಯುತಾನ್ಯಾನ್ಯಪೀತ್ಯಾಹ- ಸಿದ್ಧಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರೇ ವರ್ಗೇ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದೌ| ಪಯಾಂಸಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯಪಿ ದುಗ್ಧಾನಿ, ಸರ್ವೇಷಾಂ ಕ್ಷೀರಾಣಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಹರತ್ವಾತ್| ಸದಾಡಿಮಾ ದಾಡಿಮೇನ ಸಂಸ್ಕೃತಾಃ, ಜಾಙ್ಗಲಜಾ ರಸಾಃ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾಸು ಯೇ ಭೋಜನೇ ಹಿತಾಸ್ತಾನಾಹ- ತಥೇತ್ಯಾದಿ| ಪಥ್ಯಾ ಹಿತಾಃ, ‘ಭೋಜನೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸತೀನೋ ವರ್ತುಲಕಲಾಯಃ||೧೬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

ಭುಜಙ್ಗಪುಷ್ಪಂ ಮರಿಚಾನ್ಯುಶೀರಂ ಕೋಲಸ್ಯ ಮಧ್ಯಂ ಚ ಪಿಬೇತ್ ಸಮಾನಿ | ಶೀತೇನ ತೋಯೇನ ಬಿಸಂ ಮೃಣಾಲಂ ಕ್ಷೌದ್ರೇಣ ಕೃಷ್ಣಾಂ ಸಿತಯಾ ಚ ಪಥ್ಯಾಮ್ ||೧೭||

ಭುಜಙ್ಗಪುಷ್ಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭುಜಙ್ಗಪುಷ್ಪಂ ನಾಗಕೇಶರಮ್| ಕೋಲಸ್ಯ ಮಧ್ಯಂ ಬದರಮಜ್ಜಾ| ಏತಾನಿ ಭುಜಙ್ಗಪುಷ್ಪಾದೀನಿ ಸಮಾನಿ ತುಲ್ಯಾನಿ ಶೀತತೋಯೇನ ಸಹ ಪಿಬೇತ್| ನ ಕೇವಲಮೇತಾನ್ಯೇವ ಶೀತತೋಯೇನ ಸಹ ಪಿಬೇತ್ ಬಿಸಂ ಮೃಣಾಲಂ ಚಾಪಿ ಶೀತತೋಯೇನ ಪಿಬೇತ್; ಬಿಸಂ ಬಿಸೇನ್ದ್ರಕಂ, ಮೃಣಾಲಂ ಪದ್ಮನಾಲಮ್| ಕ್ಷೌದ್ರೇಣ ಕೃಷ್ಣಾಮಿತಿ ಮಧುನಾ ಸಹ ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ಲಿಹೇದಿತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಸಿತಯಾ ಚ ಪಥ್ಯಾಮಿತಿ ಹರೀತಕೀಂ ಶರ್ಕರಯಾ ಸಹ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ನಾಸಾವದನಾವರೋಧಂ ಕ್ಷೀರಂ ಪಿಬೇದ್ವಾಽಪ್ಯಥ ಮಾನುಷೀಣಾಮ್ | ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ಪ್ರಸಕ್ತಾಂ ತು ಶಿರೋವಿರೇಕೈರ್ಜಯೇದಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಮನೈಶ್ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ ||೧೮||

ಅತಃ ಪರಂ ಕಿಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ನಾಸಾವಕ್ತ್ರಯೋರವರೋಧೇನ ವ್ಯಾಘುಟ್ಯಾನ್ತಃ ಪ್ರವಿಷ್ಟೋ ಮಾರುತೋ ರುದ್ಧಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ವಿವೃಣ್ವನ್ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಮಪಹನ್ತಿ; ನಾರೀಕ್ಷೀರಂ ಚಾತಿಶೀತಲತ್ವಾತ್| ಮೂರ್ಚ್ಛಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸಕ್ತಾಂ ಭೂಯೋ ಭೂಯೋಽನುಸಙ್ಗಿನೀಮ್| ಶಿರೋವಿರೇಕೈಃ ನಸ್ಯೈಃ| ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಪುನಃ ಪುನಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಾಂ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ತೀಕ್ಷ್ಣೇ ನಸ್ಯವಮನೇ ನ ಯುಕ್ತೇಽಸ್ಯ, ತಥಾಽಪಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹಸ್ರೋತೋನಿರೋಧಶಾನ್ತಿಕರತ್ವಾದ್ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾಚ್ಚ ಹಿತೇ ಏವ| ಕೇಚಿತ್ ‘ತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಪಥ್ಯೈಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 20

ಹರೀತಕೀಕ್ವಾಥಶೃತಂ ಘೃತಂ ವಾ ಧಾತ್ರೀಫಲಾನಾಂ ಸ್ವರಸೈಃ ಕೃತಂ ವಾ | ದ್ರಾಕ್ಷಾಸಿತಾದಾಡಿಮಲಾಜವನ್ತಿ ಶೀತಾನಿ ನೀಲೋತ್ಪಲಪದ್ಮವನ್ತಿ ||೧೯|| ಪಿಬೇತ್ ಕಷಾಯಾಣಿ ಚ ಗನ್ಧವನ್ತಿ ಪಿತ್ತಜ್ವರಂ ಯಾನಿ ಶಮಂ ನಯನ್ತಿ |೨೦|

ಹರೀತಕೀಕ್ವಾಥಶೃತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಹರೀತಕೀಕ್ವಾಥೇನ ಶೃತಂ ಸಿದ್ಧಂ ಹರೀತಕೀಕ್ವಾಥಶೃತಮ್| ಧಾತ್ರೀಫಲಾನಾಮ್ ಆಮಲಕಫಲಾನಾಂ ಸ್ವರಸೈಃ| ದ್ರಾಕ್ಷಾಸಿತೇತ್ಯಾದಿ| ಯಾನಿ ಕಷಾಯಾಣಿ ಶ್ರೀಪರ್ಣ್ಯಾದಿಕೃತಾನಿ ಪಿತ್ತಜ್ವರಂ ಶಮಂ ನಯನ್ತಿ ತಾನಿ ದ್ರಾಕ್ಷಾಸಿತಾದಾಡಿಮಲಾಜವನ್ತಿ ತತ್ಪ್ರಧಾನಾನಿ ಪಿಬೇತ್| ನೀಲೋತ್ಪಲಪದ್ಮವನ್ತಿ ನೀಲೋತ್ಪಲಪದ್ಮಪ್ರಧಾನಾನಿ| ಗನ್ಧವನ್ತಿ ಗನ್ಧದ್ರವ್ಯಾಢ್ಯಾನಿ| ನೀಲೋತ್ಪಲಪದ್ಮವನ್ತೀತ್ಯಾದಿಕಂ ಪಿತ್ತಜ್ವರಹರಕಷಾಯವಿಶೇಷಣಮ್||೧೯||-

Adhikarana 18 (20) · Śloka 21

ಪ್ರಭೂತದೋಷಸ್ತಮಸೋಽತಿರೇಕಾತ್ ಸಮ್ಮೂರ್ಚ್ಛಿತೋ ನೈವ ವಿಬುಧ್ಯತೇ ಯಃ ||೨೦|| ಸನ್ನ್ಯಸ್ತಸಞ್ಜ್ಞೋ ಭೃಶದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯೋ ಜ್ಞೇಯಸ್ತದಾ ಬುದ್ಧಿಮತಾ ಮನುಷ್ಯಃ |೨೧|

ಇದಾನೀಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಾ ಅವಸ್ಥಾಯಾಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾನ್ತರಮಾಹ- ಪ್ರಭೂತದೋಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಃ ಪ್ರಭೂತದೋಷೋ ಮನುಷ್ಯಃ ಸಮ್ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಃ ಸನ್ ತಮಸೋಽತಿರೇಕಾನ್ನಾವಬುಧ್ಯತೇ ನಾವಬೋಧಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಸ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯೋ ಮತಿಮತಾ ವೈದ್ಯೇನ ಸನ್ನ್ಯಸ್ತಸಞ್ಜ್ಞೋ ಜ್ಞೇಯ ಇತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಸನ್ನ್ಯಸ್ತಸಞ್ಜ್ಞ ಇತಿ ಮೃತ್ಯುಮುಖೇ ವರ್ತಮಾನತ್ವಾತ್ ಸನ್ನ್ಯಸ್ತ ಇವ ಸನ್ನ್ಯಸ್ತಃ||೨೦||-

Adhikarana 19 (21) · Śloka 22

ಯಥಾಽಽಮಲೋಷ್ಟಂ ಸಲಿಲೇ ನಿಷಿಕ್ತಂ ಸಮುದ್ಧರೇದಾಶ್ವವಿಲೀನಮೇವ ||೨೧|| ತದ್ವಚ್ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ತ್ವರಯಾ ಭಿಷಕ್ತಮಸ್ವೇದನಂ ಮೃತ್ಯುವಶಂ ಪ್ರಯಾತಮ್ |೨೨|

ಇದಾನೀಂ ಸನ್ನ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ಶೀಘ್ರಂ ಪ್ರತೀಕಾರಾಯ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ಯಥಾಽಽಮಲೋಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಮಲೋಷ್ಟಮ್ ಆಮಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಮ್| ತಂ ಸನ್ನ್ಯಸ್ತಸಞ್ಜ್ಞಮ್| ಅಸ್ವೇದನಂ ಪ್ರಸ್ವೇದರಹಿತಮ್||೨೧||-

Adhikarana 20 (22) · Śloka 23

ತೀಕ್ಷ್ಣಾಞ್ಜನಾಭ್ಯಞ್ಜನಧೂಮಯೋಗೈಸ್ತಥಾ ನಖಾಭ್ಯನ್ತರತೋತ್ರಪಾತೈಃ ||೨೨|| ವಾದಿತ್ರಗೀತಾನುನಯೈರಪೂರ್ವೈರ್ವಿಘಟ್ಟನೈರ್ಗುಪ್ತಫಲಾವಘರ್ಷೈಃ |೨೩|

ಕೈಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೇದಿತ್ಯಾಹ- ತೀಕ್ಷ್ಣಾಞ್ಜನಾಭ್ಯಞ್ಜನೇತ್ಯಾದಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣಶಬ್ದೋಽಞ್ಜನಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತೋತ್ರಾಣಿ ಸೂಚಿಪ್ರಕಾರಾಣಿ| ವಾದಿತ್ರಂ ವೀಣಾದಿ| ಅನುನಯಃ ಸಾನ್ತ್ವನಾಪೂರ್ವಕಂ ವಚನಾದಿ| ವಿಘಟ್ಟನೈಃ ವಿವಿಧಪ್ರಕಾರೇಣ ಚಾಲನೈಃ| ಗುಪ್ತಫಲಾವಘರ್ಷೈಃ ಕಪಿಕಚ್ಛೂಫಲಾವಘರ್ಷಣೈಃ| ಅನ್ಯೇ ಗುಪ್ತಫಲಂ ವೃಷಣಂ, ತಸ್ಯಾವಘರ್ಷಣೈಃ ಪೀಡನೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿದ್ವಿಘಟ್ಟನೈರಿತ್ಯತ್ರ ‘ವಿಸ್ಮಾಪನೈಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಆಶ್ಚರ್ಯಕಾರಕೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೈರುಪಚಾರೈಃ ಉಪಾಚರೇತ್ ಆಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರಾಪ್ತೇಃ||೨೨||-

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

ಆಭಿಃ ಕ್ರಿಯಾಭಿಶ್ಚ ನ ಲಬ್ಧಸಞ್ಜ್ಞಃ ಸಾನಾಹಲಾಲಾಶ್ವಸನಶ್ಚ ವರ್ಜ್ಯಃ ||೨೩||

ಆಭಿಃ ಕ್ರಿಯಾಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಆಭಿಃ ಕ್ರಿಯಾಭಿಃ ಅನನ್ತರೋಕ್ತಾಭಿಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾಞ್ಜನಾದಿಭಿಃ| ಸಾನಾಹಲಾಲಾಶ್ವಸನಶ್ಚ ಆನಾಹಾದಿಯುಕ್ತಃ; ಶ್ವಸನಃ ಶ್ವಾಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ಪ್ರಬುದ್ಧಸಞ್ಜ್ಞಂ ವಮನಾನುಲೋಮ್ಯೈಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ವಿಶುದ್ಧಂ ಲಘುಪಥ್ಯಭುಕ್ತಮ್ | ಫಲತ್ರಿಕೈಶ್ಚಿತ್ರಕನಾಗರಾಢ್ಯೈಸ್ತಥಾಽಶ್ಮಜಾತಾಜ್ಜತುನಃ ಪ್ರಯೋಗೈಃ | ಸಶರ್ಕರೈರ್ಮಾಸಮುಪಕ್ರಮೇತ ವಿಶೇಷತೋ ಜೀರ್ಣಘೃತಂ ಸ ಪಾಯ್ಯಃ ||೨೪||

ತೀಕ್ಷ್ಣಾಞ್ಜನಾದಿಭಿರ್ಲಬ್ಧಸಞ್ಜ್ಞೇ ಸನ್ನ್ಯಾಸಿನಿ ಪಶ್ಚಾತ್ಕರ್ಮಾಹ- ಪ್ರಬುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣಾಞ್ಜನಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಬುದ್ಧಸಞ್ಜ್ಞಂ ಸನ್ನ್ಯಾಸಿನಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ವಮನಾನುಲೋಮ್ಯೈರ್ವಮನವಿರೇಚನೈರ್ವಿಶುದ್ಧಂ, ಅನ್ನಸಂಸರ್ಜನಕ್ರಮೇಣ ಚ ಲಘುಪಥ್ಯಭುಕ್ತಂ, ತ್ರಿಫಲಾಚಿತ್ರಕಶುಣ್ಠೀಭಾವಿತೈಃ ಸಶರ್ಕರೈಃ ಶಿಲಾಜತುಪ್ರಯೋಗೈಃ ವಜ್ರಕವಟಕಕಲ್ಪನಯಾ ಕಲ್ಪಿತೈರ್ಮಾಸಂ ಯಾವದುಪಕ್ರಮೇತ, ಶೇಷದೋಷೋಪಶಮನಾರ್ಥಮ್| ಜೀರ್ಣಂ ಘೃತಂ ದಶಾಬ್ದಿಕಂ ಪಾಯ್ಯಃ ಪಾಯಯಿತವ್ಯಃ||೨೪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ಜ್ವರಘ್ನಾನಿ ಕಷಾಯಾಣ್ಯುಪಯೋಜಯೇತ್ | ಸರ್ವಮೂರ್ಚ್ಛಾಪರೀತಾನಾಂ ವಿಷಜಾಯಾಂ ವಿಷಾಪಹಮ್ ||೨೫||

ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ಜ್ವರಘ್ನಾನೀತಿ ಯಥಾಸ್ವಂ ಯಥಾದೋಷಂ ಜ್ವರೇಷು ಯಾನಿ ಕಷಾಯಾಣ್ಯುಕ್ತಾನಿ ತಾನಿ ತದ್ದೋಷಜಮೂರ್ಚ್ಛಾಸ್ವಪಿ ಯೋಜ್ಯಾನಿ| ವಿಷಾಪಹಮಿತಿ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೋಕ್ತಂ ವಿಷಮೋಹಶಮನಂ ನಸ್ಯಾಞ್ಜನಾದಿಕಮ್||೨೫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 46

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾತನ್ತ್ರೇ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ (ಅಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ, ಆದಿತಃ) ಷಟ್ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪೬||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಷಟ್ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪೬||