Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో మూర్చ్ఛాప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातो मूर्च्छाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది||1-2||
46. mūrcchāpratiṣēdhādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
క్షీణస్య బహుదోషస్య విరుద్ధాహారసేవినః | వేగాఘాతాదభీఘాతాద్ధీనసత్త్వస్య వా పునః ||3|| కరణాయతనేషూగ్రా బాహ్యేష్వాభ్యంతరేషు చ | నివిశంతే యదా దోషాస్తదా మూర్చ్ఛంతి మానవాః ||4|| హృత్పీడా జృంభణం గ్లానిః సంజ్ఞానాశో బలస్య చ | సర్వాసాం పూర్వరూపాణి, యథాస్వం తా విభావయేత్ ||5||
View original
क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः | वेगाघातादभीघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः ||३|| करणायतनेषूग्रा बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च | निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्च्छन्ति मानवाः ||४|| हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः सञ्ज्ञानाशो बलस्य च | सर्वासां पूर्वरूपाणि, यथास्वं ता विभावयेत् ||५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం దోషజమూర్చ్ఛాయా హేతుసంప్రాప్తీ ఆహ- క్షీణస్యేత్యాది| ఏవంభూతస్య పురుషస్య వేగాఘాతాదిభిర్హేతుభిరుగ్రా దోషా యదా బాహ్యాభ్యంతరేషు కరణాయతనేషు నివిశంతే తదా మానవా మూర్చ్ఛంతీతి పిండార్థః| హీనసత్త్వస్య అల్పసత్త్వస్య| కరణాయతనేషు బుద్ధీంద్రియకర్మేంద్రియమనోబుద్ధ్యహంకారస్థానేషు| ఉగ్రా అతిప్రవృద్ధాః ప్రసృతాశ్చ| బాహ్యేష్వాభ్యంతరేషు చేతి బాహ్యకరణాయతనాని కర్మేంద్రియాణి, ఆభ్యంతరకరణాయతనాని మనోబుద్ధ్యహంకారస్థానాని| ఆభ్యంతరకరణాయతనస్య హృదయస్యైకత్వాత్ కథం బహువచనం? సత్యం, అంతఃసంజ్ఞావహనాడీనామప్యంతఃకరణాయతనత్వేనాభిమతత్వాత్| నివిశంతే అవతిష్ఠంతే| అపరే కరణాయతనశబ్దేనైవ కరణాని కథయంతి, ఉపచారాత్| తేన బాహ్యాభ్యంతరేషు కరణేషు యదా దోషా నివిశంతే తదా మానవా మూర్చ్ఛంతీత్యర్థః| అన్యే త్వన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి- కరణాయతనేషు యదా దోషా నివిశంతే తథా బాహ్యాభ్యనరేషు కరణేషు నివిశంతే తదా మానవా మూర్చ్ఛంతీతి||3-5||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 7
సంజ్ఞావహాసు నాడీషు పిహితాస్వనిలాదిభిః | తమోఽభ్యుపైతి సహసా సుఖదుఃఖవ్యపోహకృత్ ||6|| సుఖదుఃఖవ్యపోహాచ్చ నరః పతతి కాష్ఠవత్ | మోహో మూర్చ్ఛేతి తాం ప్రాహుః... |7|
View original
सञ्ज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः | तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत् ||६|| सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् | मोहो मूर्च्छेति तां प्राहुः... |७|
🔊 Audio coming soon
యయా ప్రక్రియయా మానవో మూర్చ్ఛతి తామాహ- సంజ్ఞేత్యాది| సుఖదుఃఖవ్యపోహకృత్ సుఖదుఃఖనాశకృత్, సుఖదుఃఖనాశశ్చ సంజ్ఞానాశాత్; సంజ్ఞానాశస్తు సంజ్ఞావహనాడీపిధానాత్| అన్యే సుఖదుఃఖే సత్త్వరజసీ, తయోర్వ్యపోహో నాశస్తం కరోతీతి వ్యాఖ్యానయంతి||6||-
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
... షడ్విధా సా ప్రకీర్తితా ||7|| వాతాదిభిః శోణితేన మద్యేన చ విషేణ చ | షట్స్వప్యేతాసు పిత్తం హి ప్రభుత్వేనావతిష్ఠతే ||8||
View original
... षड्विधा सा प्रकीर्तिता ||७|| वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च | षट्स्वप्येतासु पित्तं हि प्रभुत्वेनावतिष्ठते ||८||
🔊 Audio coming soon
సంఖ్యామాహ- షడ్విధేత్యాది| యే తంత్రాంతరీయా వాతాదిభిః శోణితేన చ చతుర్విధాం మూర్చ్ఛామిచ్ఛంతి తేషామయమాశయః- మద్యవిషయోస్త్వనంతరోక్తపాండురోగవత్ పృథగుపాదానం, తేన స్వమతే షడ్విధైవ మూర్చ్ఛా| సర్వాస్వపి ముర్చ్ఛాసు పిత్తం కర్తృత్వేన ప్రధానమిత్యాహ- షట్స్విత్యాది| ప్రభుత్వేనావతిష్ఠతే ఇతరదోషావాక్రమ్య వర్తత ఇత్యర్థః| వేగాఘాతాదిః హేతుః; కరణాయతనేష్విత్యాదిః సంప్రప్తిః||7-8||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
అపస్మారోక్తలింగాని తాసాముక్తాని తత్త్వతః |9|
View original
अपस्मारोक्तलिङ्गानि तासामुक्तानि तत्त्वतः |९|
🔊 Audio coming soon
వాతాదిజానాం తిసృణాం లింగమపస్మారోక్తలింగాతిదేశేనాహ- అపస్మారేత్యాది| అపస్మారోక్తలింగాని యథాస్వం తాసాం జానీయాదిత్యర్థః| కేచిత్ ‘అపస్మారోక్తలింగాని’ ఇత్యత్ర ‘అపస్మారేణ లింగాని’ ఇతి పఠిత్వా వ్యాఖ్యానయంతి- దంతనఖఖాదనాక్షివైకృతలాలాస్రావాదిరహితాన్యపస్మారేణ తుల్యాని లక్షణాని యథాస్వముపలక్షయేదిత్యర్థః| తథా చ తంత్రాంతరం,- “సర్వాకృతిః సన్నిపాతాదపస్మార ఇవాగతః| స జంతుం పాతయత్యాశు వినా బీభత్సచేష్టితైః”- ఇతి|9|-
Adhikarana 6 (9) · Śloka 10
పృథివ్యంభస్తమోరూపం రక్తగంధశ్చ తన్మయః ||9|| తస్మాద్రక్తస్య గంధేన మూర్చ్ఛంతి భువి మానవాః |10|
View original
पृथिव्यम्भस्तमोरूपं रक्तगन्धश्च तन्मयः ||९|| तस्माद्रक्तस्य गन्धेन मूर्च्छन्ति भुवि मानवाः |१०|
🔊 Audio coming soon
వాతజాదీనాం తిసృణాం లింగాన్యతిదిశ్య రక్తజాయాః సంప్రాప్తిం లక్షణం చాహ- పృథివీత్యాది| పృథ్వీ అంభశ్చ ద్వయమపి తమోరూపం తమోబహులం; తథా చోక్తం పురా- ‘తమోబహులా పృథివీ, సత్త్వతమోబహులా ఆపః’ ఇతి, రక్తగంధశ్చ తన్మయ ఇతి పృథివ్యంభఃసముద్భవః; పాంచభౌతికేఽపి రక్తే పృథివ్యంభసోః ప్రాధాన్యాత్| మూర్చ్ఛంతి భువి మానవా ఇత్యేతేన గంధస్య తమోబహులత్వముక్తం| నను, గంధః పార్థివస్తత్కథం పృథివ్యంభఃసముద్భవ ఇత్యుచ్యతే? సత్యం, పరస్పరోపకార్యత్వాత్ | మూర్చ్ఛంతి భువి మానవా ఇతి యే మానవా పృథివీగుణబహులాస్తామసా ఇత్యర్థః| నను, యది రక్తగంధో మూర్చ్ఛాజనకః, తర్హి కిమితి సర్వేషామేవ న మూర్చ్ఛాముత్పాదయతి? సత్యం, యే హీనసత్త్వాస్తేషాం మూర్చ్ఛాముత్పాదయతి న సర్వేషాం| అపరే ‘రక్తగంధశ్చ తన్మయ’ ఇత్యన్యథా వ్యాచక్షతే, తద్యథా- తన్మయః పృథివ్యంభోమయః; అత్ర యథాసంభవం వ్యాఖ్యానం; తేన రక్తమంభోమయం, ద్రవత్వాత్; గంధశ్చ పృథివీమయః, పార్థివత్వాద్గంధస్య; తేన తమోభూయిష్ఠాయాః పృథివ్యాః సకాశాద్గంధస్య జాతత్వాద్గంధోఽపి తమోబహుల ఏవ, కారణానురూపత్వాత్ కార్యస్య; శేషం సమం| అన్యే తు ‘పృథివ్యంభస్తమోరూపం రక్తం గంధశ్చ తన్మయ’ ఇతి పఠంతి; పృథివీ చాంభశ్చ పృథివ్యంభసీ, తయోః సంబంధి యత్తమః, తద్రూపం తద్బహులం తల్లక్షణం వా రక్తం, గంధశ్చ తన్మయ ఇతి తమోమయ ఇత్యర్థః; తమోబహులపృథివ్యుత్పన్నత్వాద్గంధస్య| ఏతేన తమోభూయిష్ఠపృథివ్యంభౌత్పన్నరక్తస్య ధాతుజనితత్వాద్గంధస్య స్వయం తమోభూయిష్ఠత్వాచ్చ రక్తగంధో మానవైరాఘ్రాతః సన్ హృద్యవస్థితం తమో వర్ధయన్ మూర్చ్ఛామాపాదయతి, ‘సర్వభావానాం సామాన్యం వృద్ధికారణం’ ఇత్యుక్తత్వాత్| నను, తమోబహులత్వాద్రక్తం మూర్చ్ఛాజనకం తర్హి తమోభూయిష్ఠే ఏతే పృథివ్యంభసీ కుతో మూర్చ్ఛాం నోత్పాదయతః? సత్యం, పృథివ్యంభసీ సాత్మ్యతయా స్వరూపతశ్చ మూర్చ్ఛాం నోత్పాదయతః| అన్యే తు పఠంతి- పృథివ్యంభస్తమోరూపం రక్తగంధేన తు త్రయం’ ఇతి; వ్యాఖ్యానయంతి చ- పృథివ్యంభస్తమసాం రూపం స్వలక్షణం యస్య రక్తస్య తత్పృథివ్యంభస్తమోరూపం; రక్తగంధేన కృత్వా తు పునస్త్రయం సత్త్వరజస్తమసాం గుణానాం త్రితయం ‘రక్తే జ్ఞాయతే’ ఇతి వాక్యశేషః| నను, గంధేన కృత్వా కథం గుణానాం త్రితయం రక్తే జ్ఞాయతే ఇతి చేత్? సత్యం, రక్తే గంధో విస్రో వర్తతే, గంధశ్చ గుణవిశేషః, ఉక్తం చ,- “తేషాం విశేషాః శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాః”- ఇతి, తే చ విశేషాస్త్రిగుణాః; ఉక్తం చ,- “సర్వ ఏవైతే విశేషాః సత్త్వరజస్తమోమయా భవంతి” ఇతి| కింత్వత్ర తమోగుణస్యాధిక్యం జ్ఞేయం| ఏతేనైతదుక్తం భవతి- పృథివ్యంభస్తమఃస్వలక్షణస్య రక్తస్య గంధేన త్రిగుణేన తమోగుణవిశిష్టేన మానవా మూర్చ్ఛంతి||9||-
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
ద్రవ్యస్వభావ ఇత్యేకే దృష్ట్వా యదభిముహ్యతి ||10||
View original
द्रव्यस्वभाव इत्येके दृष्ट्वा यदभिमुह्यति ||१०||
🔊 Audio coming soon
స్వమతం ప్రదర్శ్య పరమతమాహ- ద్రవ్యస్వభావ ఇత్యేకే ఇత్యాది||10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
గుణాస్తీవ్రతరత్వేన స్థితాస్తు విషమద్యయోః | త ఏవ తస్మాజ్జాయేత మోహస్తాభ్యాం యథేరితః ||11||
View original
गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः | त एव तस्माज्जायेत मोहस्ताभ्यां यथेरितः ||११||
🔊 Audio coming soon
విషమద్యోత్థే ఆహ- గుణా ఇత్యాది| త ఏవ గుణా రూక్షాదయః| మోహో మూర్చ్ఛా| తాభ్యాం విషమద్యాభ్యాం| యథేరితో యథాకథిత ఇత్యర్థః| అథ విషమద్యవికారయోః సామాన్యేనైవ మూర్చ్ఛాప్రణయనాత్ కథమత్ర విశిష్టమభిధానం? ఉచ్యతే- తత్ర ఇతరలక్షణైః సహ తద్గ్రహణార్థం| నను, యది విషమద్యయోస్తుల్యా గుణాః స్థితాః, తత్ కిమితి విషవన్మద్యం మారణాత్మకం న స్యాత్? సత్యం, మద్యే తేషాం గుణానామనతితీవ్రత్వేనావస్థానాత్| యద్యేవం తర్హి ‘గుణాస్తీవ్రతరత్వేన స్థితాస్తు విషమద్యయోః’ ఇతి కథం న వ్యాహన్యతే? సత్యం, తీవ్రతరశబ్దాదగ్రే తీవ్రశబ్దో మధ్యే లుప్తో ద్రష్టవ్యః| తేన విషే తీవ్రతరత్వేన తే గుణాః స్థితాః, మద్యే తీవ్రత్వేనేత్యర్థః| తథా చ తంత్రాంతరం,- “విషస్య యే గుణా దృష్టాః సన్నిపాతప్రకోపణాః| త ఏవ మద్యే దృశ్యంతే విషే తు బలవత్తరాః|| త ఏవ తస్మాత్తాభ్యాం తు మోహౌ స్యాతాం యథేరితౌ” (చ. చి. 24)- ఇతి||11||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
స్తబ్ధాంగదృష్టిస్త్వసృజా గూఢోచ్ఛ్వాసశ్చ మూర్చ్ఛితః |12|
View original
स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासश्च मूर्च्छितः |१२|
🔊 Audio coming soon
రుధిరజమూర్చ్ఛాలక్షణమాహ- స్తబ్ధాంగదృష్టిస్త్వసృజేత్యాది| స్తబ్ధశబ్దోఽంగదృష్టిభ్యాం సంబధ్యతే| గూఢోచ్ఛ్వాసః అస్పష్టశ్వాసః|12|-
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
మద్యేన విలపంశ్ఛేతే నష్టవిభ్రాంతమానసః | గాత్రాణి విక్షిపన్ భూమౌ జరాం యావన్న యాతి తత్ ||12||
View original
मद्येन विलपंश्छेते नष्टविभ्रान्तमानसः | गात्राणि विक्षिपन् भूमौ जरां यावन्न याति तत् ||१२||
🔊 Audio coming soon
మద్యజమూర్చ్ఛాలక్షణమాహ- మద్యేనేత్యాది| విలపన్నితి విలాపం కుర్వన్| నష్టవిభ్రాంతమానస ఇతి నష్టమానసః అపస్మరణః విభ్రాంతమానసో విక్షిప్తచేతాః| జరాం పాకం||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
వేపథుస్వప్నతృష్ణాః స్యుః స్తంభశ్చ విషమూర్చ్ఛితే | వేదితవ్యం తీవ్రతరం యథాస్వం విషలక్షణైః ||13||
View original
वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युः स्तम्भश्च विषमूर्च्छिते | वेदितव्यं तीव्रतरं यथास्वं विषलक्षणैः ||१३||
🔊 Audio coming soon
విషజమూర్చ్ఛాలక్షణమాహ- వేపథుస్వప్నతృష్ణాః స్యురిత్యాది| వేపథుః కంపః| స్తంభః స్తబ్ధతా| వేదితవ్యమిత్యాది| మూలాదికందాంతస్య విషస్య యథాస్వం యాని లక్షణాని తైః కృత్వా విషమూర్చ్ఛితస్య పుంసో యథాస్వం యథాత్మీయం విషం జ్ఞేయం||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
సేకావగాహౌ మణయః సహారాః శీతాః ప్రదేహా వ్యజనానిలాశ్చ | శీతాని పానాని చ గంధవంతి సర్వాసు మూర్చ్ఛాస్వనివారితాని ||14||
View original
सेकावगाहौ मणयः सहाराः शीताः प्रदेहा व्यजनानिलाश्च | शीतानि पानानि च गन्धवन्ति सर्वासु मूर्च्छास्वनिवारितानि ||१४||
🔊 Audio coming soon
అతః పరం చికిత్సితమాహ- సేకావగాహావిత్యాది| మణయః సహారా ఇతి మణయో ముక్తాస్ఫటికప్రభృతయః| తే చ సహారా హారారోపితా హితా ఇత్యర్థః| వ్యజనానిలా వ్యజనానాం వాయవః| శీతాః ప్రదేహాః చందనోత్పలప్రభృతికృతాః ప్రలేపాః| శీతాని పానాని చ గంధవంతీతి యాని శీతాని గంధవంతి చ పానాని తానీత్యర్థః| అనివారితాని ప్రశస్తాని||14||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
సితాప్రియాలేక్షురసప్లుతాని ద్రాక్షామధూకస్వరసాన్వితాని | ఖర్జూరకాశ్మర్యరసైః శృతాని పానాని సర్పీంషి చ జీవనాని ||15||
View original
सिताप्रियालेक्षुरसप्लुतानि द्राक्षामधूकस्वरसान्वितानि | खर्जूरकाश्मर्यरसैः शृतानि पानानि सर्पींषि च जीवनानि ||१५||
🔊 Audio coming soon
తాన్యేవ శీతాని గంధవంతి చ పానాన్యాహ- సితాప్రియాలేక్షురసప్లుతానీత్యాది| ఖర్జూరకాశ్మర్యరసైః శృతాని సితాప్రియాలాదియుతాని పానాని పానకాని సర్వాస్వనివారితాని| న కేవలం పానాన్యేవానివారితాని సర్పీంషి చ జీవనానీతి కాకోల్యాదిసిద్ధానీత్యర్థః| కేచిత్ పానానీత్యత్ర సిద్ధానీతి పఠంతి, తే చ ఘృతవిశేషణం మన్యంతే||15||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
సిద్ధాని వర్గే మధురే పయాంసి సదాడిమా జాంగలజా రసాశ్చ | తథా యవా లోహితశాలయశ్చ మూర్చ్ఛాసు పథ్యాశ్చ సదా సతీనాః ||16||
View original
सिद्धानि वर्गे मधुरे पयांसि सदाडिमा जाङ्गलजा रसाश्च | तथा यवा लोहितशालयश्च मूर्च्छासु पथ्याश्च सदा सतीनाः ||१६||
🔊 Audio coming soon
కిమేతాన్యేవ సర్వమూర్చ్ఛాసు హితాన్యుతాన్యాన్యపీత్యాహ- సిద్ధానీత్యాది| మధురే వర్గే కాకోల్యాదౌ| పయాంసి సర్వాణ్యపి దుగ్ధాని, సర్వేషాం క్షీరాణాం మూర్చ్ఛాహరత్వాత్| సదాడిమా దాడిమేన సంస్కృతాః, జాంగలజా రసాః| మూర్చ్ఛాసు యే భోజనే హితాస్తానాహ- తథేత్యాది| పథ్యా హితాః, ‘భోజనే’ ఇతి శేషః| సతీనో వర్తులకలాయః||16||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
భుజంగపుష్పం మరిచాన్యుశీరం కోలస్య మధ్యం చ పిబేత్ సమాని | శీతేన తోయేన బిసం మృణాలం క్షౌద్రేణ కృష్ణాం సితయా చ పథ్యాం ||17||
View original
भुजङ्गपुष्पं मरिचान्युशीरं कोलस्य मध्यं च पिबेत् समानि | शीतेन तोयेन बिसं मृणालं क्षौद्रेण कृष्णां सितया च पथ्याम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
భుజంగపుష్పమిత్యాది| భుజంగపుష్పం నాగకేశరం| కోలస్య మధ్యం బదరమజ్జా| ఏతాని భుజంగపుష్పాదీని సమాని తుల్యాని శీతతోయేన సహ పిబేత్| న కేవలమేతాన్యేవ శీతతోయేన సహ పిబేత్ బిసం మృణాలం చాపి శీతతోయేన పిబేత్; బిసం బిసేంద్రకం, మృణాలం పద్మనాలం| క్షౌద్రేణ కృష్ణామితి మధునా సహ పిప్పలీం పిబేదిత్యర్థః; అన్యే లిహేదితి మన్యంతే| సితయా చ పథ్యామితి హరీతకీం శర్కరయా సహ పిబేదిత్యర్థః||17||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
కుర్యాచ్చ నాసావదనావరోధం క్షీరం పిబేద్వాఽప్యథ మానుషీణాం | మూర్చ్ఛాం ప్రసక్తాం తు శిరోవిరేకైర్జయేదభీక్ష్ణం వమనైశ్చ తీక్ష్ణైః ||18||
View original
कुर्याच्च नासावदनावरोधं क्षीरं पिबेद्वाऽप्यथ मानुषीणाम् | मूर्च्छां प्रसक्तां तु शिरोविरेकैर्जयेदभीक्ष्णं वमनैश्च तीक्ष्णैः ||१८||
🔊 Audio coming soon
అతః పరం కిం కుర్యాదిత్యాహ- కుర్యాదిత్యాది| నాసావక్త్రయోరవరోధేన వ్యాఘుట్యాంతః ప్రవిష్టో మారుతో రుద్ధాని స్రోతాంసి వివృణ్వన్ మూర్చ్ఛామపహంతి; నారీక్షీరం చాతిశీతలత్వాత్| మూర్చ్ఛామిత్యాది| ప్రసక్తాం భూయో భూయోఽనుసంగినీం| శిరోవిరేకైః నస్యైః| అభీక్ష్ణం పునః పునః| యద్యపి సర్వమూర్చ్ఛాయాం పిత్తం ప్రధానం, తీక్ష్ణే నస్యవమనే న యుక్తేఽస్య, తథాఽపి సంజ్ఞావహస్రోతోనిరోధశాంతికరత్వాద్ వ్యాధిప్రత్యనీకత్వాచ్చ హితే ఏవ| కేచిత్ ‘తీక్ష్ణైః’ ఇత్యత్ర ‘పథ్యైః’ ఇతి పఠంతి; తత్ర పిత్తశ్లేష్మహరైరిత్యర్థః||18||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 20
హరీతకీక్వాథశృతం ఘృతం వా ధాత్రీఫలానాం స్వరసైః కృతం వా | ద్రాక్షాసితాదాడిమలాజవంతి శీతాని నీలోత్పలపద్మవంతి ||19|| పిబేత్ కషాయాణి చ గంధవంతి పిత్తజ్వరం యాని శమం నయంతి |20|
View original
हरीतकीक्वाथशृतं घृतं वा धात्रीफलानां स्वरसैः कृतं वा | द्राक्षासितादाडिमलाजवन्ति शीतानि नीलोत्पलपद्मवन्ति ||१९|| पिबेत् कषायाणि च गन्धवन्ति पित्तज्वरं यानि शमं नयन्ति |२०|
🔊 Audio coming soon
హరీతకీక్వాథశృతమిత్యాది| హరీతకీక్వాథేన శృతం సిద్ధం హరీతకీక్వాథశృతం| ధాత్రీఫలానాం ఆమలకఫలానాం స్వరసైః| ద్రాక్షాసితేత్యాది| యాని కషాయాణి శ్రీపర్ణ్యాదికృతాని పిత్తజ్వరం శమం నయంతి తాని ద్రాక్షాసితాదాడిమలాజవంతి తత్ప్రధానాని పిబేత్| నీలోత్పలపద్మవంతి నీలోత్పలపద్మప్రధానాని| గంధవంతి గంధద్రవ్యాఢ్యాని| నీలోత్పలపద్మవంతీత్యాదికం పిత్తజ్వరహరకషాయవిశేషణం||19||-
Adhikarana 18 (20) · Śloka 21
ప్రభూతదోషస్తమసోఽతిరేకాత్ సమ్మూర్చ్ఛితో నైవ విబుధ్యతే యః ||20|| సన్న్యస్తసంజ్ఞో భృశదుశ్చికిత్స్యో జ్ఞేయస్తదా బుద్ధిమతా మనుష్యః |21|
View original
प्रभूतदोषस्तमसोऽतिरेकात् सम्मूर्च्छितो नैव विबुध्यते यः ||२०|| सन्न्यस्तसञ्ज्ञो भृशदुश्चिकित्स्यो ज्ञेयस्तदा बुद्धिमता मनुष्यः |२१|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం మూర్చ్ఛాయా అవస్థాయాం సంజ్ఞాంతరమాహ- ప్రభూతదోష ఇత్యాది| యః ప్రభూతదోషో మనుష్యః సమ్మూర్చ్ఛితః సన్ తమసోఽతిరేకాన్నావబుధ్యతే నావబోధం ప్రాప్నోతి స దుశ్చికిత్స్యో మతిమతా వైద్యేన సన్న్యస్తసంజ్ఞో జ్ఞేయ ఇతి పిండార్థః| సన్న్యస్తసంజ్ఞ ఇతి మృత్యుముఖే వర్తమానత్వాత్ సన్న్యస్త ఇవ సన్న్యస్తః||20||-
Adhikarana 19 (21) · Śloka 22
యథాఽఽమలోష్టం సలిలే నిషిక్తం సముద్ధరేదాశ్వవిలీనమేవ ||21|| తద్వచ్చికిత్సేత్త్వరయా భిషక్తమస్వేదనం మృత్యువశం ప్రయాతం |22|
View original
यथाऽऽमलोष्टं सलिले निषिक्तं समुद्धरेदाश्वविलीनमेव ||२१|| तद्वच्चिकित्सेत्त्वरया भिषक्तमस्वेदनं मृत्युवशं प्रयातम् |२२|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సన్న్యస్తస్య శీఘ్రం ప్రతీకారాయ దృష్టాంతమాహ- యథాఽఽమలోష్టమిత్యాది| ఆమలోష్టం ఆమమృత్పిండం| తం సన్న్యస్తసంజ్ఞం| అస్వేదనం ప్రస్వేదరహితం||21||-
Adhikarana 20 (22) · Śloka 23
తీక్ష్ణాంజనాభ్యంజనధూమయోగైస్తథా నఖాభ్యంతరతోత్రపాతైః ||22|| వాదిత్రగీతానునయైరపూర్వైర్విఘట్టనైర్గుప్తఫలావఘర్షైః |23|
View original
तीक्ष्णाञ्जनाभ्यञ्जनधूमयोगैस्तथा नखाभ्यन्तरतोत्रपातैः ||२२|| वादित्रगीतानुनयैरपूर्वैर्विघट्टनैर्गुप्तफलावघर्षैः |२३|
🔊 Audio coming soon
కైశ్చికిత్సేదిత్యాహ- తీక్ష్ణాంజనాభ్యంజనేత్యాది| తీక్ష్ణశబ్దోఽంజనాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| తోత్రాణి సూచిప్రకారాణి| వాదిత్రం వీణాది| అనునయః సాంత్వనాపూర్వకం వచనాది| విఘట్టనైః వివిధప్రకారేణ చాలనైః| గుప్తఫలావఘర్షైః కపికచ్ఛూఫలావఘర్షణైః| అన్యే గుప్తఫలం వృషణం, తస్యావఘర్షణైః పీడనైరిత్యర్థః| కేచిద్విఘట్టనైరిత్యత్ర ‘విస్మాపనైః’ ఇతి పఠంతి; తత్ర ఆశ్చర్యకారకైరిత్యర్థః| ఏతైరుపచారైః ఉపాచరేత్ ఆసంజ్ఞాప్రాప్తేః||22||-
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
ఆభిః క్రియాభిశ్చ న లబ్ధసంజ్ఞః సానాహలాలాశ్వసనశ్చ వర్జ్యః ||23||
View original
आभिः क्रियाभिश्च न लब्धसञ्ज्ञः सानाहलालाश्वसनश्च वर्ज्यः ||२३||
🔊 Audio coming soon
ఆభిః క్రియాభిరిత్యాది| ఆభిః క్రియాభిః అనంతరోక్తాభిస్తీక్ష్ణాంజనాదిభిః| సానాహలాలాశ్వసనశ్చ ఆనాహాదియుక్తః; శ్వసనః శ్వాస ఇత్యర్థః||23||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
ప్రబుద్ధసంజ్ఞం వమనానులోమ్యైస్తీక్ష్ణైర్విశుద్ధం లఘుపథ్యభుక్తం | ఫలత్రికైశ్చిత్రకనాగరాఢ్యైస్తథాఽశ్మజాతాజ్జతునః ప్రయోగైః | సశర్కరైర్మాసముపక్రమేత విశేషతో జీర్ణఘృతం స పాయ్యః ||24||
View original
प्रबुद्धसञ्ज्ञं वमनानुलोम्यैस्तीक्ष्णैर्विशुद्धं लघुपथ्यभुक्तम् | फलत्रिकैश्चित्रकनागराढ्यैस्तथाऽश्मजाताज्जतुनः प्रयोगैः | सशर्करैर्मासमुपक्रमेत विशेषतो जीर्णघृतं स पाय्यः ||२४||
🔊 Audio coming soon
తీక్ష్ణాంజనాదిభిర్లబ్ధసంజ్ఞే సన్న్యాసిని పశ్చాత్కర్మాహ- ప్రబుద్ధేత్యాది| తీక్ష్ణాంజనాదిభిః ప్రబుద్ధసంజ్ఞం సన్న్యాసినం తీక్ష్ణైర్వమనానులోమ్యైర్వమనవిరేచనైర్విశుద్ధం, అన్నసంసర్జనక్రమేణ చ లఘుపథ్యభుక్తం, త్రిఫలాచిత్రకశుంఠీభావితైః సశర్కరైః శిలాజతుప్రయోగైః వజ్రకవటకకల్పనయా కల్పితైర్మాసం యావదుపక్రమేత, శేషదోషోపశమనార్థం| జీర్ణం ఘృతం దశాబ్దికం పాయ్యః పాయయితవ్యః||24||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
యథాస్వం చ జ్వరఘ్నాని కషాయాణ్యుపయోజయేత్ | సర్వమూర్చ్ఛాపరీతానాం విషజాయాం విషాపహం ||25||
View original
यथास्वं च ज्वरघ्नानि कषायाण्युपयोजयेत् | सर्वमूर्च्छापरीतानां विषजायां विषापहम् ||२५||
🔊 Audio coming soon
యథాస్వం చ జ్వరఘ్నానీతి యథాస్వం యథాదోషం జ్వరేషు యాని కషాయాణ్యుక్తాని తాని తద్దోషజమూర్చ్ఛాస్వపి యోజ్యాని| విషాపహమితి కల్పస్థానోక్తం విషమోహశమనం నస్యాంజనాదికం||25||
Adhikarana puShpikA · Śloka 46
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే మూర్చ్ఛాప్రతిషేధో నామ (అష్టమోఽధ్యాయః, ఆదితః) షట్చత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః ||46||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे मूर्च्छाप्रतिषेधो नाम (अष्टमोऽध्यायः, आदितः) षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४६||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రే షట్చత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః||46||