Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ മൂര്ച്ഛാപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो मूर्च्छाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||
46. mūrcchāpratiṣēdhādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
ക്ഷീണസ്യ ബഹുദോഷസ്യ വിരുദ്ധാഹാരസേവിനഃ | വേഗാഘാതാദഭീഘാതാദ്ധീനസത്ത്വസ്യ വാ പുനഃ ||൩|| കരണായതനേഷൂഗ്രാ ബാഹ്യേഷ്വാഭ്യന്തരേഷു ച | നിവിശന്തേ യദാ ദോഷാസ്തദാ മൂര്ച്ഛന്തി മാനവാഃ ||൪|| ഹൃത്പീഡാ ജൃമ്ഭണം ഗ്ലാനിഃ സഞ്ജ്ഞാനാശോ ബലസ്യ ച | സര്വാസാം പൂര്വരൂപാണി, യഥാസ്വം താ വിഭാവയേത് ||൫||
View original
क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः | वेगाघातादभीघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः ||३|| करणायतनेषूग्रा बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च | निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्च्छन्ति मानवाः ||४|| हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः सञ्ज्ञानाशो बलस्य च | सर्वासां पूर्वरूपाणि, यथास्वं ता विभावयेत् ||५||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ദോഷജമൂര്ച്ഛായാ ഹേതുസമ്പ്രാപ്തീ ആഹ- ക്ഷീണസ്യേത്യാദി| ഏവമ്ഭൂതസ്യ പുരുഷസ്യ വേഗാഘാതാദിഭിര്ഹേതുഭിരുഗ്രാ ദോഷാ യദാ ബാഹ്യാഭ്യന്തരേഷു കരണായതനേഷു നിവിശന്തേ തദാ മാനവാ മൂര്ച്ഛന്തീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| ഹീനസത്ത്വസ്യ അല്പസത്ത്വസ്യ| കരണായതനേഷു ബുദ്ധീന്ദ്രിയകര്മേന്ദ്രിയമനോബുദ്ധ്യഹങ്കാരസ്ഥാനേഷു| ഉഗ്രാ അതിപ്രവൃദ്ധാഃ പ്രസൃതാശ്ച| ബാഹ്യേഷ്വാഭ്യന്തരേഷു ചേതി ബാഹ്യകരണായതനാനി കര്മേന്ദ്രിയാണി, ആഭ്യന്തരകരണായതനാനി മനോബുദ്ധ്യഹങ്കാരസ്ഥാനാനി| ആഭ്യന്തരകരണായതനസ്യ ഹൃദയസ്യൈകത്വാത് കഥം ബഹുവചനം? സത്യം, അന്തഃസഞ്ജ്ഞാവഹനാഡീനാമപ്യന്തഃകരണായതനത്വേനാഭിമതത്വാത്| നിവിശന്തേ അവതിഷ്ഠന്തേ| അപരേ കരണായതനശബ്ദേനൈവ കരണാനി കഥയന്തി, ഉപചാരാത്| തേന ബാഹ്യാഭ്യന്തരേഷു കരണേഷു യദാ ദോഷാ നിവിശന്തേ തദാ മാനവാ മൂര്ച്ഛന്തീത്യര്ഥഃ| അന്യേ ത്വന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- കരണായതനേഷു യദാ ദോഷാ നിവിശന്തേ തഥാ ബാഹ്യാഭ്യനരേഷു കരണേഷു നിവിശന്തേ തദാ മാനവാ മൂര്ച്ഛന്തീതി||൩-൫||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 7
സഞ്ജ്ഞാവഹാസു നാഡീഷു പിഹിതാസ്വനിലാദിഭിഃ | തമോऽഭ്യുപൈതി സഹസാ സുഖദുഃഖവ്യപോഹകൃത് ||൬|| സുഖദുഃഖവ്യപോഹാച്ച നരഃ പതതി കാഷ്ഠവത് | മോഹോ മൂര്ച്ഛേതി താം പ്രാഹുഃ... |൭|
View original
सञ्ज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः | तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत् ||६|| सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् | मोहो मूर्च्छेति तां प्राहुः... |७|
🔊 Audio coming soon
യയാ പ്രക്രിയയാ മാനവോ മൂര്ച്ഛതി താമാഹ- സഞ്ജ്ഞേത്യാദി| സുഖദുഃഖവ്യപോഹകൃത് സുഖദുഃഖനാശകൃത്, സുഖദുഃഖനാശശ്ച സഞ്ജ്ഞാനാശാത്; സഞ്ജ്ഞാനാശസ്തു സഞ്ജ്ഞാവഹനാഡീപിധാനാത്| അന്യേ സുഖദുഃഖേ സത്ത്വരജസീ, തയോര്വ്യപോഹോ നാശസ്തം കരോതീതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൬||-
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
... ഷഡ്വിധാ സാ പ്രകീര്തിതാ ||൭|| വാതാദിഭിഃ ശോണിതേന മദ്യേന ച വിഷേണ ച | ഷട്സ്വപ്യേതാസു പിത്തം ഹി പ്രഭുത്വേനാവതിഷ്ഠതേ ||൮||
View original
... षड्विधा सा प्रकीर्तिता ||७|| वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च | षट्स्वप्येतासु पित्तं हि प्रभुत्वेनावतिष्ठते ||८||
🔊 Audio coming soon
സങ്ഖ്യാമാഹ- ഷഡ്വിധേത്യാദി| യേ തന്ത്രാന്തരീയാ വാതാദിഭിഃ ശോണിതേന ച ചതുര്വിധാം മൂര്ച്ഛാമിച്ഛന്തി തേഷാമയമാശയഃ- മദ്യവിഷയോസ്ത്വനന്തരോക്തപാണ്ഡുരോഗവത് പൃഥഗുപാദാനം, തേന സ്വമതേ ഷഡ്വിധൈവ മൂര്ച്ഛാ| സര്വാസ്വപി മുര്ച്ഛാസു പിത്തം കര്തൃത്വേന പ്രധാനമിത്യാഹ- ഷട്സ്വിത്യാദി| പ്രഭുത്വേനാവതിഷ്ഠതേ ഇതരദോഷാവാക്രമ്യ വര്തത ഇത്യര്ഥഃ| വേഗാഘാതാദിഃ ഹേതുഃ; കരണായതനേഷ്വിത്യാദിഃ സമ്പ്രപ്തിഃ||൭-൮||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
അപസ്മാരോക്തലിങ്ഗാനി താസാമുക്താനി തത്ത്വതഃ |൯|
View original
अपस्मारोक्तलिङ्गानि तासामुक्तानि तत्त्वतः |९|
🔊 Audio coming soon
വാതാദിജാനാം തിസൃണാം ലിങ്ഗമപസ്മാരോക്തലിങ്ഗാതിദേശേനാഹ- അപസ്മാരേത്യാദി| അപസ്മാരോക്തലിങ്ഗാനി യഥാസ്വം താസാം ജാനീയാദിത്യര്ഥഃ| കേചിത് ‘അപസ്മാരോക്തലിങ്ഗാനി’ ഇത്യത്ര ‘അപസ്മാരേണ ലിങ്ഗാനി’ ഇതി പഠിത്വാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- ദന്തനഖഖാദനാക്ഷിവൈകൃതലാലാസ്രാവാദിരഹിതാന്യപസ്മാരേണ തുല്യാനി ലക്ഷണാനി യഥാസ്വമുപലക്ഷയേദിത്യര്ഥഃ| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരം,- “സര്വാകൃതിഃ സന്നിപാതാദപസ്മാര ഇവാഗതഃ| സ ജന്തും പാതയത്യാശു വിനാ ബീഭത്സചേഷ്ടിതൈഃ”- ഇതി|൯|-
Adhikarana 6 (9) · Śloka 10
പൃഥിവ്യമ്ഭസ്തമോരൂപം രക്തഗന്ധശ്ച തന്മയഃ ||൯|| തസ്മാദ്രക്തസ്യ ഗന്ധേന മൂര്ച്ഛന്തി ഭുവി മാനവാഃ |൧൦|
View original
पृथिव्यम्भस्तमोरूपं रक्तगन्धश्च तन्मयः ||९|| तस्माद्रक्तस्य गन्धेन मूर्च्छन्ति भुवि मानवाः |१०|
🔊 Audio coming soon
വാതജാദീനാം തിസൃണാം ലിങ്ഗാന്യതിദിശ്യ രക്തജായാഃ സമ്പ്രാപ്തിം ലക്ഷണം ചാഹ- പൃഥിവീത്യാദി| പൃഥ്വീ അമ്ഭശ്ച ദ്വയമപി തമോരൂപം തമോബഹുലം; തഥാ ചോക്തം പുരാ- ‘തമോബഹുലാ പൃഥിവീ, സത്ത്വതമോബഹുലാ ആപഃ’ ഇതി, രക്തഗന്ധശ്ച തന്മയ ഇതി പൃഥിവ്യമ്ഭഃസമുദ്ഭവഃ; പാഞ്ചഭൌതികേऽപി രക്തേ പൃഥിവ്യമ്ഭസോഃ പ്രാധാന്യാത്| മൂര്ച്ഛന്തി ഭുവി മാനവാ ഇത്യേതേന ഗന്ധസ്യ തമോബഹുലത്വമുക്തമ്| നനു, ഗന്ധഃ പാര്ഥിവസ്തത്കഥം പൃഥിവ്യമ്ഭഃസമുദ്ഭവ ഇത്യുച്യതേ? സത്യം, പരസ്പരോപകാര്യത്വാത് | മൂര്ച്ഛന്തി ഭുവി മാനവാ ഇതി യേ മാനവാ പൃഥിവീഗുണബഹുലാസ്താമസാ ഇത്യര്ഥഃ| നനു, യദി രക്തഗന്ധോ മൂര്ച്ഛാജനകഃ, തര്ഹി കിമിതി സര്വേഷാമേവ ന മൂര്ച്ഛാമുത്പാദയതി? സത്യം, യേ ഹീനസത്ത്വാസ്തേഷാം മൂര്ച്ഛാമുത്പാദയതി ന സര്വേഷാമ്| അപരേ ‘രക്തഗന്ധശ്ച തന്മയ’ ഇത്യന്യഥാ വ്യാചക്ഷതേ, തദ്യഥാ- തന്മയഃ പൃഥിവ്യമ്ഭോമയഃ; അത്ര യഥാസമ്ഭവം വ്യാഖ്യാനം; തേന രക്തമമ്ഭോമയം, ദ്രവത്വാത്; ഗന്ധശ്ച പൃഥിവീമയഃ, പാര്ഥിവത്വാദ്ഗന്ധസ്യ; തേന തമോഭൂയിഷ്ഠായാഃ പൃഥിവ്യാഃ സകാശാദ്ഗന്ധസ്യ ജാതത്വാദ്ഗന്ധോऽപി തമോബഹുല ഏവ, കാരണാനുരൂപത്വാത് കാര്യസ്യ; ശേഷം സമമ്| അന്യേ തു ‘പൃഥിവ്യമ്ഭസ്തമോരൂപം രക്തം ഗന്ധശ്ച തന്മയ’ ഇതി പഠന്തി; പൃഥിവീ ചാമ്ഭശ്ച പൃഥിവ്യമ്ഭസീ, തയോഃ സമ്ബന്ധി യത്തമഃ, തദ്രൂപം തദ്ബഹുലം തല്ലക്ഷണം വാ രക്തം, ഗന്ധശ്ച തന്മയ ഇതി തമോമയ ഇത്യര്ഥഃ; തമോബഹുലപൃഥിവ്യുത്പന്നത്വാദ്ഗന്ധസ്യ| ഏതേന തമോഭൂയിഷ്ഠപൃഥിവ്യമ്ഭൌത്പന്നരക്തസ്യ ധാതുജനിതത്വാദ്ഗന്ധസ്യ സ്വയം തമോഭൂയിഷ്ഠത്വാച്ച രക്തഗന്ധോ മാനവൈരാഘ്രാതഃ സന് ഹൃദ്യവസ്ഥിതം തമോ വര്ധയന് മൂര്ച്ഛാമാപാദയതി, ‘സര്വഭാവാനാം സാമാന്യം വൃദ്ധികാരണമ്’ ഇത്യുക്തത്വാത്| നനു, തമോബഹുലത്വാദ്രക്തം മൂര്ച്ഛാജനകം തര്ഹി തമോഭൂയിഷ്ഠേ ഏതേ പൃഥിവ്യമ്ഭസീ കുതോ മൂര്ച്ഛാം നോത്പാദയതഃ? സത്യം, പൃഥിവ്യമ്ഭസീ സാത്മ്യതയാ സ്വരൂപതശ്ച മൂര്ച്ഛാം നോത്പാദയതഃ| അന്യേ തു പഠന്തി- പൃഥിവ്യമ്ഭസ്തമോരൂപം രക്തഗന്ധേന തു ത്രയമ്’ ഇതി; വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- പൃഥിവ്യമ്ഭസ്തമസാം രൂപം സ്വലക്ഷണം യസ്യ രക്തസ്യ തത്പൃഥിവ്യമ്ഭസ്തമോരൂപം; രക്തഗന്ധേന കൃത്വാ തു പുനസ്ത്രയം സത്ത്വരജസ്തമസാം ഗുണാനാം ത്രിതയം ‘രക്തേ ജ്ഞായതേ’ ഇതി വാക്യശേഷഃ| നനു, ഗന്ധേന കൃത്വാ കഥം ഗുണാനാം ത്രിതയം രക്തേ ജ്ഞായതേ ഇതി ചേത്? സത്യം, രക്തേ ഗന്ധോ വിസ്രോ വര്തതേ, ഗന്ധശ്ച ഗുണവിശേഷഃ, ഉക്തം ച,- “തേഷാം വിശേഷാഃ ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാഃ”- ഇതി, തേ ച വിശേഷാസ്ത്രിഗുണാഃ; ഉക്തം ച,- “സര്വ ഏവൈതേ വിശേഷാഃ സത്ത്വരജസ്തമോമയാ ഭവന്തി” ഇതി| കിന്ത്വത്ര തമോഗുണസ്യാധിക്യം ജ്ഞേയമ്| ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- പൃഥിവ്യമ്ഭസ്തമഃസ്വലക്ഷണസ്യ രക്തസ്യ ഗന്ധേന ത്രിഗുണേന തമോഗുണവിശിഷ്ടേന മാനവാ മൂര്ച്ഛന്തി||൯||-
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
ദ്രവ്യസ്വഭാവ ഇത്യേകേ ദൃഷ്ട്വാ യദഭിമുഹ്യതി ||൧൦||
View original
द्रव्यस्वभाव इत्येके दृष्ट्वा यदभिमुह्यति ||१०||
🔊 Audio coming soon
സ്വമതം പ്രദര്ശ്യ പരമതമാഹ- ദ്രവ്യസ്വഭാവ ഇത്യേകേ ഇത്യാദി||൧൦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
ഗുണാസ്തീവ്രതരത്വേന സ്ഥിതാസ്തു വിഷമദ്യയോഃ | ത ഏവ തസ്മാജ്ജായേത മോഹസ്താഭ്യാം യഥേരിതഃ ||൧൧||
View original
गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः | त एव तस्माज्जायेत मोहस्ताभ्यां यथेरितः ||११||
🔊 Audio coming soon
വിഷമദ്യോത്ഥേ ആഹ- ഗുണാ ഇത്യാദി| ത ഏവ ഗുണാ രൂക്ഷാദയഃ| മോഹോ മൂര്ച്ഛാ| താഭ്യാം വിഷമദ്യാഭ്യാമ്| യഥേരിതോ യഥാകഥിത ഇത്യര്ഥഃ| അഥ വിഷമദ്യവികാരയോഃ സാമാന്യേനൈവ മൂര്ച്ഛാപ്രണയനാത് കഥമത്ര വിശിഷ്ടമഭിധാനമ്? ഉച്യതേ- തത്ര ഇതരലക്ഷണൈഃ സഹ തദ്ഗ്രഹണാര്ഥമ്| നനു, യദി വിഷമദ്യയോസ്തുല്യാ ഗുണാഃ സ്ഥിതാഃ, തത് കിമിതി വിഷവന്മദ്യം മാരണാത്മകം ന സ്യാത്? സത്യം, മദ്യേ തേഷാം ഗുണാനാമനതിതീവ്രത്വേനാവസ്ഥാനാത്| യദ്യേവം തര്ഹി ‘ഗുണാസ്തീവ്രതരത്വേന സ്ഥിതാസ്തു വിഷമദ്യയോഃ’ ഇതി കഥം ന വ്യാഹന്യതേ? സത്യം, തീവ്രതരശബ്ദാദഗ്രേ തീവ്രശബ്ദോ മധ്യേ ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| തേന വിഷേ തീവ്രതരത്വേന തേ ഗുണാഃ സ്ഥിതാഃ, മദ്യേ തീവ്രത്വേനേത്യര്ഥഃ| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരമ്,- “വിഷസ്യ യേ ഗുണാ ദൃഷ്ടാഃ സന്നിപാതപ്രകോപണാഃ| ത ഏവ മദ്യേ ദൃശ്യന്തേ വിഷേ തു ബലവത്തരാഃ|| ത ഏവ തസ്മാത്താഭ്യാം തു മോഹൌ സ്യാതാം യഥേരിതൌ” (ച. ചി. ൨൪)- ഇതി||൧൧||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
സ്തബ്ധാങ്ഗദൃഷ്ടിസ്ത്വസൃജാ ഗൂഢോച്ഛ്വാസശ്ച മൂര്ച്ഛിതഃ |൧൨|
View original
स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासश्च मूर्च्छितः |१२|
🔊 Audio coming soon
രുധിരജമൂര്ച്ഛാലക്ഷണമാഹ- സ്തബ്ധാങ്ഗദൃഷ്ടിസ്ത്വസൃജേത്യാദി| സ്തബ്ധശബ്ദോऽങ്ഗദൃഷ്ടിഭ്യാം സമ്ബധ്യതേ| ഗൂഢോച്ഛ്വാസഃ അസ്പഷ്ടശ്വാസഃ|൧൨|-
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
മദ്യേന വിലപംശ്ഛേതേ നഷ്ടവിഭ്രാന്തമാനസഃ | ഗാത്രാണി വിക്ഷിപന് ഭൂമൌ ജരാം യാവന്ന യാതി തത് ||൧൨||
View original
मद्येन विलपंश्छेते नष्टविभ्रान्तमानसः | गात्राणि विक्षिपन् भूमौ जरां यावन्न याति तत् ||१२||
🔊 Audio coming soon
മദ്യജമൂര്ച്ഛാലക്ഷണമാഹ- മദ്യേനേത്യാദി| വിലപന്നിതി വിലാപം കുര്വന്| നഷ്ടവിഭ്രാന്തമാനസ ഇതി നഷ്ടമാനസഃ അപസ്മരണഃ വിഭ്രാന്തമാനസോ വിക്ഷിപ്തചേതാഃ| ജരാം പാകമ്||൧൨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
വേപഥുസ്വപ്നതൃഷ്ണാഃ സ്യുഃ സ്തമ്ഭശ്ച വിഷമൂര്ച്ഛിതേ | വേദിതവ്യം തീവ്രതരം യഥാസ്വം വിഷലക്ഷണൈഃ ||൧൩||
View original
वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युः स्तम्भश्च विषमूर्च्छिते | वेदितव्यं तीव्रतरं यथास्वं विषलक्षणैः ||१३||
🔊 Audio coming soon
വിഷജമൂര്ച്ഛാലക്ഷണമാഹ- വേപഥുസ്വപ്നതൃഷ്ണാഃ സ്യുരിത്യാദി| വേപഥുഃ കമ്പഃ| സ്തമ്ഭഃ സ്തബ്ധതാ| വേദിതവ്യമിത്യാദി| മൂലാദികന്ദാന്തസ്യ വിഷസ്യ യഥാസ്വം യാനി ലക്ഷണാനി തൈഃ കൃത്വാ വിഷമൂര്ച്ഛിതസ്യ പുംസോ യഥാസ്വം യഥാത്മീയം വിഷം ജ്ഞേയമ്||൧൩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
സേകാവഗാഹൌ മണയഃ സഹാരാഃ ശീതാഃ പ്രദേഹാ വ്യജനാനിലാശ്ച | ശീതാനി പാനാനി ച ഗന്ധവന്തി സര്വാസു മൂര്ച്ഛാസ്വനിവാരിതാനി ||൧൪||
View original
सेकावगाहौ मणयः सहाराः शीताः प्रदेहा व्यजनानिलाश्च | शीतानि पानानि च गन्धवन्ति सर्वासु मूर्च्छास्वनिवारितानि ||१४||
🔊 Audio coming soon
അതഃ പരം ചികിത്സിതമാഹ- സേകാവഗാഹാവിത്യാദി| മണയഃ സഹാരാ ഇതി മണയോ മുക്താസ്ഫടികപ്രഭൃതയഃ| തേ ച സഹാരാ ഹാരാരോപിതാ ഹിതാ ഇത്യര്ഥഃ| വ്യജനാനിലാ വ്യജനാനാം വായവഃ| ശീതാഃ പ്രദേഹാഃ ചന്ദനോത്പലപ്രഭൃതികൃതാഃ പ്രലേപാഃ| ശീതാനി പാനാനി ച ഗന്ധവന്തീതി യാനി ശീതാനി ഗന്ധവന്തി ച പാനാനി താനീത്യര്ഥഃ| അനിവാരിതാനി പ്രശസ്താനി||൧൪||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
സിതാപ്രിയാലേക്ഷുരസപ്ലുതാനി ദ്രാക്ഷാമധൂകസ്വരസാന്വിതാനി | ഖര്ജൂരകാശ്മര്യരസൈഃ ശൃതാനി പാനാനി സര്പീംഷി ച ജീവനാനി ||൧൫||
View original
सिताप्रियालेक्षुरसप्लुतानि द्राक्षामधूकस्वरसान्वितानि | खर्जूरकाश्मर्यरसैः शृतानि पानानि सर्पींषि च जीवनानि ||१५||
🔊 Audio coming soon
താന്യേവ ശീതാനി ഗന്ധവന്തി ച പാനാന്യാഹ- സിതാപ്രിയാലേക്ഷുരസപ്ലുതാനീത്യാദി| ഖര്ജൂരകാശ്മര്യരസൈഃ ശൃതാനി സിതാപ്രിയാലാദിയുതാനി പാനാനി പാനകാനി സര്വാസ്വനിവാരിതാനി| ന കേവലം പാനാന്യേവാനിവാരിതാനി സര്പീംഷി ച ജീവനാനീതി കാകോല്യാദിസിദ്ധാനീത്യര്ഥഃ| കേചിത് പാനാനീത്യത്ര സിദ്ധാനീതി പഠന്തി, തേ ച ഘൃതവിശേഷണം മന്യന്തേ||൧൫||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
സിദ്ധാനി വര്ഗേ മധുരേ പയാംസി സദാഡിമാ ജാങ്ഗലജാ രസാശ്ച | തഥാ യവാ ലോഹിതശാലയശ്ച മൂര്ച്ഛാസു പഥ്യാശ്ച സദാ സതീനാഃ ||൧൬||
View original
सिद्धानि वर्गे मधुरे पयांसि सदाडिमा जाङ्गलजा रसाश्च | तथा यवा लोहितशालयश्च मूर्च्छासु पथ्याश्च सदा सतीनाः ||१६||
🔊 Audio coming soon
കിമേതാന്യേവ സര്വമൂര്ച്ഛാസു ഹിതാന്യുതാന്യാന്യപീത്യാഹ- സിദ്ധാനീത്യാദി| മധുരേ വര്ഗേ കാകോല്യാദൌ| പയാംസി സര്വാണ്യപി ദുഗ്ധാനി, സര്വേഷാം ക്ഷീരാണാം മൂര്ച്ഛാഹരത്വാത്| സദാഡിമാ ദാഡിമേന സംസ്കൃതാഃ, ജാങ്ഗലജാ രസാഃ| മൂര്ച്ഛാസു യേ ഭോജനേ ഹിതാസ്താനാഹ- തഥേത്യാദി| പഥ്യാ ഹിതാഃ, ‘ഭോജനേ’ ഇതി ശേഷഃ| സതീനോ വര്തുലകലായഃ||൧൬||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
ഭുജങ്ഗപുഷ്പം മരിചാന്യുശീരം കോലസ്യ മധ്യം ച പിബേത് സമാനി | ശീതേന തോയേന ബിസം മൃണാലം ക്ഷൌദ്രേണ കൃഷ്ണാം സിതയാ ച പഥ്യാമ് ||൧൭||
View original
भुजङ्गपुष्पं मरिचान्युशीरं कोलस्य मध्यं च पिबेत् समानि | शीतेन तोयेन बिसं मृणालं क्षौद्रेण कृष्णां सितया च पथ्याम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
ഭുജങ്ഗപുഷ്പമിത്യാദി| ഭുജങ്ഗപുഷ്പം നാഗകേശരമ്| കോലസ്യ മധ്യം ബദരമജ്ജാ| ഏതാനി ഭുജങ്ഗപുഷ്പാദീനി സമാനി തുല്യാനി ശീതതോയേന സഹ പിബേത്| ന കേവലമേതാന്യേവ ശീതതോയേന സഹ പിബേത് ബിസം മൃണാലം ചാപി ശീതതോയേന പിബേത്; ബിസം ബിസേന്ദ്രകം, മൃണാലം പദ്മനാലമ്| ക്ഷൌദ്രേണ കൃഷ്ണാമിതി മധുനാ സഹ പിപ്പലീം പിബേദിത്യര്ഥഃ; അന്യേ ലിഹേദിതി മന്യന്തേ| സിതയാ ച പഥ്യാമിതി ഹരീതകീം ശര്കരയാ സഹ പിബേദിത്യര്ഥഃ||൧൭||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
കുര്യാച്ച നാസാവദനാവരോധം ക്ഷീരം പിബേദ്വാऽപ്യഥ മാനുഷീണാമ് | മൂര്ച്ഛാം പ്രസക്താം തു ശിരോവിരേകൈര്ജയേദഭീക്ഷ്ണം വമനൈശ്ച തീക്ഷ്ണൈഃ ||൧൮||
View original
कुर्याच्च नासावदनावरोधं क्षीरं पिबेद्वाऽप्यथ मानुषीणाम् | मूर्च्छां प्रसक्तां तु शिरोविरेकैर्जयेदभीक्ष्णं वमनैश्च तीक्ष्णैः ||१८||
🔊 Audio coming soon
അതഃ പരം കിം കുര്യാദിത്യാഹ- കുര്യാദിത്യാദി| നാസാവക്ത്രയോരവരോധേന വ്യാഘുട്യാന്തഃ പ്രവിഷ്ടോ മാരുതോ രുദ്ധാനി സ്രോതാംസി വിവൃണ്വന് മൂര്ച്ഛാമപഹന്തി; നാരീക്ഷീരം ചാതിശീതലത്വാത്| മൂര്ച്ഛാമിത്യാദി| പ്രസക്താം ഭൂയോ ഭൂയോऽനുസങ്ഗിനീമ്| ശിരോവിരേകൈഃ നസ്യൈഃ| അഭീക്ഷ്ണം പുനഃ പുനഃ| യദ്യപി സര്വമൂര്ച്ഛായാം പിത്തം പ്രധാനം, തീക്ഷ്ണേ നസ്യവമനേ ന യുക്തേऽസ്യ, തഥാऽപി സഞ്ജ്ഞാവഹസ്രോതോനിരോധശാന്തികരത്വാദ് വ്യാധിപ്രത്യനീകത്വാച്ച ഹിതേ ഏവ| കേചിത് ‘തീക്ഷ്ണൈഃ’ ഇത്യത്ര ‘പഥ്യൈഃ’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര പിത്തശ്ലേഷ്മഹരൈരിത്യര്ഥഃ||൧൮||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 20
ഹരീതകീക്വാഥശൃതം ഘൃതം വാ ധാത്രീഫലാനാം സ്വരസൈഃ കൃതം വാ | ദ്രാക്ഷാസിതാദാഡിമലാജവന്തി ശീതാനി നീലോത്പലപദ്മവന്തി ||൧൯|| പിബേത് കഷായാണി ച ഗന്ധവന്തി പിത്തജ്വരം യാനി ശമം നയന്തി |൨൦|
View original
हरीतकीक्वाथशृतं घृतं वा धात्रीफलानां स्वरसैः कृतं वा | द्राक्षासितादाडिमलाजवन्ति शीतानि नीलोत्पलपद्मवन्ति ||१९|| पिबेत् कषायाणि च गन्धवन्ति पित्तज्वरं यानि शमं नयन्ति |२०|
🔊 Audio coming soon
ഹരീതകീക്വാഥശൃതമിത്യാദി| ഹരീതകീക്വാഥേന ശൃതം സിദ്ധം ഹരീതകീക്വാഥശൃതമ്| ധാത്രീഫലാനാമ് ആമലകഫലാനാം സ്വരസൈഃ| ദ്രാക്ഷാസിതേത്യാദി| യാനി കഷായാണി ശ്രീപര്ണ്യാദികൃതാനി പിത്തജ്വരം ശമം നയന്തി താനി ദ്രാക്ഷാസിതാദാഡിമലാജവന്തി തത്പ്രധാനാനി പിബേത്| നീലോത്പലപദ്മവന്തി നീലോത്പലപദ്മപ്രധാനാനി| ഗന്ധവന്തി ഗന്ധദ്രവ്യാഢ്യാനി| നീലോത്പലപദ്മവന്തീത്യാദികം പിത്തജ്വരഹരകഷായവിശേഷണമ്||൧൯||-
Adhikarana 18 (20) · Śloka 21
പ്രഭൂതദോഷസ്തമസോऽതിരേകാത് സമ്മൂര്ച്ഛിതോ നൈവ വിബുധ്യതേ യഃ ||൨൦|| സന്ന്യസ്തസഞ്ജ്ഞോ ഭൃശദുശ്ചികിത്സ്യോ ജ്ഞേയസ്തദാ ബുദ്ധിമതാ മനുഷ്യഃ |൨൧|
View original
प्रभूतदोषस्तमसोऽतिरेकात् सम्मूर्च्छितो नैव विबुध्यते यः ||२०|| सन्न्यस्तसञ्ज्ञो भृशदुश्चिकित्स्यो ज्ञेयस्तदा बुद्धिमता मनुष्यः |२१|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം മൂര്ച്ഛായാ അവസ്ഥായാം സഞ്ജ്ഞാന്തരമാഹ- പ്രഭൂതദോഷ ഇത്യാദി| യഃ പ്രഭൂതദോഷോ മനുഷ്യഃ സമ്മൂര്ച്ഛിതഃ സന് തമസോऽതിരേകാന്നാവബുധ്യതേ നാവബോധം പ്രാപ്നോതി സ ദുശ്ചികിത്സ്യോ മതിമതാ വൈദ്യേന സന്ന്യസ്തസഞ്ജ്ഞോ ജ്ഞേയ ഇതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| സന്ന്യസ്തസഞ്ജ്ഞ ഇതി മൃത്യുമുഖേ വര്തമാനത്വാത് സന്ന്യസ്ത ഇവ സന്ന്യസ്തഃ||൨൦||-
Adhikarana 19 (21) · Śloka 22
യഥാऽऽമലോഷ്ടം സലിലേ നിഷിക്തം സമുദ്ധരേദാശ്വവിലീനമേവ ||൨൧|| തദ്വച്ചികിത്സേത്ത്വരയാ ഭിഷക്തമസ്വേദനം മൃത്യുവശം പ്രയാതമ് |൨൨|
View original
यथाऽऽमलोष्टं सलिले निषिक्तं समुद्धरेदाश्वविलीनमेव ||२१|| तद्वच्चिकित्सेत्त्वरया भिषक्तमस्वेदनं मृत्युवशं प्रयातम् |२२|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സന്ന്യസ്തസ്യ ശീഘ്രം പ്രതീകാരായ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- യഥാऽऽമലോഷ്ടമിത്യാദി| ആമലോഷ്ടമ് ആമമൃത്പിണ്ഡമ്| തം സന്ന്യസ്തസഞ്ജ്ഞമ്| അസ്വേദനം പ്രസ്വേദരഹിതമ്||൨൧||-
Adhikarana 20 (22) · Śloka 23
തീക്ഷ്ണാഞ്ജനാഭ്യഞ്ജനധൂമയോഗൈസ്തഥാ നഖാഭ്യന്തരതോത്രപാതൈഃ ||൨൨|| വാദിത്രഗീതാനുനയൈരപൂര്വൈര്വിഘട്ടനൈര്ഗുപ്തഫലാവഘര്ഷൈഃ |൨൩|
View original
तीक्ष्णाञ्जनाभ्यञ्जनधूमयोगैस्तथा नखाभ्यन्तरतोत्रपातैः ||२२|| वादित्रगीतानुनयैरपूर्वैर्विघट्टनैर्गुप्तफलावघर्षैः |२३|
🔊 Audio coming soon
കൈശ്ചികിത്സേദിത്യാഹ- തീക്ഷ്ണാഞ്ജനാഭ്യഞ്ജനേത്യാദി| തീക്ഷ്ണശബ്ദോऽഞ്ജനാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| തോത്രാണി സൂചിപ്രകാരാണി| വാദിത്രം വീണാദി| അനുനയഃ സാന്ത്വനാപൂര്വകം വചനാദി| വിഘട്ടനൈഃ വിവിധപ്രകാരേണ ചാലനൈഃ| ഗുപ്തഫലാവഘര്ഷൈഃ കപികച്ഛൂഫലാവഘര്ഷണൈഃ| അന്യേ ഗുപ്തഫലം വൃഷണം, തസ്യാവഘര്ഷണൈഃ പീഡനൈരിത്യര്ഥഃ| കേചിദ്വിഘട്ടനൈരിത്യത്ര ‘വിസ്മാപനൈഃ’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര ആശ്ചര്യകാരകൈരിത്യര്ഥഃ| ഏതൈരുപചാരൈഃ ഉപാചരേത് ആസഞ്ജ്ഞാപ്രാപ്തേഃ||൨൨||-
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
ആഭിഃ ക്രിയാഭിശ്ച ന ലബ്ധസഞ്ജ്ഞഃ സാനാഹലാലാശ്വസനശ്ച വര്ജ്യഃ ||൨൩||
View original
आभिः क्रियाभिश्च न लब्धसञ्ज्ञः सानाहलालाश्वसनश्च वर्ज्यः ||२३||
🔊 Audio coming soon
ആഭിഃ ക്രിയാഭിരിത്യാദി| ആഭിഃ ക്രിയാഭിഃ അനന്തരോക്താഭിസ്തീക്ഷ്ണാഞ്ജനാദിഭിഃ| സാനാഹലാലാശ്വസനശ്ച ആനാഹാദിയുക്തഃ; ശ്വസനഃ ശ്വാസ ഇത്യര്ഥഃ||൨൩||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
പ്രബുദ്ധസഞ്ജ്ഞം വമനാനുലോമ്യൈസ്തീക്ഷ്ണൈര്വിശുദ്ധം ലഘുപഥ്യഭുക്തമ് | ഫലത്രികൈശ്ചിത്രകനാഗരാഢ്യൈസ്തഥാऽശ്മജാതാജ്ജതുനഃ പ്രയോഗൈഃ | സശര്കരൈര്മാസമുപക്രമേത വിശേഷതോ ജീര്ണഘൃതം സ പായ്യഃ ||൨൪||
View original
प्रबुद्धसञ्ज्ञं वमनानुलोम्यैस्तीक्ष्णैर्विशुद्धं लघुपथ्यभुक्तम् | फलत्रिकैश्चित्रकनागराढ्यैस्तथाऽश्मजाताज्जतुनः प्रयोगैः | सशर्करैर्मासमुपक्रमेत विशेषतो जीर्णघृतं स पाय्यः ||२४||
🔊 Audio coming soon
തീക്ഷ്ണാഞ്ജനാദിഭിര്ലബ്ധസഞ്ജ്ഞേ സന്ന്യാസിനി പശ്ചാത്കര്മാഹ- പ്രബുദ്ധേത്യാദി| തീക്ഷ്ണാഞ്ജനാദിഭിഃ പ്രബുദ്ധസഞ്ജ്ഞം സന്ന്യാസിനം തീക്ഷ്ണൈര്വമനാനുലോമ്യൈര്വമനവിരേചനൈര്വിശുദ്ധം, അന്നസംസര്ജനക്രമേണ ച ലഘുപഥ്യഭുക്തം, ത്രിഫലാചിത്രകശുണ്ഠീഭാവിതൈഃ സശര്കരൈഃ ശിലാജതുപ്രയോഗൈഃ വജ്രകവടകകല്പനയാ കല്പിതൈര്മാസം യാവദുപക്രമേത, ശേഷദോഷോപശമനാര്ഥമ്| ജീര്ണം ഘൃതം ദശാബ്ദികം പായ്യഃ പായയിതവ്യഃ||൨൪||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
യഥാസ്വം ച ജ്വരഘ്നാനി കഷായാണ്യുപയോജയേത് | സര്വമൂര്ച്ഛാപരീതാനാം വിഷജായാം വിഷാപഹമ് ||൨൫||
View original
यथास्वं च ज्वरघ्नानि कषायाण्युपयोजयेत् | सर्वमूर्च्छापरीतानां विषजायां विषापहम् ||२५||
🔊 Audio coming soon
യഥാസ്വം ച ജ്വരഘ്നാനീതി യഥാസ്വം യഥാദോഷം ജ്വരേഷു യാനി കഷായാണ്യുക്താനി താനി തദ്ദോഷജമൂര്ച്ഛാസ്വപി യോജ്യാനി| വിഷാപഹമിതി കല്പസ്ഥാനോക്തം വിഷമോഹശമനം നസ്യാഞ്ജനാദികമ്||൨൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 46
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ കായചികിത്സാതന്ത്രേ മൂര്ച്ഛാപ്രതിഷേധോ നാമ (അഷ്ടമോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) ഷട്ചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ ||൪൬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे मूर्च्छाप्रतिषेधो नाम (अष्टमोऽध्यायः, आदितः) षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४६||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രേ ഷട്ചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൪൬||