Skip to content

৫৮. মূত্রাঘাতপ্রতিষেধাধ্যাযঃ

Adhikarana ১ (১-২) · Śloka ২

অথাতো মূত্রাঘাতপ্রতিষেধমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ ||১|| যথোবাচ ভগবান্ ধন্বন্তরিঃ ||২||

View original

अथातो मूत्राघातप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now, therefore, we shall explain the chapter on the treatment (pratiṣedha) of mūtrāghāta (urinary obstruction). Thus spoke Lord Dhanvantari.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

অরোচকপ্রতিষেধানন্তরং পারিশেষ্যান্মূত্রাঘাতপ্রতিষেধারম্ভঃ; পরিশেষত্বং চ মূত্রাঘাতমূত্রকৃচ্ছ্রযোরেকত্বেন বিবক্ষিতত্বাত্ কাযচিকিত্সাযাং চাপরস্যাধ্যাযস্যাভাবাত্| অথাত ইত্যাদি| মূত্রাঘাতো মূত্রাবরোধঃ, কেচিদাঘাতশব্দেন দুষ্টিমাহুঃ ন ত্ববরোধং, মূত্রশুক্রমূত্রসাদযোর্মূত্রাবরোধাসম্ভবাত্||১-২||

Meaning of the commentary

The commentary says that after the chapter on arocaka, mūtrāghāta is begun by elimination, since mūtrāghāta and mūtrakṛcchra are treated as one and no further chapter remains in Kāyacikitsā. Mūtrāghāta is obstruction of urine; some say āghāta means spoiling, not obstruction, since obstruction is not possible in the conditions mūtraśukra and mūtrasāda.

Key terms

mūtrāghāta
Obstruction or impairment of urine flow.
pratiṣedha
Treatment or prevention.

Adhikarana ২ (৩-৪) · Śloka ৪

বাতকুণ্ডলিকাঽষ্ঠীলা বাতবস্তিস্তথৈব চ | মূত্রাতীতঃ সজঠরো মূত্রোত্সঙ্গঃ ক্ষযস্তথা ||৩|| মূত্রগ্রন্থির্মূত্রশুক্রমুষ্ণবাতস্তথৈব চ | মূত্রৌকসাদৌ দ্বৌ চাপি রোগা দ্বাদশ কীর্তিতাঃ ||৪||

View original

वातकुण्डलिकाऽष्ठीला वातबस्तिस्तथैव च | मूत्रातीतः सजठरो मूत्रोत्सङ्गः क्षयस्तथा ||३|| मूत्रग्रन्थिर्मूत्रशुक्रमुष्णवातस्तथैव च | मूत्रौकसादौ द्वौ चापि रोगा द्वादश कीर्तिताः ||४||

Meaning of the śloka

Vātakuṇḍalikā, aṣṭhīlā, vātabasti, mūtrātīta, mūtrajaṭhara, mūtrotsaṅga, mūtrakṣaya, mūtragranthi, mūtraśukra, uṣṇavāta, and the two mūtraukasāda: twelve diseases are described.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ইদানীং সুখবোধার্থং মূত্রাঘাতান্নামভিঃ প্রাহ- বাতেত্যাদি| অষ্ঠীলেতি বাতাষ্ঠীলেত্যর্থঃ| যা নিদানস্থানে বাতাষ্ঠীলা ভণিতা সা ভিন্না, আধ্মানাদিলক্ষণরহিতত্বাত্ | সঙ্খ্যেযনির্দেশাদেবসঙ্খ্যাযাং সিদ্ধাযাং দ্বাদশেতি সঙ্খ্যাকরণং তন্ত্রান্তরোক্তাধিকসঙ্খ্যানিবারণার্থম্||৩-৪||

Meaning of the commentary

The commentary says the names are given for ease of understanding. Aṣṭhīlā here means vātāṣṭhīlā; the vātāṣṭhīlā described in the context of causes is a different one, since it lacks distension and the like. The number 'twelve' is stated to prevent counting the greater numbers given in other tantras.

Key terms

vātakuṇḍalikā
A named urinary disorder from coiled vāta.
mūtragranthi
A knot-like obstruction at the bladder mouth.
mūtrakṣaya
Depletion or drying of urine.
mūtraukasāda
Urinary sediment-type disorders (two kinds).

Adhikarana ৩ (৫-৬) · Śloka ৬

রৌক্ষ্যাদ্বেগবিঘাতাদ্বা বাযুরন্তরমাশ্রিতঃ | মূত্রং চরতি সঙ্গৃহ্য বিগুণঃ কুণ্ডলীকৃতঃ ||৫|| সৃজেদল্পাল্পমথবা সরুজস্কং শনৈঃ শনৈঃ | বাতকুণ্ডলিকাং তং তু ব্যাধিং বিদ্যাত্ সুদারুণম্ ||৬||

View original

रौक्ष्याद्वेगविघाताद्वा वायुरन्तरमाश्रितः | मूत्रं चरति सङ्गृह्य विगुणः कुण्डलीकृतः ||५|| सृजेदल्पाल्पमथवा सरुजस्कं शनैः शनैः | वातकुण्डलिकां तं तु व्याधिं विद्यात् सुदारुणम् ||६||

Meaning of the śloka

From dryness or suppression of urge, vāta lodges inside, seizes the urine and moves about with it, deranged and coiled; it passes urine little by little or slowly with pain: that is to be known as the very severe vātakuṇḍalikā.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

বাতকুণ্ডলিকাযা হেতুসম্প্রাপ্তিলক্ষণান্যাহ- রৌক্ষ্যাদিত্যাদি| অন্তরমাশ্রিত ইতি বস্তিমধ্যমাশ্রিত ইত্যর্থঃ| মূত্রং চরতি সঙ্গৃহ্যেতি মূত্রং গৃহীত্বা বাযুশ্চরতি ভ্রমতীত্যর্থঃ| কুণ্ডলীকৃত ইতি কুণ্ডলাকৃত্যা বর্তুলীভূতঃ| সৃজেত্ প্রবর্তযেত্| সরুজস্কং সবেদনং মূত্রম্| রৌক্ষ্যাদ্বেগবিঘাতাদিতি ব্যবহিতঃ সন্নিহিতশ্চ হেতুরুক্তঃ, বাযুরন্তরমাশ্রিত ইত্যাদিসম্প্রাপ্তিঃ, কুণ্ডলীকৃত ইত্যাদিলক্ষণম্| ‘মূত্রমল্পাল্পমথবা সরুজং সম্প্রবর্ততে’ ইতি কেচিত্ পঠন্তি| অপরে ‘সরুজং সম্প্রবর্তযেত্’ ইতি পঠন্তি| সর্বেষাং মূত্রাঘাতানাং বাযুরেব প্রাযশঃ কারণং বোদ্ধব্যম্||৫-৬||

Meaning of the commentary

The commentary gives the cause, pathogenesis and signs. 'Lodged inside' means in the middle of the bladder; 'moves about' means circulates; 'coiled' means round like a ring. The urine is painful. The first line gives distant and near causes; 'vāta lodged...' the pathogenesis; 'coiled' the sign. Some read 'the urine is passed little or with pain'. Vāta is mostly the cause of all mūtrāghātas.

Key terms

kuṇḍalīkṛta
Coiled like a ring.
sarujaska
Painful.

Adhikarana ৪ (৭-৮) · Śloka ৮

শকৃন্মার্গস্য বস্তেশ্চ বাযুরন্তরমাশ্রিতঃ | অষ্ঠীলাবদ্ধনং গ্রন্থিং করোত্যচলমুন্নতম্ ||৭|| বিণ্মূত্রানিলসঙ্গশ্চ তত্রাধ্মানং চ জাযতে | বেদনা চ পরা বস্তৌ বাতাষ্ঠীলেতি তাং বিদুঃ ||৮||

View original

शकृन्मार्गस्य बस्तेश्च वायुरन्तरमाश्रितः | अष्ठीलावद्धनं ग्रन्थिं करोत्यचलमुन्नतम् ||७|| विण्मूत्रानिलसङ्गश्च तत्राध्मानं च जायते | वेदना च परा बस्तौ वाताष्ठीलेति तां विदुः ||८||

Meaning of the śloka

Vāta lodged between the stool-passage and the bladder produces a hard, immovable, raised knot like an aṣṭhīlā stone; there is retention of stool, urine and wind, distension in the bladder region, and great pain in the bladder: that they know as vātāṣṭhīlā.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

অষ্ঠীলাযা হেতুসম্প্রাপ্তিলক্ষণান্যাহ- শকৃন্মার্গস্যেত্যাদি| শকৃন্মার্গো গুদঃ, বস্তিঃ মূত্রাধারঃ, বাযুরত্র অপানো গুদবস্তিস্থরোগকরত্বাত্, অন্তরং মধ্যম্| অষ্ঠীলা উত্তরাপথে দীর্ঘবর্তুলপাষাণবিশেষঃ, অন্যে চর্মকারাণাং লৌহীং ভাণ্ডীমাহুঃ| অচলম্ ঈষচ্চলম্| আধ্মানং বস্তৌ বোদ্ধব্যম্| অপানো বাযুরত্র হেতুঃ, শকৃন্মার্গস্যেত্যাদিঃ সম্প্রাপ্তিঃ, শেষং লক্ষণম্||৭-৮||

Meaning of the commentary

The commentary explains: the stool passage is the anus; the bladder is the urine reservoir; the vāyu here is apāna, which causes disorders of anus and bladder; 'between' means in the middle. Aṣṭhīlā is a long, round stone in the north, or a leather-worker's iron pot per others. 'Immovable' means slightly mobile. The distension is in the bladder region.

Key terms

vātāṣṭhīlā
A hard, stone-like swelling from vāta between anus and bladder.
apāna
Downward-moving vāta.

Adhikarana ৫ (৯-১০) · Śloka ১০

বেগং বিধারযেদ্যস্তু মূত্রস্যাকুশলো নরঃ | নিরুণদ্ধি মুখং তস্য বস্তের্বস্তিগতোঽনিলঃ ||৯|| মূত্রসঙ্গো ভবেত্তেন বস্তিকুক্ষিনিপীডিতঃ | বাতবস্তিঃ স বিজ্ঞেযো ব্যাধিঃ কৃচ্ছ্রপ্রসাধনঃ ||১০||

View original

वेगं विधारयेद्यस्तु मूत्रस्याकुशलो नरः | निरुणद्धि मुखं तस्य बस्तेर्बस्तिगतोऽनिलः ||९|| मूत्रसङ्गो भवेत्तेन बस्तिकुक्षिनिपीडितः | वातबस्तिः स विज्ञेयो व्याधिः कृच्छ्रप्रसाधनः ||१०||

Meaning of the śloka

When an unskilled man holds back the urge to urinate, the vāta in the bladder blocks the bladder's mouth; from that, retention of urine occurs, with the bladder and abdomen pressed and pained: know it as vātabasti, a disorder that is difficult to treat.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

বাতবস্তের্হেতুসম্প্রাপ্তিলক্ষণান্যাহ- বেগমিত্যাদি| অকুশলো মূর্খঃ| তস্য মূর্খস্য| মূত্রসঙ্গো মূত্রস্যাপ্রবৃত্তিঃ| তেন ব্যাধিনা বস্তিকুক্ষিনিপীডিত ইতি বস্তিকুক্ষের্নিপীডনং বিদ্যতে যস্য(ত্র) স তথা; নিপীডিতং নিপীডনং বেদনেত্যর্থঃ| কৃচ্ছ্রপ্রসাধনঃ কষ্টসাধ্যঃ| বেগং বিধারযেদিতি হেতুঃ, নিরুণদ্ধি মুখং তস্য বস্তেরিতি সম্প্রাপ্তিঃ, শেষং লক্ষণম্||৯-১০||

Meaning of the commentary

The commentary gives cause, pathogenesis and signs of vātabasti. 'Unskilled' means foolish; 'retention of urine' is non-passage; the pain is in the bladder and abdomen. 'Difficult to treat' means curable with difficulty.

Key terms

vātabasti
Bladder disorder from vāta blocking the bladder mouth.
kṛcchraprasādhana
Curable with difficulty.

Adhikarana ৬ (১১-১২) · Śloka ১২

বেগং সন্ধার্য মূত্রস্য যো ভূযঃ স্রষ্টুমিচ্ছতি | তস্য নাভ্যেতি যদি বা কথঞ্চিত্সম্প্রবর্ততে ||১১|| প্রবাহতো মন্দরুজমল্পমল্পং পুনঃ পুনঃ | মূত্রাতীতং তু তং বিদ্যান্মূত্রবেগবিঘাতজম্ ||১২||

View original

वेगं सन्धार्य मूत्रस्य यो भूयः स्रष्टुमिच्छति | तस्य नाभ्येति यदि वा कथञ्चित्सम्प्रवर्तते ||११|| प्रवाहतो मन्दरुजमल्पमल्पं पुनः पुनः | मूत्रातीतं तु तं विद्यान्मूत्रवेगविघातजम् ||१२||

Meaning of the śloka

One who, having held back the urge to urinate, later wishes to pass it, and the urine does not come, or comes with difficulty by straining, with mild pain, little by little, again and again: know it as mūtrātīta, arising from suppression of the urine urge.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

মূত্রাতীতস্য হেতুং সম্প্রাপ্তিং লক্ষণং চাহ- বেগমিত্যাদি| বেগং প্রবৃত্ত্যুন্মুখত্বং, তং সন্ধার্য সম্যগ্ধৃত্বা, ভূযঃ পুনঃ, স্রষ্টুমিচ্ছতি মোক্তুং বাঞ্ছতি| নাভ্যেতি মূত্রং নাগচ্ছতীত্যর্থঃ| প্রবাহত ইতি নিকুহনাদিত্যর্থঃ| যদ্যপি বেগং সন্ধার্য মূত্রস্যেত্যনেনৈব মূত্রবিঘাতজত্বমস্য ব্যাধেঃ প্রাপ্তং, তথাঽপি পুনর্মূত্রবেগবিঘাতজমিতি করণং মূত্রবিঘাতোত্থবাতজত্বপ্রতিপাদনার্থম্| বেগং সন্ধার্যেত্যাদির্হেতুঃ, যো ভূযঃ স্রষ্টুমিচ্ছতীত্যাদিঃ সম্প্রাপ্তিঃ, শেষং লক্ষণম||১১-১২||

Meaning of the commentary

The commentary gives cause, pathogenesis and signs of mūtrātīta. 'By straining' means by forcing out; the disease is stated again as arising from suppression to show it is vātaja arising from suppression. The cause is the suppression; the pathogenesis begins with 'later wishes to pass it'; the rest are signs.

Key terms

mūtrātīta
Urine that has passed the proper time: retention after suppression.

Adhikarana ৭ (১৩-১৪) · Śloka ১৪

মূত্রস্য বিহতে বেগে তদুদাবর্তহেতুনা | অপানঃ কুপিতো বাযুরুদরং পূরযেদ্ভৃশম্ ||১৩|| নাভেরধস্তাদাধ্মানং জনযেত্তীব্রবেদনম্ | তং মূত্রজঠরং বিদ্যাদধঃস্রোতোনিরোধনম্ ||১৪||

View original

मूत्रस्य विहते वेगे तदुदावर्तहेतुना | अपानः कुपितो वायुरुदरं पूरयेद्भृशम् ||१३|| नाभेरधस्तादाध्मानं जनयेत्तीव्रवेदनम् | तं मूत्रजठरं विद्यादधःस्रोतोनिरोधनम् ||१४||

Meaning of the śloka

When the urge to urinate is obstructed, through the cause of that udāvarta, the aggravated apāna vāyu fills the abdomen greatly, produces distension below the navel with severe pain: know it as mūtrajaṭhara, which blocks the lower channels.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

মূত্রজঠরস্য হেত্বাদিকমাহ- মূত্রস্যেত্যাদি| তদুদাবর্তহেতুনেতি তদুদাবর্তো মূত্রোদাবর্তঃ স এব হেতুস্তেনেত্যর্থঃ; এতেন মূত্রবেগেঽবরুদ্ধে সতি তদুদাবর্তহেতুনাঽপানো বাযুঃ কুপিতঃ সন্ উদরং পূরযেত্, ততশ্চ নাভেরধোভাগে তীব্রপীডমাধ্মানং জনযেত্; তং মূত্রজঠরমধঃস্রোতোনিরোধনং বিদ্যাত্ মূত্রপুরীষমার্গাবরোধকং জানীযাদিত্যর্থঃ| কেচিত্ ‘অধোবস্তিনিরোধজম্’ ইতি পঠন্তি| যে তু ‘অপানঃ কুপিতো বাযুঃ’ ইত্যাদিকমেব মূত্রজঠরং পঠন্তি, তে ‘মূত্রস্য বেগে বিহতে তদুদাবর্তহেতুনা’ ইতি পাঠং মূত্রাতীতপাঠমধ্যে পঠন্তি| তথা চ সতি তে প্রকোপকারণানুক্তাবপানপ্রকোপকারণং বলবদ্বিগ্রহাদিকং মন্যন্তে| তাদৃশশ্চ পাঠো ন বৃদ্ধচিত্তাহ্লাদকরঃ| মূত্রস্য বেগে বিহতে ইত্যাদির্হেতুঃ, উদরং পূরযেদ্ভৃশমিত্যাদিঃ সম্প্রাপ্তিঃ, শেষং লক্ষণম্||১৩-১৪||

Meaning of the commentary

The commentary gives cause, pathogenesis and signs of mūtrajaṭhara. 'That udāvarta' means urinary udāvarta itself as the cause. The aggravated apāna fills the abdomen and produces distension with severe pain below the navel; it obstructs the channels of urine and stool. Some read 'adhobastinirodhajam'. Those who read 'the aggravated apāna...' as the definition itself place the earlier line among the mūtrātīta lines; the commentary finds this unsatisfying to the learned, since the cause of aggravation would then be unstated.

Key terms

mūtrajaṭhara
Abdominal distension from retained urine.
adhaḥsrotonirodhana
Blocking the lower channels.

Adhikarana ৮ (১৫-১৬) · Śloka ১৬

বস্তৌ বাঽপ্যথবা নালে মণৌ বা যস্য দেহিনঃ | মূত্রং প্রবৃত্তং সজ্জেত সরক্তং বা প্রবাহতঃ ||১৫|| স্রবেচ্ছনৈরল্পমল্পং সরুজং বাঽথ নীরুজম্ | বিগুণানিলজো ব্যাধিঃ স মূত্রোত্সঙ্গসঞ্জ্ঞিতঃ ||১৬||

View original

बस्तौ वाऽप्यथवा नाले मणौ वा यस्य देहिनः | मूत्रं प्रवृत्तं सज्जेत सरक्तं वा प्रवाहतः ||१५|| स्रवेच्छनैरल्पमल्पं सरुजं वाऽथ नीरुजम् | विगुणानिलजो व्याधिः स मूत्रोत्सङ्गसञ्ज्ञितः ||१६||

Meaning of the śloka

When, in a person, urine that has started gets stuck at the bladder, the tube (nāla) or the glans, and comes out slowly with straining, little by little, with blood or with pain or without pain: that disorder arising from deranged vāta is called mūtrotsaṅga.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

মূত্রোত্সঙ্গস্য হেত্বাদিকমাহ- বস্তাবিত্যাদি| নালে মেঢ্রস্রোতসি| মণৌ মেঢ্রাগ্রদেশে| যদ্যপি নালে ইত্যনেনৈব মণেরপি গ্রহণং সঞ্জাতং, তথাঽপি মণেরুপাদানং মণাবত্যন্তমূত্রোত্সঙ্গপ্রতিপাদনার্থম্| সজ্জেত অবরুধ্যেত| ‘সরক্তম্’ ইত্যত্র ‘সংসক্তম্’ ইতি পাঠে সংসক্তং সম্বদ্ধম্| প্রবাহতঃ নিকুহনাদিত্যর্থঃ| সরুজম্ অতিবাতপ্রকোপাত্, নীরুজং হীনবাতপ্রকোপাত্| বিগুণানিলজ ইতি বিমার্গবাযুজঃ, বাযোর্বিমার্গগমনং মার্গাবরোধাত্ স্বহেতুভিশ্চ; কেচিন্মার্গাবরোধমেব বিমার্গগমনে কারণমিচ্ছন্তি| বিগুণানিলজো ব্যাধিরিতি হেতুঃ, বস্তাবিত্যাদিঃ সম্প্রাপ্তিঃ, শেষং লক্ষণম্||১৫-১৬||

Meaning of the commentary

The commentary gives cause, pathogenesis and signs. Nāla is the urinary channel of the penis; maṇi is the tip of the penis; although 'tube' already includes the tip, the tip is named to show extreme obstruction there. Some read 'saṃsaktam' (attached) for 'saraktam' (with blood). 'By straining' means by forcing. 'Painful' from great vāta aggravation; 'painless' from little. 'From deranged vāta' means from vāta gone astray, from blocked path or its own causes; some think blockage of the path is the only cause of straying.

Key terms

mūtrotsaṅga
Urine that gets stuck along the urinary passage.
nāla
The urethral channel.
maṇi
The glans (tip of the penis).

Adhikarana ৯ (১৭) · Śloka ১৭

রূক্ষস্য ক্লান্তদেহস্য বস্তিস্থৌ পিত্তমারুতৌ | সদাহবেদনং কৃচ্ছ্রং কুর্যাতাং মূত্রসঙ্ক্ষযম্ ||১৭||

View original

रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ | सदाहवेदनं कृच्छ्रं कुर्यातां मूत्रसङ्क्षयम् ||१७||

Meaning of the śloka

In one who is dry and tired in body, pitta and vāta, lodged in the bladder, cause difficult and burning, painful urination with depletion of urine (mūtrasaṅkṣaya).

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

মৃত্রক্ষযস্য হেত্বাদিকমাহ- রূক্ষস্যেত্যাদি| ক্লান্তদেহস্য গ্লানদেহস্য| যদ্যপি রূক্ষগ্লানদেহত্বং ন পিত্তপ্রকোপকারণং তথাঽপি বাতান্বিতপিত্তস্য প্রকোপকং জ্ঞেযম্| কুর্যাতাম্ উত্পাদযেতাম্| কৃচ্ছ্রং কুষ্ঠজননম্| মূত্রসঙ্ক্ষযমিতি মূত্রশোষণান্মূত্রসঙ্ক্ষযো রোগঃ| রূক্ষস্যেত্যাদিঃ হেতুঃ, বস্তিস্থাবিত্যাদিঃ সম্প্রাপ্তিঃ, শেষং লক্ষণম্| ‘বস্তিস্থৌ পিত্তমারুতৌ’ ইত্যত্র ‘বস্তৌ তিষ্ঠন্ সদাগতিঃ’ ইতি কেচিত্ পঠন্তি; স চানার্ষঃ পাঠঃ||১৭||

Meaning of the commentary

The commentary gives cause, pathogenesis and signs of mūtrakṣaya. Dryness and fatigue are not normally causes of pitta aggravation, but they aggravate pitta when it is joined with vāta. 'Difficult' means bringing on trouble; mūtrasaṅkṣaya is a disease from drying up of urine. Some read 'in the bladder, always moving', which the commentary rejects as non-original.

Key terms

mūtrasaṅkṣaya
Depletion or drying up of urine.
sadāha vedanā (sadāhavedanā)
Burning pain.

Adhikarana ১০ (১৮-১৯) · Śloka ১৯

অভ্যন্তরে বস্তিমুখে বৃত্তোঽল্পঃ স্থির এব চ | বেদনাবানতি সদা মূত্রমার্গনিরোধনঃ ||১৮|| জাযতে সহসা যস্য গ্রন্থিরশ্মরিলক্ষণঃ | স মূত্রগ্রন্থিরিত্যেবমুচ্যতে বেদনাদিভিঃ ||১৯||

View original

अभ्यन्तरे बस्तिमुखे वृत्तोऽल्पः स्थिर एव च | वेदनावानति सदा मूत्रमार्गनिरोधनः ||१८|| जायते सहसा यस्य ग्रन्थिरश्मरिलक्षणः | स मूत्रग्रन्थिरित्येवमुच्यते वेदनादिभिः ||१९||

Meaning of the śloka

When a small, round, firm and always painful knot with the signs of a stone, blocking the urinary path, suddenly forms inside the mouth of the bladder in someone, it is called mūtragranthi by its pains and other features.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

মূত্রগ্রন্থের্হেত্বাদিকমাহ- অভ্যন্তর ইত্যাদি| অভ্যন্তরে বস্তিমুখে ইতি বস্তিদ্বারস্যাভ্যন্তরে ইত্যর্থঃ| বৃত্তো বর্তুলঃ| স্থিরঃ অচলঃ| মূত্রমার্গনিরোধনঃ মূত্রবাহিস্রোতোনিরোধকারীত্যর্থঃ| সহসা ঝটিতি| অশ্মরীলক্ষণ ইত্যত্র বেদনাদিভিরিতি সম্বধ্যতে| তেন বেদনাভিঃ কৃত্বা অশ্মর্যাস্তুল্যলক্ষণো ন ত্বধিষ্ঠানাদিভিরশ্মরীতুল্যলক্ষণঃ, এষ এবাশ্মরীমূত্রগ্রন্থ্যোর্ভেদঃ; তথা অশ্মর্যাং রক্তসম্বন্ধো নাস্তি, মূত্রগ্রন্থৌ তু তন্ত্রান্তরদর্শনাদ্রক্তসম্বন্ধো জ্ঞেয ইত্যপি ভেদঃ| তথা চ তদ্বচঃ- “রক্তং বাতকফাদ্দুষ্টং বস্তিদ্বারে সুদারুণম্| গ্রন্থিং কুর্যাত্ স কৃচ্ছ্রেণ সৃজেন্মূত্রং তদাবৃতম্| অশ্মরীসমশূলং তং মূত্রগ্রন্থিং প্রচক্ষতে”- ইতি| অভ্যন্তর ইত্যাদিসম্প্রাপ্তিঃ, বেদনাবানিত্যাদিলক্ষণং, হেতুরত্রানুক্তোঽপি উষ্ণবাতহেতুসাহচর্যাত্ পিত্তং জ্ঞেযঃ| যদ্যেবং তর্হি উষ্ণবাতে বাযুরপি হেতুরুক্তঃ; সোঽত্রকিমিতি ন গৃহ্যতে? সত্যং, মূত্রগ্রন্থের্ব্যতিক্রমপাঠাদেব বাযুরত্র কারণং ন ভবতীতি জ্ঞেযম্||১৮-১৯||

Meaning of the commentary

The commentary gives the description. 'Inside the bladder mouth' means within the door of the bladder. 'Signs of a stone' attaches to pain: it resembles a stone by its pains, not by its seat and so on; this is the difference between stone and mūtragranthi. In stone there is no relation to blood; in mūtragranthi, another tantra says there is: 'blood spoiled by vāta and kapha at the bladder mouth makes a knot, terrible; with difficulty he passes urine covered by it; this is called mūtragranthi, with pain like stone'. The cause is not stated but is understood to be pitta, by the association with hot-vāta; vāta is not the cause since the disease is described out of order, which is why it follows.

Key terms

mūtragranthi
A knot-like growth at the bladder mouth blocking the urine.
aśmarī
Urinary stone.

Adhikarana ১১ (২০-২১) · Śloka ২১

প্রত্যুপস্থিতমূত্রস্তু মৈথুনং যোঽভিনন্দতি | তস্য মূত্রযুতং রেতঃ সহসা সম্প্রবর্ততে ||২০|| পুরস্তাদ্বাঽপি মূত্রস্য পশ্চাদ্বাঽপি কদাচন | ভস্মোদকপ্রতীকাশং মূত্রশুক্রং তদুচ্যতে ||২১||

View original

प्रत्युपस्थितमूत्रस्तु मैथुनं योऽभिनन्दति | तस्य मूत्रयुतं रेतः सहसा सम्प्रवर्तते ||२०|| पुरस्ताद्वाऽपि मूत्रस्य पश्चाद्वाऽपि कदाचन | भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते ||२१||

Meaning of the śloka

One who, with urine ready to be passed, gives in to sexual intercourse: semen mixed with urine flows out suddenly; either before or after the urine, at times, it is called mūtraśukra, resembling ash-water.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

মূত্রশুক্রস্য হেত্বাদিকমাহ- প্রত্যুপস্থিতেত্যাদি| প্রত্যুপস্থিতমূত্র ইতি সঞ্জাতমূত্রবেগ ইত্যর্থঃ| যঃপুরুষঃ, মৈথুনমভিনন্দতি ইচ্ছতি করোতীতি তাত্পর্যার্থঃ| রেতঃ শুক্রম্| পুরস্তাদ্বাঽপি মূত্রস্য আদাবিত্যর্থঃ| ভস্মোদকপ্রতীকাশং ভস্মমিশ্রিতপানীযতুল্যম্ | এতচ্চ রেতোবিশেষণম্| যঃপুরুষঃ সঞ্জাতমূত্রবেগঃ সন্ মৈথুনং করোতি তস্য পুংসো ভস্মোদকপ্রতীকাশং মূত্রযুতং রেতো মূত্রস্যাদৌ কদাচিত্ পশ্চাদ্বা বাযোর্বিচিত্রক্রিযাকরত্বাত্ প্রবর্ততে, তন্মূত্রশুক্রমুচ্যত ইতি ফলিতোঽর্থঃ| অত্র হেতুসম্প্রাপ্ত্যাদিকং স্বযমপ্যূহ্য জ্ঞেযম্||২০-২১||

Meaning of the commentary

The commentary describes mūtraśukra. 'With urine ready' means when the urge to urinate has arisen. The semen resembles water mixed with ash. Because vāyu is of varied action, this occurs sometimes before and sometimes after the urine. The reader should supply cause, pathogenesis and signs.

Key terms

mūtraśukra
Semen mixed with urine, ash-water-like.
bhasmodakapratīkāśa
Resembling water mixed with ash.

Adhikarana ১২ (২২-২৩) · Śloka ২৩

ব্যাযামাধ্বাতপৈঃ পিত্তং বস্তিং প্রাপ্যানিলাবৃতম্ | বস্তিং মেঢ্রং গুদং চৈব প্রদহন্ স্রাবযেদধঃ ||২২|| মূত্রং হারিদ্রমথবা সরক্তং রক্তমেব বা | কৃচ্ছ্রাত্ প্রবর্ততে জন্তোরুষ্ণবাতং বদন্তি তম্ ||২৩||

View original

व्यायामाध्वातपैः पित्तं बस्तिं प्राप्यानिलावृतम् | बस्तिं मेढ्रं गुदं चैव प्रदहन् स्रावयेदधः ||२२|| मूत्रं हारिद्रमथवा सरक्तं रक्तमेव वा | कृच्छ्रात् प्रवर्तते जन्तोरुष्णवातं वदन्ति तम् ||२३||

Meaning of the śloka

From exertion, travelling and heat, pitta reaching the bladder, covered by vāta, burns the bladder, penis and anus, and makes the urine flow downward yellow, or blood-tinged, or pure blood, with difficulty: that they call uṣṇavāta.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ব্যাযামাধ্বাতপৈরিত্যাদি| অনিলাবৃতং বাতান্বিতং পিত্তম্| হারিদ্রং হরিদ্রাবর্ণম্| সরক্তম্ ঈষদ্রক্ত বর্ণমীষচ্ছোণিতং বা| রক্তং বেতি কেবলং শোণিতম্, অত্যন্তরক্তবর্ণং মূত্রং বেত্যর্থঃ| ননু, অত্রোদ্দেশসূত্রপাঠান্মূত্রগ্রন্থিমূত্রশুক্রযোরুপাদানং প্রাপ্নোতি নোষ্ণবাতস্য, তত্ কথমত্রোষ্ণবাতো নির্দিষ্টঃ? উচ্যতে- যথা মূত্রক্ষযস্য বাতপিত্তে হেতূ তথাঽস্যাপি ত এব হেতূ ইতি হেতুসাম্যাদ্ব্যতিক্রমেণোষ্ণবাতো নির্দিষ্টঃ| যদ্যেবং তর্হি উদ্দেশেঽপ্যুষ্ণবাতো মূত্রক্ষযানন্তরমেব কিমিতি ন পঠিতঃ? সত্যং, মূত্রগ্রন্থৌ কেবলপিত্তস্যানুবর্তনার্থমুষ্ণবাতো মূত্রক্ষযানন্তরং পঠিতঃ| ব্যাযামাদিকো হেতুঃ, বস্তিং প্রাপ্যেত্যাদিঃ সম্প্রাপ্তিঃ, শেষং লক্ষণম্||২২-২৩||

Meaning of the commentary

The commentary describes uṣṇavāta. 'Covered by vāta' means pitta with vāta; the urine is turmeric-coloured, slightly blood-coloured or purely blood. An objection: from the summary list the next after mūtragranthi and mūtraśukra would be mūtrakṣaya, so why is uṣṇavāta taken out of order? Answer: its causes are the same as those of mūtrakṣaya (vāta and pitta); and uṣṇavāta is placed after mūtrakṣaya in the summary to keep pure pitta in mūtragranthi.

Key terms

uṣṇavāta
A burning urinary disorder from pitta covered by vāta.
hāridra mūtra (hāridraṃ mūtram)
Turmeric-coloured (yellow) urine.

Adhikarana ১৩ (২৪-২৬) · Śloka ২৬

বিশদং পীতকং মূত্রং সদাহং বহলং তথা | শুষ্কং ভবতি যচ্চাপি রোচনাচূর্ণসন্নিভম্ ||২৪|| মূত্রৌকসাদং তং বিদ্যাদ্রোগং পিত্তকৃতং বুধঃ | পিচ্ছিলং সংহতং শ্বেতং তথা কৃচ্ছ্রপ্রবর্তনম্ ||২৫|| শুষ্কং ভবতি যচ্চাপি শঙ্খচূর্ণপ্রপাণ্ডুরম্ | মূত্রৌকসাদং তং বিদ্যাদামযং দ্বাদশং কফাত্ ||২৬||

View original

विशदं पीतकं मूत्रं सदाहं बहलं तथा | शुष्कं भवति यच्चापि रोचनाचूर्णसन्निभम् ||२४|| मूत्रौकसादं तं विद्याद्रोगं पित्तकृतं बुधः | पिच्छिलं संहतं श्वेतं तथा कृच्छ्रप्रवर्तनम् ||२५|| शुष्कं भवति यच्चापि शङ्खचूर्णप्रपाण्डुरम् | मूत्रौकसादं तं विद्यादामयं द्वादशं कफात् ||२६||

Meaning of the śloka

Urine that is clear, yellowish, burning, thick, that dries and looks like gorocanā powder: the wise know that as the pitta-caused mūtraukasāda. Urine that is slimy, clotted, white, passing with difficulty, and dries to look like conch powder, pale: know that as the kapha-caused mūtraukasāda, the twelfth disease.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

মূত্রৌকসাদলক্ষণমাহ- বিশদমিত্যাদি| বিশদং পিচ্ছিলবিপরীতম্| পীতকং পীতবর্ণম্| বহলং স্থূলং ঘনমিত্যর্থঃ| শুষ্কমিতি আতপাদিনা শুষ্কম্| রোচনা গোরোচনা| দ্বিতীযমূত্রৌকসাদলক্ষণমাহ- পিচ্ছিলমিত্যাদি| পিচ্ছিলমিতি বিশদবিপরীতম্, সংহতং ঘনম্, শ্বেতং শ্বেতবর্ণম্, কৃচ্ছ্রপ্রবর্তনং দুঃখেন প্রবর্তত ইত্যর্থঃ| দ্বাদশেতি পুনরুপাদানং মূত্রৌকসাদযোরেকনামত্বাদেব মন্দমতীনাং চেতস্যেকত্বং মা ভূদিতি দ্যোতনার্থম্||২৪-২৬||

Meaning of the commentary

The commentary gives the signs of the two mūtraukasādas. Clear (viśada) is the opposite of slimy; thick means dense; 'dries' means dries in the sun and the like; gorocanā is a yellow cow-derived pigment. The second: slimy is the opposite of clear; clotted is thick; white; 'passes with difficulty' means comes out with distress. 'Twelfth' is repeated so that, since both are called mūtraukasāda, dull minds do not count them as one.

Key terms

mūtraukasāda
Urine with a settled deposit.
gorocanā
A yellow pigment; used as a comparison for colour.

Adhikarana ১৪ (২৭) · Śloka ২৮

কষাযকল্কসর্পীংষি ভক্ষ্যান্ লেহান্ পযাংসি চ | ক্ষারমদ্যা(ধ্বা)সবস্বেদান্ বস্তীংশ্চোত্তরসঞ্জ্ঞিতান্ ||২৭|| বিদধ্যান্মতিমাংস্তত্র বিধিং চাশ্মরিনাশনম্ |২৮|

View original

कषायकल्कसर्पींषि भक्ष्यान् लेहान् पयांसि च | क्षारमद्या(ध्वा)सवस्वेदान् बस्तींश्चोत्तरसञ्ज्ञितान् ||२७|| विदध्यान्मतिमांस्तत्र विधिं चाश्मरिनाशनम् |२८|

Meaning of the śloka

The wise physician should apply decoctions, pastes, ghṛtas, foods, licks, milks, alkalis, wines (āsavas), sweatings, and the bastis called uttara; and the regimen that destroys stones.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

মূত্রাঘাতানাং চিকিত্সামাহ- কষাযেত্যাদি| কষাযঃ ক্বাথঃ, কল্কো দৃষদি পেষিতঃ সদ্রবঃ| ভক্ষ্যান্ লড্ডুকপ্রভৃতীন্| পযাংসি ক্ষীরাণি| আসবো মদ্যভেদঃ| স্বেদা উপনাহাদ্যাঃ| বস্তীংশ্চোত্তরসঞ্জ্ঞিতানিতি উত্তরবস্তীনিত্যর্থঃ| চকারাত্ স্নেহবিরেচনমপি| বিদধ্যাত্ কুর্যাত্| মতিমানিতি ঊহাপোহবিদ্বৈদ্যঃ| তত্র মূত্রাঘাতরোগে| বিধিমশ্মরীসাধনমশ্মরীচিকিত্সিতোক্তম্| ননু, যথা বাতাদিভেদেন ভিন্না মূত্রাঘাতা দর্শিতাঃ, তথৈব চিকিত্সাঽপি ভিন্না বক্তুমুচিতা, তত্ কথমত্র সামান্যেন চিকিত্সোক্তা? উচ্যতে- সর্বেষু মূত্রাঘাতেষু যতো বাতঃ কারণম্ অতঃ সামান্যেন চিকিত্সিতং বক্তুমুচিতং ভবতি; এবং যদি তত্র বাযুরেব কারণং কিং তর্হি তত্র পিত্তকফাবপ্যারম্ভকত্বেন নির্দিষ্টৌ, তত্ কথমেকৈব চিকিত্সা সর্বেষু মৃত্রাঘাতেষু ক্রিযতে? সত্যং, সর্বেঽপি মূত্রাঘাতাঃ প্রাযশো বাতজন্যাঃ পিত্তকফৌ পুনরাবরকৌ; তস্মাত্তেষামেকৈব চিকিত্সা দোষাদিবলবিকল্পং দ্রব্যতত্ত্বং রোগতত্ত্বং চ জ্ঞাত্বা ভিষজা প্রযোজ্যা, অত এব মতিমানিত্যুক্তবানাচার্যঃ| কেচিদত্র ‘অতঃ পরং প্রবক্ষ্যামি মূত্রদোষস্য ভেষজম্’ ইত্যাদিপাঠং পঠন্তি, স চ কষাযকল্পমিত্যনেনোপসঙ্গৃহীত ইতি ন দর্শিতঃ| অপরে তু ‘স্ত্রীণামতিপ্রসঙ্গেন’ ইত্যাদিপাঠং পঠন্তি, স চ নার্ষঃ||২৭||

Meaning of the commentary

The commentary gives the treatment of the urinary obstructions. Kaṣāya is decoction; kalka is a paste ground on a stone, with liquid; bhakṣya includes laddūs; āsava is a kind of madya; sweatings include poultices; uttara-basti is urethral (or genital) enema; by 'ca', snehavirecana too. 'The wise' means one who reasons and weighs. 'The regimen' is that for stones. An objection: as the disorders differ by vāta and the rest, the treatments should differ; why is a general treatment given? Reply: vāta is the cause in all of them; pitta and kapha are only obstructing, so one treatment is stated, to be applied by the physician after assessing the strength of the doṣas, the substance and the disease. Some read a different set of lines here, including one on 'excess of women', which the commentary rejects as not original.

Key terms

uttarabasti
Enema through the urethra (or genital passage).
kṣāra
Alkali.
āsava
Fermented liquid preparation.

Adhikarana ১৫ (২৮) · Śloka ২৮

মূত্রোদাবর্তযোগাংশ্চ কার্ত্স্ন্যেনাত্র প্রযোজযেত্ ||২৮||

View original

मूत्रोदावर्तयोगांश्च कार्त्स्न्येनात्र प्रयोजयेत् ||२८||

Meaning of the śloka

And he should apply here the yogas for urinary udāvarta completely.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

মূত্রাঘাতেষু মূত্রোদাবর্তচিকিত্সিতমতিদেশেনাহ- মূত্রোদাবর্তেত্যাদি| মূত্রোদাবর্তযোগা য উদিতা ভবন্তি তেঽত্র যোজ্যা ইতি অত্রার্থঃ| মূত্রোদাবর্তযোগান্ ‘সৌবর্চলাঢ্যাং মদিরাম্’ ইত্যাদিমূত্রোদাবর্তপ্রতিষেধোক্তান্| কার্ত্স্ন্যেন সামস্ত্যেন| এতেন যস্যামবস্থাযাং যে মূত্রোদাবর্তযোগা উচিতা ভবন্তি তেঽত্র যোজ্যা ইত্যর্থঃ| কার্ত্স্ন্যেনেত্যত্র কর্তিককুণ্ডেন বহুধা প্রজল্পিতং, তত্তু শিষ্যবুদ্ধিব্যাকুলহেতুত্বাদ্গ্রন্থগৌরবভযাচ্চ পরিহৃতম্| অত্র মূত্রাঘাতে||২৮||

Meaning of the commentary

The commentary extends treatment by reference: the yogas stated for mūtrodāvarta, such as 'madirā rich in sauvarcala', are to be applied here, in the stage each suits. Kārttikakuṇḍa is said to have argued at length about 'completely', which is omitted for fear of confusing students and length.

Key terms

mūtrodāvarta yoga (mūtrodāvartayogāḥ)
Formulas stated for urinary udāvarta.

Adhikarana ১৬ (২৯) · Śloka ২৯

কল্কমের্বারুবীজানামক্ষমাত্রং সসৈন্ধবম্ | ধান্যাম্লযুক্তং পীত্বৈব মূত্রকৃচ্ছ্রাত্ প্রমুচ্যতে ||২৯||

View original

कल्कमेर्वारुबीजानामक्षमात्रं ससैन्धवम् | धान्याम्लयुक्तं पीत्वैव मूत्रकृच्छ्रात् प्रमुच्यते ||२९||

Meaning of the śloka

A paste of ervāru (cucumber) seeds, in akṣa measure, with rock salt and dhānyāmla, drunk, frees one from mūtrakṛcchra.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

কল্কমিত্যাদি| এর্বারুঃ গ্রীষ্মকর্কটিকা| অক্ষমাত্রং কর্ষপ্রমাণম্ ধান্যাম্লং কাঞ্জিকম্| কেচিদমুং পাঠমন্যথা পঠন্তি, স চাভাবান্ন লিখিতঃ||২৯||

Meaning of the commentary

The commentary says ervāru is summer cucumber (grīṣmakarkaṭikā); akṣa measure is a karṣa; dhānyāmla is kāñjika. Some read the verse differently; not shown.

Key terms

ervāru
Summer cucumber.
mūtrakṛcchra
Painful, difficult urination.

Adhikarana ১৭ (৩০) · Śloka ৩০

সুরাং সৌবর্চলবতীং মূত্রকৃচ্ছ্রী পিবেন্নরঃ | মধু মাংসোপদংশং বা পিবেদ্বাঽপ্যথ গৌডিকম্ ||৩০||

View original

सुरां सौवर्चलवतीं मूत्रकृच्छ्री पिबेन्नरः | मधु मांसोपदंशं वा पिबेद्वाऽप्यथ गौडिकम् ||३०||

Meaning of the śloka

A man with mūtrakṛcchra may drink surā rich in sauvarcala; or honey (madya) with meat as accompaniment; or gauḍika (jaggery liquor).

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

সুরামিত্যাদি| সুরা পিষ্টকৃতা| মধু মদ্যং; তচ্চ মধুকৃতং, সমানতন্ত্রদর্শনাত্| তথা চ- ‘মাংসোপদংশং মধুনা মদ্যং বাঽপি পিবেন্নরঃ’- ইতি| মাংসোপদংশং মাংসভক্ষণযুতম্| গৌডিকং গুডকৃতং মদ্যম্||৩০||

Meaning of the commentary

The commentary says surā is flour-made; madhu here is madya, made with honey, as a similar tantra shows: 'let a man drink madya with honey, with meat as accompaniment'. Gauḍika is jaggery liquor.

Key terms

surā
Fermented liquor.
gauḍika
Jaggery-based liquor.

Adhikarana ১৮ (৩১) · Śloka ৩১

পিবেত্ কুঙ্কুমকর্ষং বা মধূদকসমাযুতম্ | রাত্রিপর্যুষিতং প্রাতস্তথা সুখমবাপ্নুযাত্ ||৩১||

View original

पिबेत् कुङ्कुमकर्षं वा मधूदकसमायुतम् | रात्रिपर्युषितं प्रातस्तथा सुखमवाप्नुयात् ||३१||

Meaning of the śloka

Or he may drink a karṣa of saffron with honey-water, kept overnight, in the morning, and so obtain comfort.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

পিবেদিত্যাদি| মধূদকং মধুযুক্তমুদকম্| প্রাতরিতি পিবেদিত্যত্র যোজ্যং; তেন প্রভাতে পিবেদিত্যর্থঃ||৩১||

Meaning of the commentary

The commentary says madhūdaka is water with honey; 'in the morning' attaches to 'drink'.

Key terms

kuṅkuma
Saffron.
madhūdaka
Honey water.

Adhikarana ১৯ (৩২) · Śloka ৩২

দাডিমাম্লাং যুতাং মুখ্যামেলাজীরকনাগরৈঃ | পীত্বা সুরাং সলবণাং মূত্রকৃচ্ছ্রাত্ প্রমুচ্যতে ||৩২||

View original

दाडिमाम्लां युतां मुख्यामेलाजीरकनागरैः | पीत्वा सुरां सलवणां मूत्रकृच्छ्रात् प्रमुच्यते ||३२||

Meaning of the śloka

Best surā sour with pomegranate, mixed with elā, jīraka and nāgara, and with salt, drunk, frees one from mūtrakṛcchra.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

দাডিমাম্লামিত্যাদি| দাডিমাম্লাং দাডিমেনাম্লীকৃতাম্| যুতামিত্যত্র এলাজীরকনাগরৈরিতি যোজ্যম্| সুরাং মুখ্যাং পৈষ্টীমিত্যর্থঃ| সলবণাং সৌন্ধবযুক্তাম্||৩২||

Meaning of the commentary

The commentary says the surā is sourened with pomegranate; 'best' surā means flour-made; with rock salt.

Key terms

surā
Fermented liquor (flour-made).

Adhikarana ২০ (৩৩-৩৪) · Śloka ৩৪

পৃথক্পর্ণ্যাদিবর্গস্য মূলং গোক্ষুরকস্য চ | অর্ধপ্রস্থেন তোযস্য পচেত্ ক্ষীরচতুর্গুণম্ ||৩৩|| ক্ষীরাবশিষ্টং তচ্ছীতং সিতাক্ষৌদ্রযুতং পিবেত্ | নরো মারুতপিত্তোত্থমূত্রাঘাতনিবারণম্ ||৩৪||

View original

पृथक्पर्ण्यादिवर्गस्य मूलं गोक्षुरकस्य च | अर्धप्रस्थेन तोयस्य पचेत् क्षीरचतुर्गुणम् ||३३|| क्षीरावशिष्टं तच्छीतं सिताक्षौद्रयुतं पिबेत् | नरो मारुतपित्तोत्थमूत्राघातनिवारणम् ||३४||

Meaning of the śloka

The roots of the pṛthakparṇyādi group and of gokṣura, cooked with half a prastha of water and four times milk; the milk left, cooled, drunk with sugar and honey, wards off urinary obstruction arising from vāta and pitta.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

পৃথক্পর্ণ্যাদিবর্গস্যেত্যাদি| পৃথক্পর্ণ্যাদিবর্গো বিদারিগন্ধাদিকঃ||৩৩-৩৪||

Meaning of the commentary

The commentary says the pṛthakparṇyādi group is the vidārigandhādi group.

Key terms

gokṣura (gokṣurakasya mūla)
Root of Tribulus terrestris.
pṛthakparṇyādi
The vidārigandhā group of drugs.

Adhikarana ২১ (৩৫) · Śloka ৩৫

নিষ্পীড্য বাসসা সম্যগ্বর্চো রাসভবাজিনোঃ | রসস্য কুডবং তস্য পিবেন্মূত্ররুজাপহম্ ||৩৫||

View original

निष्पीड्य वाससा सम्यग्वर्चो रासभवाजिनोः | रसस्य कुडवं तस्य पिबेन्मूत्ररुजापहम् ||३५||

Meaning of the śloka

The dung of donkey and horse, well pressed through cloth, its juice, a kuḍava of it, drunk, removes urinary pain.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

নিষ্পীড্যেত্যাদি| বর্চঃ পুরীষম্| রাসভো গর্দভঃ| বাজী ঘোটকঃ| কুডবং চত্বারি পলানি||৩৫||

Meaning of the commentary

The commentary says varcas is stool; rāsabha is donkey; vājī is horse; a kuḍava is four palas.

Key terms

rāsabha
Donkey.
vāji (vājin)
Horse.

Adhikarana ২২ (৩৬) · Śloka ৩৬

মুস্তাভযাদেবদারুমূর্বাণাং মধুকস্য চ | পিবেদক্ষসমং কল্কং মূত্রদোষনিবারণম্ ||৩৬||

View original

मुस्ताभयादेवदारुमूर्वाणां मधुकस्य च | पिबेदक्षसमं कल्कं मूत्रदोषनिवारणम् ||३६||

Meaning of the śloka

A paste of mustā, abhayā, devadāru, mūrvā and madhuka in akṣa measure, drunk, wards off urinary disorder.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

মুস্তেত্যাদি| মূর্বা চোরস্নাযুঃ| মধুকং যষ্টীমধু| অক্ষসমং কর্ষপ্রমাণম্||৩৬||

Meaning of the commentary

The commentary says mūrvā is corasnāyu; madhuka is yaṣṭīmadhu; akṣa measure is a karṣa.

Key terms

mustā
Nut grass (Cyperus).
mūrvā
Corasnāyu.

Adhikarana ২৩ (৩৭) · Śloka ৩৭

অভযামলকাক্ষাণাং কল্কং বদরসম্মিতম্ | অম্ভসাঽলবণোপেতং পিবেন্মূত্ররুজাপহম্ ||৩৭||

View original

अभयामलकाक्षाणां कल्कं बदरसम्मितम् | अम्भसाऽलवणोपेतं पिबेन्मूत्ररुजापहम् ||३७||

Meaning of the śloka

A paste of abhayā, āmalaka and akṣa in badara measure, with water and a little salt, drunk, removes urinary pain.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

অভযেত্যাদি| অক্ষো বিভীতকঃ| বদরসম্মিতম্ অর্ধকর্ষপ্রমাণম্| অম্ভসা পানীযেন| অলবণোপেতং কিঞ্চিত্সৈন্ধবযুতম্||৩৭||

Meaning of the commentary

The commentary says akṣa is bibhītaka; badara measure is half a karṣa; 'not salted' means with a little rock salt.

Key terms

triphalā (abhayāmalakākṣa)
The three myrobalans.

Adhikarana ২৪ (৩৮) · Śloka ৩৮

উদুম্বরসমং কল্কং দ্রাক্ষাযা জলসংযুতম্ | পিবেত্ পর্যুষিতং রাত্রৌ শীতং মূত্ররুজাপহম্ ||৩৮||

View original

उदुम्बरसमं कल्कं द्राक्षाया जलसंयुतम् | पिबेत् पर्युषितं रात्रौ शीतं मूत्ररुजापहम् ||३८||

Meaning of the śloka

A paste of grapes the size of an udumbara fruit, mixed with water and kept overnight, drunk cool, removes urinary pain.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

উদুম্বরসমং কর্ষপ্রমাণং, দ্রাক্ষাযাঃ কল্কম্ উদুম্বরসমং জলান্বিতং রাত্রিপর্যুষিতং পিবেদিতি পিণ্ডার্থঃ||৩৮||

Meaning of the commentary

The commentary says the paste, one karṣa in measure, is mixed with water and kept overnight before drinking.

Key terms

drākṣā
Grape.

Adhikarana ২৫ (৩৯) · Śloka ৩৯

নিদিগ্ধিকাযাঃ স্বরসং পিবেত্ কুডবসম্মিতম্ | মূত্রদোষহরং কল্য ... |৩৯|

View original

निदिग्धिकायाः स्वरसं पिबेत् कुडवसम्मितम् | मूत्रदोषहरं कल्य ... |३९|

Meaning of the śloka

He may drink the juice of nidigdhikā, a kuḍava in measure, in the morning, which removes urinary disorder... (the verse is cut off).

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

নিদিগ্ধিকা কণ্টকারিকা| কুডবসম্মিতং চতুষ্পলোন্মিতম্| কল্যং প্রাতরিত্যর্থঃ|৩৯|-

Meaning of the commentary

The commentary says nidigdhikā is kaṇṭakārikā; a kuḍava is four palas; kalyam means in the morning.

Key terms

nidigdhikā
Kaṇṭakārī.
kuḍava
A unit of measure (four palas).

Adhikarana ২৬ (৩৯-৪০) · Śloka ৪০

... মথবা ক্ষৌদ্রসংযুতম্ ||৩৯|| প্রপীড্যামলকানাং তু রসং কুডবসম্মিতম্ | পীত্বাঽগদী ভবেজ্জন্তুর্মূত্রদোষরুজাতুরঃ ||৪০||

View original

... मथवा क्षौद्रसंयुतम् ||३९|| प्रपीड्यामलकानां तु रसं कुडवसम्मितम् | पीत्वाऽगदी भवेज्जन्तुर्मूत्रदोषरुजातुरः ||४०||

Meaning of the śloka

... or with honey; or the pressed juice of āmalakas, a kuḍava in measure, drunk: the person afflicted with urinary disorder and pain becomes free of disease.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

অথবেত্যাদি| প্রপীড্যেতি বাসসা গালযিত্বেত্যর্থঃ| কুডবং চত্বারি পলানি| অগদী ভবেত্ নীরোগো ভবেত্||৩৯-৪০||

Meaning of the commentary

The commentary says 'pressed' means strained through cloth; a kuḍava is four palas; 'agadī' means free of disease.

Key terms

āmalaka rasa (āmalakānāṃ rasa)
Juice of emblic myrobalan.
agadin (agadī)
One who is free of disease.

Adhikarana ২৭ (৪১) · Śloka ৪১

ধাত্রীফলরসেনৈবং সূক্ষ্মৈলাং বা পিবেন্নরঃ |৪১|

View original

धात्रीफलरसेनैवं सूक्ष्मैलां वा पिबेन्नरः |४१|

Meaning of the śloka

In the same way, with āmalaka juice, one may drink sūkṣmailā.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ধাত্রীফলরসেনৈবমিত্যাদি| ধাত্রীফলরসেন আমলকরসেন| এবমিতি ক্ষৌদ্রযুতামিত্যর্থঃ|৪১|-

Meaning of the commentary

The commentary says that 'in the same way' means with honey added.

Key terms

sūkṣmailā
Small cardamom.

Adhikarana ২৮ (৪১-৪২) · Śloka ৪২

পিষ্ট্বাঽথবা সুশীতেন শালিতণ্ডুলবারিণা ||৪১|| তালস্য তরুণং মূলং ত্রপুসস্য রসং তথা | শ্বেতং কর্কটকং চৈব প্রাতস্তু পযসা পিবেত্ ||৪২||

View original

पिष्ट्वाऽथवा सुशीतेन शालितण्डुलवारिणा ||४१|| तालस्य तरुणं मूलं त्रपुसस्य रसं तथा | श्वेतं कर्कटकं चैव प्रातस्तु पयसा पिबेत् ||४२||

Meaning of the śloka

Or the tender root of tāla, ground and drunk with cold water in which śāli rice was washed; or the juice of trapusa (cucumber); or white karkaṭaka; drunk in the morning with milk.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

পিষ্ট্বেত্যাদি| তালস্যাভিনবং মূলং পিষ্ট্বা শালিতণ্ডুলোদকেন পিবেত্, ত্রপুসস্বরসমথ বা পিবেত্| ত্রপুসঃ সুধাবাসঃ| শ্বেতমিত্যাদি| শ্বেতং কর্কটকং ত্রপুসম্| পযসা ক্ষীরেণ, সমানতন্ত্রদর্শনাত্; ‘ত্রপুসং বাঽথ দুগ্ধেন মূত্রদোষহরং পিবেত্’ ইতি||৪১-৪২||

Meaning of the commentary

The commentary says tender tāla root is ground and drunk with rice-washing water; or the cucumber juice is drunk; trapusa is cucumber; white karkaṭaka (cucumber) is drunk with milk, as a similar tantra says: 'or cucumber with milk, removing urinary disorder'.

Key terms

tālamūla (tālasya taruṇaṃ mūlam)
Tender root of the palmyra.
trapusa
Cucumber.

Adhikarana ২৯ (৪৩) · Śloka ৪৩

শৃতং বা মধুরৈঃ ক্ষীরং সর্পির্মিশ্রং পিবেন্নরঃ | মূত্রদোষবিশুদ্ধ্যর্থং তথৈবাশ্মরিনাশনম্ ||৪৩||

View original

शृतं वा मधुरैः क्षीरं सर्पिर्मिश्रं पिबेन्नरः | मूत्रदोषविशुद्ध्यर्थं तथैवाश्मरिनाशनम् ||४३||

Meaning of the śloka

Or milk cooked with sweet drugs, mixed with ghṛta, may be drunk for cleansing the urinary disorder, and likewise it destroys stones.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

শৃতমিত্যাদি| মধুরৈঃ কাকোল্যাদিভিঃ| অযং যোগো মূত্রশুক্রস্য বাহুল্যেন বোদ্ধব্যঃ||৪৩||

Meaning of the commentary

The commentary says the sweet drugs are kākolī and the like; this yoga is to be understood as mainly for mūtraśukra.

Key terms

madhura varga (madhura)
The sweet drugs such as kākolī.
aśmarīnāśana
Stone-destroying.

Adhikarana ৩০ (৪৪-৪৫) · Śloka ৪৫

বলাশ্বদংষ্ট্রাক্রৌঞ্চাস্থিকোকিলাক্ষকতণ্ডুলান্ | শতপর্বকমূলং চ দেবদারু সচিত্রকম্ ||৪৪|| অক্ষবীজং চ সুরযা কল্কীকৃত্য পিবেন্নরঃ | মূত্রদোষবিশুদ্ধ্যর্থং তথৈবাশ্মরিনাশনম্ ||৪৫||

View original

बलाश्वदंष्ट्राक्रौञ्चास्थिकोकिलाक्षकतण्डुलान् | शतपर्वकमूलं च देवदारु सचित्रकम् ||४४|| अक्षबीजं च सुरया कल्कीकृत्य पिबेन्नरः | मूत्रदोषविशुद्ध्यर्थं तथैवाश्मरिनाशनम् ||४५||

Meaning of the śloka

Balā, śvadaṃṣṭrā, the seed of krauñca, kokilākṣaka seed, śataparvaka root, devadāru, citraka and akṣa seed, made into a paste with surā, drunk by the man for cleansing urinary disorder, and likewise stone-destroying.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

বলাশ্বদংষ্ট্রেত্যাদি| বলা স্বনামখ্যাতা, শ্বদংষ্ট্রা গোক্ষুরকঃ, ক্রৌঞ্চঃ পক্ষিবিশেষঃ, ‘কৈচর’ ইতি লোকে, কোকিলাক্ষকঃ খগ্গলী, শতপর্বকো জলগণ্ডীরঃ| অক্ষবীজং বিভীতকমজ্জা| এতদ্বলাদিকং কল্কীকৃত্য মূত্রদোষবিশুদ্ধ্যর্থং পিবেদিত্যর্থঃ| তথাঽশ্মরীচিকিত্সিতোক্তমপি মূত্রদোষবিশুদ্ধ্যর্থং পিবেদিত্যর্থঃ| অশ্মরীচিকিত্সিতং যদত্র বারংবারং ভণিতং, তদত্যন্তহিতত্বাপাদনার্থম্| কেচিত্ ভোজসংবাদাদ্ বলাদিকং যোগচতুষ্টযং মন্যন্তে; তন্ন, বৃদ্ধানামসম্মতত্বাত্||৪৪-৪৫||

Meaning of the commentary

The commentary says balā is well known; śvadaṃṣṭrā is gokṣura; krauñca is a bird, commonly called 'kaicara' (the ingredient is a plant with that name); kokilākṣaka is khaggalī; śataparvaka is water-gaṇḍīra; akṣabīja is bibhītaka kernel. The stone regimen is mentioned repeatedly to stress how beneficial it is. Some, following Bhoja, count the balā and the rest as four yogas; the commentary rejects this as not accepted by elders.

Key terms

krauñcāsthi (krau~jcāsthi)
A named ingredient (a plant known as 'kaicara').
surā
Fermented liquor.

Adhikarana ৩১ (৪৬) · Śloka ৪৬

পাটলাক্ষারমাহৃত্য সপ্তকৃত্বঃ পরিস্রুতম্ | পিবেন্মূত্রবিকারঘ্নং সংসৃষ্টং তৈলমাত্রযা ||৪৬||

View original

पाटलाक्षारमाहृत्य सप्तकृत्वः परिस्रुतम् | पिबेन्मूत्रविकारघ्नं संसृष्टं तैलमात्रया ||४६||

Meaning of the śloka

Kṣāra (alkali) of pāṭalā, obtained and strained seven times, mixed with a little oil, drunk, destroys urinary disorders.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

পাটলাক্ষারমিত্যাদি| সপ্তকৃত্বঃ সপ্তবারান্| পরিস্রুতং গালিতম্| সংসৃষ্টং সংযুক্তম্| তৈলমাত্রযা স্তোকেন তৈলেন| অত্র মাত্রাশব্দোঽল্পবাচী| যথা- “মাত্রাং খাদেদ্বুভুক্ষিতঃ” ইত্যাদিষু| অত্র ক্ষারস্য তোযস্য চ প্রমাণং ক্ষারকল্পোক্তং জ্ঞাতব্যম্| তেন চতুর্গুণেন জলেন ক্ষারঃ পরিস্রাবণীযঃ||৪৬||

Meaning of the commentary

The commentary says the alkali is filtered seven times; the alkali water is made by the rule given in the kṣāra chapter, with four times water; 'a little oil' means a small amount, as in the expression 'a small measure'.

Key terms

pāṭalākṣāra
Alkali from pāṭalā ash.
parisrutam
Strained, filtered.

Adhikarana ৩২ (৪৭) · Śloka ৪৭

নলাশ্মভেদদর্ভেক্ষুত্রপুসৈর্বারুবীজকান্ | ক্ষীরে পরিশৃতান্ তত্র পিবেত্ সর্পিঃসমাযুতান্ ||৪৭||

View original

नलाश्मभेददर्भेक्षुत्रपुसैर्वारुबीजकान् | क्षीरे परिशृतान् तत्र पिबेत् सर्पिःसमायुतान् ||४७||

Meaning of the śloka

Nala, aśmabheda, darbha, ikṣu, trapusa and ervāru seeds, cooked in milk, may be drunk there, mixed with ghṛta.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

নলাশ্মভেদেত্যাদি| নলঃ স্বনামপ্রসিদ্ধঃ শুষিরপর্বা, অশ্মভেদঃ পাষাণভেদঃ, এর্বারুঃ গ্রীষ্মকর্কটিকা, বীজকঃ অসনসারঃ| কার্তিককুণ্ডস্তু বৃদ্ধকাশ্যপীযসংবাদাত্ত্রপুসৈর্বারুবীজান্যেবাচক্ষতে, বীজকানিত্যত্র স্বার্থিকাশ্চ প্রকৃতিলিঙ্গবচনান্যতিক্রামন্তীত্যুক্তত্বাত্ পুংলিঙ্গতেতি চ কথযতি তত্র| মূত্রাঘাতে||৪৭||

Meaning of the commentary

The commentary explains: nala is a hollow-jointed reed; aśmabheda is pāṣāṇabheda; ervāru is summer cucumber; bījaka is asanasāra. Kārttikakuṇḍa reads it as the seeds of trapusa and ervāru alone, quoting Vṛddhakāśyapa, saying that the word 'bījaka' does not go beyond the natural gender and number, so it is masculine.

Key terms

aśmabheda
Pāṣāṇabheda (stone-breaker).
bījaka
Asanasāra (Pterocarpus marsupium heartwood).

Adhikarana ৩৩ (৪৮) · Śloka ৪৯

পাটল্যা যাবশূকাচ্চ পারিভদ্রাত্তিলাদাপি | ক্ষারোদকেন মতিমান্ ত্বগেলোষণচূর্ণকম্ ||৪৮|| পিবেদ্গুডেন মিশ্রং বা লিহ্যাল্লেহান্ পৃথক্ পৃথক্ |৪৯|

View original

पाटल्या यावशूकाच्च पारिभद्रात्तिलादापि | क्षारोदकेन मतिमान् त्वगेलोषणचूर्णकम् ||४८|| पिबेद्गुडेन मिश्रं वा लिह्याल्लेहान् पृथक् पृथक् |४९|

Meaning of the śloka

The wise physician should give the bark powder of ela and uṣaṇa with the alkali water of pāṭalī, yavaśūka, pāribhadra and tila, drunk, or mixed with jaggery and licked, as separate licks, one by one.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

পাটল্যা ইত্যাদি| যাবশূকো যবক্ষারঃ| পারিভদ্রঃ পর্বতনিম্বঃ, অন্যে পারিভদ্রশব্দেন কণ্টকিবৃক্ষং রক্তকুসুমং ফলভদ্রসঞ্জ্ঞকং বদন্তি| ঊষণং পিপ্পলী| পাটল্যাদীনাং ক্ষারোদকেন সহ ত্বগেলোষণচূর্ণং পিবেত্, পাটল্যাদিক্ষারোদকগুডকৃতান্ লেহান্ বা লিহ্যাত্| কার্তিককুণ্ডস্তু ‘ত্বগেলোষণচূর্ণকং’ ইত্যত্র ‘ত্বগেলোষণসংযুতম্’ ইতি পঠতি| তত্র পাটল্যাদিতিলান্তানাং দ্রব্যাণাং যত্ চূর্ণং তত্ ক্ষারোদকেন মুষ্ককক্ষারোদকেন পিবেত্, তত্কৃতান্বা পৃথক্ পৃথক্ ত্বগেলোষণসংযুতান্ লেহান্ গুডমিশ্রিতান্ লিহ্যাদিতি ব্যাখ্যানযতি| তথা চ বিশ্বামিত্রঃ- ‘পাটল্যাঃ পারিভদ্রাদ্বা তিলাদ্বাঽপি যবাগ্রজাত্| কণৈলাত্বগ্যুতং চূর্ণং মুষ্ককক্ষারবারিণা|| পিবেদ্গুডেন মিশ্রং বা লিহ্যাল্লেহান্ পৃথক্ পৃথক্’ ইতি| ‘গতিমান্’ ইত্যত্র ‘মদিরাং’ ইতি কেচিত্ পঠন্তি, তথা ‘গুডেন মিশ্রং বা’ ইত্যত্র ‘গুডোপদংশং বা’ ইতি চ পঠন্তি| তচ্চ পাঠদ্বযমনার্ষম্||৪৮||

Meaning of the commentary

The commentary explains: yavaśūka is yavakṣāra; pāribhadra is parvatanimba, though others say a red-flowered thorny tree called phalabhadra; ūṣaṇa is pippalī. The powder of tvac-ela-ūṣaṇa is drunk with the alkali water of pāṭalī and the others, or licks made with the alkali water and jaggery are licked. Kārttikakuṇḍa reads 'tvageloṣaṇasaṃyutam' and explains the powder of pāṭalī to tila with muṣkaka-alkali water, quoting Viśvāmitra. Others read 'madirā' for 'the wise', and 'jaggery as relish', which the commentary calls non-original.

Key terms

kṣārodaka
Alkali water.
yavaśūka
Yavakṣāra.

Adhikarana ৩৪ (৪৯-৫০) · Śloka ৫০

অত ঊর্ধ্বং প্রবক্ষ্যামি মূত্রদোষে ক্রমং হিতম্ ||৪৯|| স্নেহস্বেদোপপন্নানাং হিতং তেষু বিরেচনম্ | ততঃ সংশুদ্ধদেহানাং হিতাশ্চোত্তরবস্তযঃ ||৫০||

View original

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मूत्रदोषे क्रमं हितम् ||४९|| स्नेहस्वेदोपपन्नानां हितं तेषु विरेचनम् | ततः संशुद्धदेहानां हिताश्चोत्तरबस्तयः ||५०||

Meaning of the śloka

Now I shall tell the beneficial sequence in urinary disorders: for those prepared by oleation and sweating, purgation is beneficial; after which, for those whose bodies are well cleansed, uttarabastis are beneficial.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

সামান্যেন চ ক্রিযাক্রমার্থমাহ- অত ঊর্ধ্বমিত্যাদি| তেষু মূত্রদোষেষু| ‘তেষু বিরেচনং’ ইত্যত্র ‘স্নেহবিরেচনং’ ইতি কেচিত্ পঠন্তি| কার্তিককুণ্ডস্ত ইমং পাঠং ন পঠতি, ‘কষাযকল্কসর্পীষি’ ইত্যাদিনৈব গতার্থত্বাত্| জেজ্জটাচার্যস্তু স্নিগ্ধশুদ্ধদেহানাং পূর্বোক্তা যোগাঃ প্রযোক্তব্যা ইত্যাবেদনায পঠতি, তত্পঠিতত্বান্মযাঽপি পঠিতঃ||৪৯-৫০||

Meaning of the commentary

The commentary gives the general treatment sequence. Some read 'snehavirecana' for 'virecana'. Kārttikakuṇḍa does not read this verse, since it is implied by 'decoctions, pastes, ghṛtas' and the like; Jejjaṭācārya reads it to indicate that the earlier yogas are used in the oleated and cleansed; the commentator follows Jejjaṭa.

Key terms

virecana
Purgation.
uttarabasti
Urethral or genital enema.

Adhikarana ৩৫ (৫১) · Śloka ৫১

স্ত্ত্রীণামতিপ্রসঙ্গেন শোণিতং যস্য দৃশ্যতে | মৈথুনোপরমস্তস্য বৃংহণশ্চ বিধিঃ স্মৃতঃ ||৫১||

View original

स्त्त्रीणामतिप्रसङ्गेन शोणितं यस्य दृश्यते | मैथुनोपरमस्तस्य बृंहणश्च विधिः स्मृतः ||५१||

Meaning of the śloka

In one in whom blood is seen (in the urine) from excessive indulgence with women, abstinence from intercourse and a nourishing regimen are recommended.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

অত্র চ কেচিন্মূত্রদোষপ্রসঙ্গেন মূত্রমার্গপ্রবৃত্তরক্তস্যাপি বিধানং কথযন্তি স্ত্রীণামিত্যাদি| অতিপ্রসঙ্গেন অত্যন্তসেবযা| মৈথুনোপরমো মৈথুননিবৃত্তিঃ| বৃংহণশ্চ বিধিঃ মাংসক্ষীরঘৃতাদিসেবনম্| অমুমপি পাঠং কার্তিককুণ্ডো ন পঠতি, শুক্রক্ষযলিঙ্গেনৈবোক্তত্বাত্ সঙ্খ্যাতিরেকভযাচ্চ; জেজ্জটস্তু প্রকরণাত্ তথা শিষ্যসুখবোধার্থং পঠতি ; তত্পঠিতত্বান্মযাঽপি পঠিতঃ||৫১||

Meaning of the commentary

The commentary says some state, on the occasion of urinary disorders, a regimen for blood passed by the urinary path. 'Excess indulgence' is over-use; abstinence is stopping intercourse; a nourishing regimen means eating meat, milk, ghṛta and the like. Kārttikakuṇḍa does not read this verse, since it is implied by the signs of semen depletion and to avoid exceeding the count; Jejjaṭa reads it for context and ease of students; the commentator follows Jejjaṭa.

Key terms

bṛṃhaṇa
Nourishing regimen.
maithunoparama
Abstinence from intercourse.

Adhikarana ৩৬ (৫২) · Śloka ৫২

তাম্রচূডবসা তৈলং হিতং চোত্তরবস্তিষু | বিধানং তস্য পূর্বং হি ব্যাসতঃ পরিকীর্তিতম্ ||৫২||

View original

ताम्रचूडवसा तैलं हितं चोत्तरबस्तिषु | विधानं तस्य पूर्वं हि व्यासतः परिकीर्तितम् ||५२||

Meaning of the śloka

Cock's fat and oil are beneficial in uttarabastis; its procedure has been fully described before.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

কিমেতদেব তত্র রক্তে হিতমুতান্যদপীত্যাহ- তাম্রচূডেত্যাদি| তাম্রচূডবসা কুক্কুটবসা, বিধানং বিধিঃ, উত্তরবস্তিষু উত্তরবস্তিচিকিত্সিতে, তস্য উত্তরবস্তেঃ, ‘ব্যাসতঃ’ ইত্যত্র ‘ব্যাপদঃ’ ইতি কেচিত্ পঠন্তি||৫২||

Meaning of the commentary

The commentary asks whether this alone is beneficial in blood in the urine or other things too. Tāmracūḍa-vasā is cock's fat; the procedure is in the uttarabasti treatment; some read 'vyāpadaḥ' (complications) for 'vyāsataḥ' (fully).

Key terms

tāmracūḍavasā
Fat of the cock.
uttarabasti
Urethral or genital enema.

Adhikarana ৩৭ (৫৩-৫৭) · Śloka ৫৭

ক্ষৌদ্রার্ধপাত্রং দত্ত্বা চ পাত্রং তু ক্ষীরসর্পিষঃ | শর্করাযাশ্চ চূর্ণং চ দ্রাক্ষাচূর্ণং চ তত্সমম্ ||৫৩|| স্বযঙ্গুপ্তাফলং চৈব তথৈবেক্ষুরকস্য চ | পিপ্পলীচূর্ণসংযুক্তমর্ধভাগং প্রকল্পযেত্ ||৫৪|| তদৈকধ্যং সমানীয খজেনাভিপ্রমন্থযেত্ | ততঃ পাণিতলং চূর্ণং লীঢ্বা ক্ষীরং ততঃ পিবেত্ ||৫৫|| এতত্ সর্পিঃ প্রযুঞ্জানঃ শুদ্ধদেহো নরঃ সদা | মূত্রদোষাঞ্জযেত্ সর্বানন্যযোগৈঃ সুদুর্জযান্ ||৫৬|| জযেচ্ছোণিতদোষাংশ্চ বন্ধ্যা গর্ভং লভেত চ | নারী চৈতত্ প্রযুঞ্জানা যোনিদোষাত্ প্রমুচ্যতে ||৫৭||

View original

क्षौद्रार्धपात्रं दत्त्वा च पात्रं तु क्षीरसर्पिषः | शर्करायाश्च चूर्णं च द्राक्षाचूर्णं च तत्समम् ||५३|| स्वयङ्गुप्ताफलं चैव तथैवेक्षुरकस्य च | पिप्पलीचूर्णसंयुक्तमर्धभागं प्रकल्पयेत् ||५४|| तदैकध्यं समानीय खजेनाभिप्रमन्थयेत् | ततः पाणितलं चूर्णं लीढ्वा क्षीरं ततः पिबेत् ||५५|| एतत् सर्पिः प्रयुञ्जानः शुद्धदेहो नरः सदा | मूत्रदोषाञ्जयेत् सर्वानन्ययोगैः सुदुर्जयान् ||५६|| जयेच्छोणितदोषांश्च वन्ध्या गर्भं लभेत च | नारी चैतत् प्रयुञ्जाना योनिदोषात् प्रमुच्यते ||५७||

Meaning of the śloka

A half-vessel of honey and a vessel of milk-ghṛta, sugar powder and grape powder in equal amounts, kapikacchū fruit and ikṣuraka in the same way, with half a part of pippalī powder: all this is brought together and churned with a stick; then a handful of the powder is licked and milk is drunk after it. One who uses this ghṛta, with a purified body, always overcomes all urinary disorders that are otherwise very hard to overcome; it overcomes disorders of blood; a barren woman obtains a child; a woman who uses it is freed from disorders of the womb.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ক্ষৌদ্রার্ধপাত্রমিত্যাদি| ক্ষৌদ্রার্ধপাত্রং মধ্বর্ধাঢকং, ক্ষীরসর্পিষঃ ক্ষীরসম্মথনোত্থঘৃতস্য| স্বযঙ্গুপ্তাফলাদীনাং পিপ্পল্যন্তানাং চূর্ণমর্ধভাগং প্রকল্পযেদিত্যর্থঃ| স্বযঙ্গুপ্তা কপিকচ্ছূঃ, হক্ষুরকঃ কোকিলাক্ষকঃ, খজেন মন্থনদণ্ডেন; পাণিতলং চূর্ণমিতি অঙ্গুলিরহিতং হস্ততলং চূর্ণমিত্যর্থঃ; অন্যে পাণিতলশব্দেন কর্ষং বদন্তি||৫৩-৫৭||

Meaning of the commentary

The commentary explains: 'half-vessel of honey' is half an āḍhaka of honey; the ghṛta is from churned milk; the powders of kapikacchū fruit through pippalī are in half part; svayaṃguptā is kapikacchū; ikṣuraka is kokilākṣaka; 'with a stick' is with the churning rod; 'a handful' means a palm without the fingers, or a karṣa per others.

Key terms

svayaṃguptā
Kapikacchū (velvet bean).
ikṣuraka
Kokilākṣaka.
vandhyā
A barren woman.

Adhikarana ৩৮ (৫৮-৬৪) · Śloka ৬৫

বলা কোলাস্থি মধুকং শ্বদংষ্ট্রাঽথ শতাবরী | মৃণালং চ কশেরুশ্চ বীজানীক্ষুরকস্য চ ||৫৮|| সহস্রবীর্যাংঽশুমতী পযস্যা সহ কালযা | শৃগালবিন্নাঽতিবলা বৃংহণীযো গণস্তথা ||৫৯|| এতানি সমভাগানি মতিমান্ সহ সাধযেত্ | চতুর্গুণেন পযসা গুডস্য তুলযা সহ ||৬০|| দ্রোণাবশিষ্টং তত্ পূতং পচেত্তেন ঘৃতাঢকম্ | তত্ সিদ্ধং কলশে স্থাপ্যং ক্ষৌদ্রপ্রস্থেন সংযুতম্ ||৬১|| সর্পিরেতত্ প্রযুঞ্জানো মূত্রদোষাত্ প্রমুচ্যতে | তুগাক্ষীর্যাশ্চ চূর্ণানি শর্করাযাস্তথৈব চ ||৬২|| ক্ষৌদ্রেণ তুল্যান্যালোড্য প্রশস্তেঽহনি লেহযেত্ | তস্য খাদেদ্যথাশক্তি মাত্রাং ক্ষীরং ততঃ পিবেত্ ||৬৩|| শুক্রদোষাঞ্জযেন্মর্ত্যঃ প্রাশ্য সম্যক্ সুযন্ত্রিতঃ | ব্যবাযক্ষীণরেতাস্তু সদ্যঃ সংলভতে সুখম্ ||৬৪|| ওজস্বী বলবান্মর্ত্যঃ পিবন্নেব চ হৃষ্যতি |৬৫|

View original

बला कोलास्थि मधुकं श्वदंष्ट्राऽथ शतावरी | मृणालं च कशेरुश्च बीजानीक्षुरकस्य च ||५८|| सहस्रवीर्यांऽशुमती पयस्या सह कालया | शृगालविन्नाऽतिबला बृंहणीयो गणस्तथा ||५९|| एतानि समभागानि मतिमान् सह साधयेत् | चतुर्गुणेन पयसा गुडस्य तुलया सह ||६०|| द्रोणावशिष्टं तत् पूतं पचेत्तेन घृताढकम् | तत् सिद्धं कलशे स्थाप्यं क्षौद्रप्रस्थेन संयुतम् ||६१|| सर्पिरेतत् प्रयुञ्जानो मूत्रदोषात् प्रमुच्यते | तुगाक्षीर्याश्च चूर्णानि शर्करायास्तथैव च ||६२|| क्षौद्रेण तुल्यान्यालोड्य प्रशस्तेऽहनि लेहयेत् | तस्य खादेद्यथाशक्ति मात्रां क्षीरं ततः पिबेत् ||६३|| शुक्रदोषाञ्जयेन्मर्त्यः प्राश्य सम्यक् सुयन्त्रितः | व्यवायक्षीणरेतास्तु सद्यः संलभते सुखम् ||६४|| ओजस्वी बलवान्मर्त्यः पिबन्नेव च हृष्यति |६५|

Meaning of the śloka

A long ghṛta (balāghṛta) formula: balā, kola-stone kernel, madhuka, śvadaṃṣṭrā, śatāvarī, lotus stalk, kaseru, ikṣuraka seeds, sahasravīryā, aṃśumatī, payasyā, kālā, śṛgālavinnā, atibalā and the nourishing group, in equal parts, boiled with four times milk and a tulā of jaggery; reduced to a droṇa, strained; an āḍhaka of ghṛta is cooked with it and stored in a jar with a prastha of honey. One who uses this ghṛta is freed from urinary disorder. Powders of tugākṣīrī and sugar, equal to honey, are mixed and licked on an auspicious day, in a dose as suits, followed by milk: a man well restrained overcomes disorders of semen; one whose semen has been wasted by intercourse quickly gains comfort; vigorous and strong, he delights even as he drinks.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

অগর্ভং বলাঘৃতমাহ- বলেত্যাদি| কোলাস্থি বদরমজ্জা, মধুকং যষ্টীমধু, শ্বদংষ্ট্রা গোক্ষুরকঃ, ইক্ষুরকঃ কোকিলাক্ষঃ, সহস্রবীর্যা দূর্বা, অংশুমতী শালপর্ণী, পযস্যা অর্কপুষ্পী, দুগ্ধিকামন্যে, কালা কালানুসারিবা, শ্রীপর্ণিকামন্যে, শৃগালবিন্না পৃশ্নিপর্ণী, বৃংহণীযো গণো গুডূচীবর্জিতঃ কাকোল্যাদিঃ ‘গুডূচীরহিতো বর্গঃ কাকোল্যাদিরুদাহৃতঃ| বৃংহণীযঃ’ ইত্যাদিসমানতন্ত্রসংবাদাত্| চতুর্গুণেন পযসা দুগ্ধেন, জলেনেত্যন্যে| পূতং বস্ত্রগালিতম্| পচেত্তেন ঘৃতাঢকমিতি অকল্কমেব| কার্তিককুণ্ডস্ত্বমুং যোগমন্যথা পঠতি ব্যাখ্যানযতি চ, স চ গ্রন্থগৌরবভযান্ন লিখিতঃ| কেচিদেনমনার্ষং বদন্তি; তন্ন, সুকীরসুধীরাদিভিষ্টীকাকৃদ্ভিরার্ষত্বেন বর্ণিতত্বাত্||৫৮-৬৪||-

Meaning of the commentary

The commentary explains the balā ghṛta. Kola-asthi is jujube kernel; śvadaṃṣṭrā is gokṣura; ikṣuraka is kokilākṣa; sahasravīryā is dūrvā; aṃśumatī is śālaparṇī; payasyā is arkapuṣpī, or dugdhikā per others; kālā is kālānusārivā, or śrīparṇikā per others; śṛgālavinnā is pṛśniparṇī; the nourishing group is kākolī and the rest except guḍūcī, by agreement with another tantra. 'Four times milk' means milk (some say water). 'Strained' means through cloth; the ghṛta is cooked with the decoction alone, without paste. Kārttikakuṇḍa reads and explains this yoga differently; omitted for length. Some call this yoga non-original, but the commentary says the earlier commentators Sukīra, Sudhīra and others described it as original.

Key terms

balāghṛta
A named ghṛta made with balā and a nourishing drug group.
tugākṣīrī
Vaṃśalocanā.
śukradoṣa
Disorder of semen.

Adhikarana ৩৯ (৬৫-৭২) · Śloka ৭২

চিত্রকঃ সারিবা চৈব বলা কালানুসারিবা ||৬৫|| দ্রাক্ষা বিশালা পিপ্পল্যস্তথা চিত্রফলা ভবেত্ | তথৈব মধুকং পথ্যাং দদ্যাদামলকানি চ ||৬৬|| ঘৃতাঢকং পচেদেভিঃ কল্কৈঃ কর্ষসমন্বিতৈঃ | ক্ষীরদ্রোণে জলদ্রোণে তত্সিদ্ধমবতারযেত্ ||৬৭|| শীতং পরিস্রুতং চৈব শর্করাপ্রস্থসংযুতম্ | তুগাক্ষীর্যাশ্চ তত্ সর্বং মতিমান্ পরিমিশ্রযেত্ ||৬৮|| ততো মিতং পিবেত্কালে যথাদোষং যথাবলম্ | বাতরেতাঃ শ্লেষ্মরেতাঃ পিত্তরেতাস্তু যো ভবেত্ ||৬৯|| রক্তরেতা গ্রন্থিরেতাঃ পিবেদিচ্ছন্নরোগতাম্ | জীবনীযং চ বৃষ্যং চ সর্পিরেতদ্বলাবহম্ ||৭০|| প্রজ্ঞাহিতং চ ধন্যং চ সর্বরোগাপহং শিবম্ | সর্পিরেতত্ প্রযুঞ্জানা স্ত্রী গর্ভং লভতেঽচিরাত্ ||৭১|| অসৃগ্দোষাঞ্জযেচ্চাপি যোনিদোষাংশ্চ সংহতান্ | মূত্রদোষেষু সর্বেষু কুর্যাদেতচ্চিকিত্সিতম্ ||৭২||

View original

चित्रकः सारिवा चैव बला कालानुसारिवा ||६५|| द्राक्षा विशाला पिप्पल्यस्तथा चित्रफला भवेत् | तथैव मधुकं पथ्यां दद्यादामलकानि च ||६६|| घृताढकं पचेदेभिः कल्कैः कर्षसमन्वितैः | क्षीरद्रोणे जलद्रोणे तत्सिद्धमवतारयेत् ||६७|| शीतं परिस्रुतं चैव शर्कराप्रस्थसंयुतम् | तुगाक्षीर्याश्च तत् सर्वं मतिमान् परिमिश्रयेत् ||६८|| ततो मितं पिबेत्काले यथादोषं यथाबलम् | वातरेताः श्लेष्मरेताः पित्तरेतास्तु यो भवेत् ||६९|| रक्तरेता ग्रन्थिरेताः पिबेदिच्छन्नरोगताम् | जीवनीयं च वृष्यं च सर्पिरेतद्बलावहम् ||७०|| प्रज्ञाहितं च धन्यं च सर्वरोगापहं शिवम् | सर्पिरेतत् प्रयुञ्जाना स्त्री गर्भं लभतेऽचिरात् ||७१|| असृग्दोषाञ्जयेच्चापि योनिदोषांश्च संहतान् | मूत्रदोषेषु सर्वेषु कुर्यादेतच्चिकित्सितम् ||७२||

Meaning of the śloka

Citraka, sārivā, balā, kālānusārivā, drākṣā, viśālā, pippalī, citraphalā, madhuka, pathyā and āmalaka are given as pastes in karṣa measure; an āḍhaka of ghṛta is cooked with them in a droṇa of milk and a droṇa of water; the cooked ghṛta is taken down, cooled and strained, mixed with a prastha of sugar and tugākṣīrī, all well combined by the wise. Then he should drink a measure at the proper time according to doṣa and strength: a man with vāta-, kapha-, pitta-, blood- or knot-type semen, wishing to be free of disease. This ghṛta is life-giving and virilising, strength-bringing, good for intelligence, wealth-giving, removing all diseases, auspicious; a woman using this ghṛta soon conceives; it overcomes blood disorders and clotted disorders of the womb; this is the treatment in all urinary disorders.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

মহাবলং ঘৃতমাহ- চিত্রক ইত্যাদি| চিত্রফলা গুডদুগ্ধিকা ইন্দ্রবারুণীপর্যাযা | তুগাক্ষীর্যাশ্চেত্যত্রাপি প্রস্থসংযুতমিতি সম্বধ্যতে| মিতং মাত্রোপেতম্| যথাবলমিত্যস্য প্রাক্ অগ্নিশব্দো লুপ্তো দ্রষ্টব্য; তেন যথাগ্নিবলমিত্যর্থঃ| কেচিদিদং ঘৃতং ন পঠন্তি||৬৫-৭২||

Meaning of the commentary

The commentary describes the mahābalā ghṛta. Citraphalā is guḍadugdhikā, a synonym of indravāruṇī. 'And tugākṣīrī' also takes 'with a prastha'. Mita means in measure; 'according to strength' is understood as 'according to the strength of digestive fire'. Some do not read this ghṛta.

Key terms

mahābalā ghṛta
A named ghṛta formula.
citraphalā
Indravāruṇī (Citrullus colocynthis), a strong purgative.
vṛṣya
Virilising, aphrodisiac.

Adhikarana পুষ্পিকা · Śloka ৫৮

ইতি সুশ্রুতসংহিতাযামুত্তরতন্ত্রান্তর্গতে কাযচিকিত্সাতন্ত্রে মূত্রাঘাতপ্রতিষেধো নাম (বিংশোঽধ্যাযঃ, আদিতঃ) অষ্টপঞ্চাশত্তমোঽধ্যাযঃ ||৫৮||

View original

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे मूत्राघातप्रतिषेधो नाम (विंशोऽध्यायः, आदितः) अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५८||

Meaning of the śloka

Thus ends the fifty-eighth chapter (the twentieth from the beginning of this section), named Mūtrāghātapratiṣedha, in the Kāyacikitsā-tantra within the Uttaratantra of the Suśruta Saṃhitā.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ইতি শ্রীডল্হ(হ্ল)ণবিরচিতাযাং নিবন্ধসঙ্গ্রহাখ্যাযাং সুশ্রুতব্যাখ্যাযামুত্তরতন্ত্রে মূত্রাঘাতপ্রতিষেধো নামাষ্টপঞ্চাশতমোঽধ্যাযঃ||৫৮||

Meaning of the commentary

Thus ends the fifty-eighth chapter, named Mūtrāghātapratiṣedha, in the Uttaratantra, in the Suśruta commentary called Nibandhasaṅgraha composed by Śrī Ḍalhaṇa.

Key terms

mūtrāghātapratiṣedha
The chapter on measures against urinary obstruction.
nibandhasaṅgraha
Ḍalhaṇa's commentary on the Suśruta Saṃhitā.