58. mūtrāghātapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો મૂત્રાઘાતપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અરોચકપ્રતિષેધાનન્તરં પારિશેષ્યાન્મૂત્રાઘાતપ્રતિષેધારમ્ભઃ; પરિશેષત્વં ચ મૂત્રાઘાતમૂત્રકૃચ્છ્રયોરેકત્વેન વિવક્ષિતત્વાત્ કાયચિકિત્સાયાં ચાપરસ્યાધ્યાયસ્યાભાવાત્| અથાત ઇત્યાદિ| મૂત્રાઘાતો મૂત્રાવરોધઃ, કેચિદાઘાતશબ્દેન દુષ્ટિમાહુઃ ન ત્વવરોધં, મૂત્રશુક્રમૂત્રસાદયોર્મૂત્રાવરોધાસમ્ભવાત્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

વાતકુણ્ડલિકાઽષ્ઠીલા વાતબસ્તિસ્તથૈવ ચ | મૂત્રાતીતઃ સજઠરો મૂત્રોત્સઙ્ગઃ ક્ષયસ્તથા ||૩|| મૂત્રગ્રન્થિર્મૂત્રશુક્રમુષ્ણવાતસ્તથૈવ ચ | મૂત્રૌકસાદૌ દ્વૌ ચાપિ રોગા દ્વાદશ કીર્તિતાઃ ||૪||

ઇદાનીં સુખબોધાર્થં મૂત્રાઘાતાન્નામભિઃ પ્રાહ- વાતેત્યાદિ| અષ્ઠીલેતિ વાતાષ્ઠીલેત્યર્થઃ| યા નિદાનસ્થાને વાતાષ્ઠીલા ભણિતા સા ભિન્ના, આધ્માનાદિલક્ષણરહિતત્વાત્ | સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવસઙ્ખ્યાયાં સિદ્ધાયાં દ્વાદશેતિ સઙ્ખ્યાકરણં તન્ત્રાન્તરોક્તાધિકસઙ્ખ્યાનિવારણાર્થમ્||૩-૪||

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6

રૌક્ષ્યાદ્વેગવિઘાતાદ્વા વાયુરન્તરમાશ્રિતઃ | મૂત્રં ચરતિ સઙ્ગૃહ્ય વિગુણઃ કુણ્ડલીકૃતઃ ||૫|| સૃજેદલ્પાલ્પમથવા સરુજસ્કં શનૈઃ શનૈઃ | વાતકુણ્ડલિકાં તં તુ વ્યાધિં વિદ્યાત્ સુદારુણમ્ ||૬||

વાતકુણ્ડલિકાયા હેતુસમ્પ્રાપ્તિલક્ષણાન્યાહ- રૌક્ષ્યાદિત્યાદિ| અન્તરમાશ્રિત ઇતિ બસ્તિમધ્યમાશ્રિત ઇત્યર્થઃ| મૂત્રં ચરતિ સઙ્ગૃહ્યેતિ મૂત્રં ગૃહીત્વા વાયુશ્ચરતિ ભ્રમતીત્યર્થઃ| કુણ્ડલીકૃત ઇતિ કુણ્ડલાકૃત્યા વર્તુલીભૂતઃ| સૃજેત્ પ્રવર્તયેત્| સરુજસ્કં સવેદનં મૂત્રમ્| રૌક્ષ્યાદ્વેગવિઘાતાદિતિ વ્યવહિતઃ સન્નિહિતશ્ચ હેતુરુક્તઃ, વાયુરન્તરમાશ્રિત ઇત્યાદિસમ્પ્રાપ્તિઃ, કુણ્ડલીકૃત ઇત્યાદિલક્ષણમ્| ‘મૂત્રમલ્પાલ્પમથવા સરુજં સમ્પ્રવર્તતે’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| અપરે ‘સરુજં સમ્પ્રવર્તયેત્’ ઇતિ પઠન્તિ| સર્વેષાં મૂત્રાઘાતાનાં વાયુરેવ પ્રાયશઃ કારણં બોદ્ધવ્યમ્||૫-૬||

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

શકૃન્માર્ગસ્ય બસ્તેશ્ચ વાયુરન્તરમાશ્રિતઃ | અષ્ઠીલાવદ્ધનં ગ્રન્થિં કરોત્યચલમુન્નતમ્ ||૭|| વિણ્મૂત્રાનિલસઙ્ગશ્ચ તત્રાધ્માનં ચ જાયતે | વેદના ચ પરા બસ્તૌ વાતાષ્ઠીલેતિ તાં વિદુઃ ||૮||

અષ્ઠીલાયા હેતુસમ્પ્રાપ્તિલક્ષણાન્યાહ- શકૃન્માર્ગસ્યેત્યાદિ| શકૃન્માર્ગો ગુદઃ, બસ્તિઃ મૂત્રાધારઃ, વાયુરત્ર અપાનો ગુદબસ્તિસ્થરોગકરત્વાત્, અન્તરં મધ્યમ્| અષ્ઠીલા ઉત્તરાપથે દીર્ઘવર્તુલપાષાણવિશેષઃ, અન્યે ચર્મકારાણાં લૌહીં ભાણ્ડીમાહુઃ| અચલમ્ ઈષચ્ચલમ્| આધ્માનં બસ્તૌ બોદ્ધવ્યમ્| અપાનો વાયુરત્ર હેતુઃ, શકૃન્માર્ગસ્યેત્યાદિઃ સમ્પ્રાપ્તિઃ, શેષં લક્ષણમ્||૭-૮||

Adhikarana 5 (9-10) · Śloka 10

વેગં વિધારયેદ્યસ્તુ મૂત્રસ્યાકુશલો નરઃ | નિરુણદ્ધિ મુખં તસ્ય બસ્તેર્બસ્તિગતોઽનિલઃ ||૯|| મૂત્રસઙ્ગો ભવેત્તેન બસ્તિકુક્ષિનિપીડિતઃ | વાતબસ્તિઃ સ વિજ્ઞેયો વ્યાધિઃ કૃચ્છ્રપ્રસાધનઃ ||૧૦||

વાતબસ્તેર્હેતુસમ્પ્રાપ્તિલક્ષણાન્યાહ- વેગમિત્યાદિ| અકુશલો મૂર્ખઃ| તસ્ય મૂર્ખસ્ય| મૂત્રસઙ્ગો મૂત્રસ્યાપ્રવૃત્તિઃ| તેન વ્યાધિના બસ્તિકુક્ષિનિપીડિત ઇતિ બસ્તિકુક્ષેર્નિપીડનં વિદ્યતે યસ્ય(ત્ર) સ તથા; નિપીડિતં નિપીડનં વેદનેત્યર્થઃ| કૃચ્છ્રપ્રસાધનઃ કષ્ટસાધ્યઃ| વેગં વિધારયેદિતિ હેતુઃ, નિરુણદ્ધિ મુખં તસ્ય બસ્તેરિતિ સમ્પ્રાપ્તિઃ, શેષં લક્ષણમ્||૯-૧૦||

Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12

વેગં સન્ધાર્ય મૂત્રસ્ય યો ભૂયઃ સ્રષ્ટુમિચ્છતિ | તસ્ય નાભ્યેતિ યદિ વા કથઞ્ચિત્સમ્પ્રવર્તતે ||૧૧|| પ્રવાહતો મન્દરુજમલ્પમલ્પં પુનઃ પુનઃ | મૂત્રાતીતં તુ તં વિદ્યાન્મૂત્રવેગવિઘાતજમ્ ||૧૨||

મૂત્રાતીતસ્ય હેતું સમ્પ્રાપ્તિં લક્ષણં ચાહ- વેગમિત્યાદિ| વેગં પ્રવૃત્ત્યુન્મુખત્વં, તં સન્ધાર્ય સમ્યગ્ધૃત્વા, ભૂયઃ પુનઃ, સ્રષ્ટુમિચ્છતિ મોક્તું વાઞ્છતિ| નાભ્યેતિ મૂત્રં નાગચ્છતીત્યર્થઃ| પ્રવાહત ઇતિ નિકુહનાદિત્યર્થઃ| યદ્યપિ વેગં સન્ધાર્ય મૂત્રસ્યેત્યનેનૈવ મૂત્રવિઘાતજત્વમસ્ય વ્યાધેઃ પ્રાપ્તં, તથાઽપિ પુનર્મૂત્રવેગવિઘાતજમિતિ કરણં મૂત્રવિઘાતોત્થવાતજત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્| વેગં સન્ધાર્યેત્યાદિર્હેતુઃ, યો ભૂયઃ સ્રષ્ટુમિચ્છતીત્યાદિઃ સમ્પ્રાપ્તિઃ, શેષં લક્ષણમ||૧૧-૧૨||

Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 14

મૂત્રસ્ય વિહતે વેગે તદુદાવર્તહેતુના | અપાનઃ કુપિતો વાયુરુદરં પૂરયેદ્ભૃશમ્ ||૧૩|| નાભેરધસ્તાદાધ્માનં જનયેત્તીવ્રવેદનમ્ | તં મૂત્રજઠરં વિદ્યાદધઃસ્રોતોનિરોધનમ્ ||૧૪||

મૂત્રજઠરસ્ય હેત્વાદિકમાહ- મૂત્રસ્યેત્યાદિ| તદુદાવર્તહેતુનેતિ તદુદાવર્તો મૂત્રોદાવર્તઃ સ એવ હેતુસ્તેનેત્યર્થઃ; એતેન મૂત્રવેગેઽવરુદ્ધે સતિ તદુદાવર્તહેતુનાઽપાનો વાયુઃ કુપિતઃ સન્ ઉદરં પૂરયેત્, તતશ્ચ નાભેરધોભાગે તીવ્રપીડમાધ્માનં જનયેત્; તં મૂત્રજઠરમધઃસ્રોતોનિરોધનં વિદ્યાત્ મૂત્રપુરીષમાર્ગાવરોધકં જાનીયાદિત્યર્થઃ| કેચિત્ ‘અધોબસ્તિનિરોધજમ્’ ઇતિ પઠન્તિ| યે તુ ‘અપાનઃ કુપિતો વાયુઃ’ ઇત્યાદિકમેવ મૂત્રજઠરં પઠન્તિ, તે ‘મૂત્રસ્ય વેગે વિહતે તદુદાવર્તહેતુના’ ઇતિ પાઠં મૂત્રાતીતપાઠમધ્યે પઠન્તિ| તથા ચ સતિ તે પ્રકોપકારણાનુક્તાવપાનપ્રકોપકારણં બલવદ્વિગ્રહાદિકં મન્યન્તે| તાદૃશશ્ચ પાઠો ન વૃદ્ધચિત્તાહ્લાદકરઃ| મૂત્રસ્ય વેગે વિહતે ઇત્યાદિર્હેતુઃ, ઉદરં પૂરયેદ્ભૃશમિત્યાદિઃ સમ્પ્રાપ્તિઃ, શેષં લક્ષણમ્||૧૩-૧૪||

Adhikarana 8 (15-16) · Śloka 16

બસ્તૌ વાઽપ્યથવા નાલે મણૌ વા યસ્ય દેહિનઃ | મૂત્રં પ્રવૃત્તં સજ્જેત સરક્તં વા પ્રવાહતઃ ||૧૫|| સ્રવેચ્છનૈરલ્પમલ્પં સરુજં વાઽથ નીરુજમ્ | વિગુણાનિલજો વ્યાધિઃ સ મૂત્રોત્સઙ્ગસઞ્જ્ઞિતઃ ||૧૬||

મૂત્રોત્સઙ્ગસ્ય હેત્વાદિકમાહ- બસ્તાવિત્યાદિ| નાલે મેઢ્રસ્રોતસિ| મણૌ મેઢ્રાગ્રદેશે| યદ્યપિ નાલે ઇત્યનેનૈવ મણેરપિ ગ્રહણં સઞ્જાતં, તથાઽપિ મણેરુપાદાનં મણાવત્યન્તમૂત્રોત્સઙ્ગપ્રતિપાદનાર્થમ્| સજ્જેત અવરુધ્યેત| ‘સરક્તમ્’ ઇત્યત્ર ‘સંસક્તમ્’ ઇતિ પાઠે સંસક્તં સમ્બદ્ધમ્| પ્રવાહતઃ નિકુહનાદિત્યર્થઃ| સરુજમ્ અતિવાતપ્રકોપાત્, નીરુજં હીનવાતપ્રકોપાત્| વિગુણાનિલજ ઇતિ વિમાર્ગવાયુજઃ, વાયોર્વિમાર્ગગમનં માર્ગાવરોધાત્ સ્વહેતુભિશ્ચ; કેચિન્માર્ગાવરોધમેવ વિમાર્ગગમને કારણમિચ્છન્તિ| વિગુણાનિલજો વ્યાધિરિતિ હેતુઃ, બસ્તાવિત્યાદિઃ સમ્પ્રાપ્તિઃ, શેષં લક્ષણમ્||૧૫-૧૬||

Adhikarana 9 (17) · Śloka 17

રૂક્ષસ્ય ક્લાન્તદેહસ્ય બસ્તિસ્થૌ પિત્તમારુતૌ | સદાહવેદનં કૃચ્છ્રં કુર્યાતાં મૂત્રસઙ્ક્ષયમ્ ||૧૭||

મૃત્રક્ષયસ્ય હેત્વાદિકમાહ- રૂક્ષસ્યેત્યાદિ| ક્લાન્તદેહસ્ય ગ્લાનદેહસ્ય| યદ્યપિ રૂક્ષગ્લાનદેહત્વં ન પિત્તપ્રકોપકારણં તથાઽપિ વાતાન્વિતપિત્તસ્ય પ્રકોપકં જ્ઞેયમ્| કુર્યાતામ્ ઉત્પાદયેતામ્| કૃચ્છ્રં કુષ્ઠજનનમ્| મૂત્રસઙ્ક્ષયમિતિ મૂત્રશોષણાન્મૂત્રસઙ્ક્ષયો રોગઃ| રૂક્ષસ્યેત્યાદિઃ હેતુઃ, બસ્તિસ્થાવિત્યાદિઃ સમ્પ્રાપ્તિઃ, શેષં લક્ષણમ્| ‘બસ્તિસ્થૌ પિત્તમારુતૌ’ ઇત્યત્ર ‘બસ્તૌ તિષ્ઠન્ સદાગતિઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; સ ચાનાર્ષઃ પાઠઃ||૧૭||

Adhikarana 10 (18-19) · Śloka 19

અભ્યન્તરે બસ્તિમુખે વૃત્તોઽલ્પઃ સ્થિર એવ ચ | વેદનાવાનતિ સદા મૂત્રમાર્ગનિરોધનઃ ||૧૮|| જાયતે સહસા યસ્ય ગ્રન્થિરશ્મરિલક્ષણઃ | સ મૂત્રગ્રન્થિરિત્યેવમુચ્યતે વેદનાદિભિઃ ||૧૯||

મૂત્રગ્રન્થેર્હેત્વાદિકમાહ- અભ્યન્તર ઇત્યાદિ| અભ્યન્તરે બસ્તિમુખે ઇતિ બસ્તિદ્વારસ્યાભ્યન્તરે ઇત્યર્થઃ| વૃત્તો વર્તુલઃ| સ્થિરઃ અચલઃ| મૂત્રમાર્ગનિરોધનઃ મૂત્રવાહિસ્રોતોનિરોધકારીત્યર્થઃ| સહસા ઝટિતિ| અશ્મરીલક્ષણ ઇત્યત્ર વેદનાદિભિરિતિ સમ્બધ્યતે| તેન વેદનાભિઃ કૃત્વા અશ્મર્યાસ્તુલ્યલક્ષણો ન ત્વધિષ્ઠાનાદિભિરશ્મરીતુલ્યલક્ષણઃ, એષ એવાશ્મરીમૂત્રગ્રન્થ્યોર્ભેદઃ; તથા અશ્મર્યાં રક્તસમ્બન્ધો નાસ્તિ, મૂત્રગ્રન્થૌ તુ તન્ત્રાન્તરદર્શનાદ્રક્તસમ્બન્ધો જ્ઞેય ઇત્યપિ ભેદઃ| તથા ચ તદ્વચઃ- “રક્તં વાતકફાદ્દુષ્ટં બસ્તિદ્વારે સુદારુણમ્| ગ્રન્થિં કુર્યાત્ સ કૃચ્છ્રેણ સૃજેન્મૂત્રં તદાવૃતમ્| અશ્મરીસમશૂલં તં મૂત્રગ્રન્થિં પ્રચક્ષતે”- ઇતિ| અભ્યન્તર ઇત્યાદિસમ્પ્રાપ્તિઃ, વેદનાવાનિત્યાદિલક્ષણં, હેતુરત્રાનુક્તોઽપિ ઉષ્ણવાતહેતુસાહચર્યાત્ પિત્તં જ્ઞેયઃ| યદ્યેવં તર્હિ ઉષ્ણવાતે વાયુરપિ હેતુરુક્તઃ; સોઽત્રકિમિતિ ન ગૃહ્યતે? સત્યં, મૂત્રગ્રન્થેર્વ્યતિક્રમપાઠાદેવ વાયુરત્ર કારણં ન ભવતીતિ જ્ઞેયમ્||૧૮-૧૯||

Adhikarana 11 (20-21) · Śloka 21

પ્રત્યુપસ્થિતમૂત્રસ્તુ મૈથુનં યોઽભિનન્દતિ | તસ્ય મૂત્રયુતં રેતઃ સહસા સમ્પ્રવર્તતે ||૨૦|| પુરસ્તાદ્વાઽપિ મૂત્રસ્ય પશ્ચાદ્વાઽપિ કદાચન | ભસ્મોદકપ્રતીકાશં મૂત્રશુક્રં તદુચ્યતે ||૨૧||

મૂત્રશુક્રસ્ય હેત્વાદિકમાહ- પ્રત્યુપસ્થિતેત્યાદિ| પ્રત્યુપસ્થિતમૂત્ર ઇતિ સઞ્જાતમૂત્રવેગ ઇત્યર્થઃ| યઃપુરુષઃ, મૈથુનમભિનન્દતિ ઇચ્છતિ કરોતીતિ તાત્પર્યાર્થઃ| રેતઃ શુક્રમ્| પુરસ્તાદ્વાઽપિ મૂત્રસ્ય આદાવિત્યર્થઃ| ભસ્મોદકપ્રતીકાશં ભસ્મમિશ્રિતપાનીયતુલ્યમ્ | એતચ્ચ રેતોવિશેષણમ્| યઃપુરુષઃ સઞ્જાતમૂત્રવેગઃ સન્ મૈથુનં કરોતિ તસ્ય પુંસો ભસ્મોદકપ્રતીકાશં મૂત્રયુતં રેતો મૂત્રસ્યાદૌ કદાચિત્ પશ્ચાદ્વા વાયોર્વિચિત્રક્રિયાકરત્વાત્ પ્રવર્તતે, તન્મૂત્રશુક્રમુચ્યત ઇતિ ફલિતોઽર્થઃ| અત્ર હેતુસમ્પ્રાપ્ત્યાદિકં સ્વયમપ્યૂહ્ય જ્ઞેયમ્||૨૦-૨૧||

Adhikarana 12 (22-23) · Śloka 23

વ્યાયામાધ્વાતપૈઃ પિત્તં બસ્તિં પ્રાપ્યાનિલાવૃતમ્ | બસ્તિં મેઢ્રં ગુદં ચૈવ પ્રદહન્ સ્રાવયેદધઃ ||૨૨|| મૂત્રં હારિદ્રમથવા સરક્તં રક્તમેવ વા | કૃચ્છ્રાત્ પ્રવર્તતે જન્તોરુષ્ણવાતં વદન્તિ તમ્ ||૨૩||

વ્યાયામાધ્વાતપૈરિત્યાદિ| અનિલાવૃતં વાતાન્વિતં પિત્તમ્| હારિદ્રં હરિદ્રાવર્ણમ્| સરક્તમ્ ઈષદ્રક્ત વર્ણમીષચ્છોણિતં વા| રક્તં વેતિ કેવલં શોણિતમ્, અત્યન્તરક્તવર્ણં મૂત્રં વેત્યર્થઃ| નનુ, અત્રોદ્દેશસૂત્રપાઠાન્મૂત્રગ્રન્થિમૂત્રશુક્રયોરુપાદાનં પ્રાપ્નોતિ નોષ્ણવાતસ્ય, તત્ કથમત્રોષ્ણવાતો નિર્દિષ્ટઃ? ઉચ્યતે- યથા મૂત્રક્ષયસ્ય વાતપિત્તે હેતૂ તથાઽસ્યાપિ ત એવ હેતૂ ઇતિ હેતુસામ્યાદ્વ્યતિક્રમેણોષ્ણવાતો નિર્દિષ્ટઃ| યદ્યેવં તર્હિ ઉદ્દેશેઽપ્યુષ્ણવાતો મૂત્રક્ષયાનન્તરમેવ કિમિતિ ન પઠિતઃ? સત્યં, મૂત્રગ્રન્થૌ કેવલપિત્તસ્યાનુવર્તનાર્થમુષ્ણવાતો મૂત્રક્ષયાનન્તરં પઠિતઃ| વ્યાયામાદિકો હેતુઃ, બસ્તિં પ્રાપ્યેત્યાદિઃ સમ્પ્રાપ્તિઃ, શેષં લક્ષણમ્||૨૨-૨૩||

Adhikarana 13 (24-26) · Śloka 26

વિશદં પીતકં મૂત્રં સદાહં બહલં તથા | શુષ્કં ભવતિ યચ્ચાપિ રોચનાચૂર્ણસન્નિભમ્ ||૨૪|| મૂત્રૌકસાદં તં વિદ્યાદ્રોગં પિત્તકૃતં બુધઃ | પિચ્છિલં સંહતં શ્વેતં તથા કૃચ્છ્રપ્રવર્તનમ્ ||૨૫|| શુષ્કં ભવતિ યચ્ચાપિ શઙ્ખચૂર્ણપ્રપાણ્ડુરમ્ | મૂત્રૌકસાદં તં વિદ્યાદામયં દ્વાદશં કફાત્ ||૨૬||

મૂત્રૌકસાદલક્ષણમાહ- વિશદમિત્યાદિ| વિશદં પિચ્છિલવિપરીતમ્| પીતકં પીતવર્ણમ્| બહલં સ્થૂલં ઘનમિત્યર્થઃ| શુષ્કમિતિ આતપાદિના શુષ્કમ્| રોચના ગોરોચના| દ્વિતીયમૂત્રૌકસાદલક્ષણમાહ- પિચ્છિલમિત્યાદિ| પિચ્છિલમિતિ વિશદવિપરીતમ્, સંહતં ઘનમ્, શ્વેતં શ્વેતવર્ણમ્, કૃચ્છ્રપ્રવર્તનં દુઃખેન પ્રવર્તત ઇત્યર્થઃ| દ્વાદશેતિ પુનરુપાદાનં મૂત્રૌકસાદયોરેકનામત્વાદેવ મન્દમતીનાં ચેતસ્યેકત્વં મા ભૂદિતિ દ્યોતનાર્થમ્||૨૪-૨૬||

Adhikarana 14 (27) · Śloka 28

કષાયકલ્કસર્પીંષિ ભક્ષ્યાન્ લેહાન્ પયાંસિ ચ | ક્ષારમદ્યા(ધ્વા)સવસ્વેદાન્ બસ્તીંશ્ચોત્તરસઞ્જ્ઞિતાન્ ||૨૭|| વિદધ્યાન્મતિમાંસ્તત્ર વિધિં ચાશ્મરિનાશનમ્ |૨૮|

મૂત્રાઘાતાનાં ચિકિત્સામાહ- કષાયેત્યાદિ| કષાયઃ ક્વાથઃ, કલ્કો દૃષદિ પેષિતઃ સદ્રવઃ| ભક્ષ્યાન્ લડ્ડુકપ્રભૃતીન્| પયાંસિ ક્ષીરાણિ| આસવો મદ્યભેદઃ| સ્વેદા ઉપનાહાદ્યાઃ| બસ્તીંશ્ચોત્તરસઞ્જ્ઞિતાનિતિ ઉત્તરબસ્તીનિત્યર્થઃ| ચકારાત્ સ્નેહવિરેચનમપિ| વિદધ્યાત્ કુર્યાત્| મતિમાનિતિ ઊહાપોહવિદ્વૈદ્યઃ| તત્ર મૂત્રાઘાતરોગે| વિધિમશ્મરીસાધનમશ્મરીચિકિત્સિતોક્તમ્| નનુ, યથા વાતાદિભેદેન ભિન્ના મૂત્રાઘાતા દર્શિતાઃ, તથૈવ ચિકિત્સાઽપિ ભિન્ના વક્તુમુચિતા, તત્ કથમત્ર સામાન્યેન ચિકિત્સોક્તા? ઉચ્યતે- સર્વેષુ મૂત્રાઘાતેષુ યતો વાતઃ કારણમ્ અતઃ સામાન્યેન ચિકિત્સિતં વક્તુમુચિતં ભવતિ; એવં યદિ તત્ર વાયુરેવ કારણં કિં તર્હિ તત્ર પિત્તકફાવપ્યારમ્ભકત્વેન નિર્દિષ્ટૌ, તત્ કથમેકૈવ ચિકિત્સા સર્વેષુ મૃત્રાઘાતેષુ ક્રિયતે? સત્યં, સર્વેઽપિ મૂત્રાઘાતાઃ પ્રાયશો વાતજન્યાઃ પિત્તકફૌ પુનરાવરકૌ; તસ્માત્તેષામેકૈવ ચિકિત્સા દોષાદિબલવિકલ્પં દ્રવ્યતત્ત્વં રોગતત્ત્વં ચ જ્ઞાત્વા ભિષજા પ્રયોજ્યા, અત એવ મતિમાનિત્યુક્તવાનાચાર્યઃ| કેચિદત્ર ‘અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ મૂત્રદોષસ્ય ભેષજમ્’ ઇત્યાદિપાઠં પઠન્તિ, સ ચ કષાયકલ્પમિત્યનેનોપસઙ્ગૃહીત ઇતિ ન દર્શિતઃ| અપરે તુ ‘સ્ત્રીણામતિપ્રસઙ્ગેન’ ઇત્યાદિપાઠં પઠન્તિ, સ ચ નાર્ષઃ||૨૭||

Adhikarana 15 (28) · Śloka 28

મૂત્રોદાવર્તયોગાંશ્ચ કાર્ત્સ્ન્યેનાત્ર પ્રયોજયેત્ ||૨૮||

મૂત્રાઘાતેષુ મૂત્રોદાવર્તચિકિત્સિતમતિદેશેનાહ- મૂત્રોદાવર્તેત્યાદિ| મૂત્રોદાવર્તયોગા ય ઉદિતા ભવન્તિ તેઽત્ર યોજ્યા ઇતિ અત્રાર્થઃ| મૂત્રોદાવર્તયોગાન્ ‘સૌવર્ચલાઢ્યાં મદિરામ્’ ઇત્યાદિમૂત્રોદાવર્તપ્રતિષેધોક્તાન્| કાર્ત્સ્ન્યેન સામસ્ત્યેન| એતેન યસ્યામવસ્થાયાં યે મૂત્રોદાવર્તયોગા ઉચિતા ભવન્તિ તેઽત્ર યોજ્યા ઇત્યર્થઃ| કાર્ત્સ્ન્યેનેત્યત્ર કર્તિકકુણ્ડેન બહુધા પ્રજલ્પિતં, તત્તુ શિષ્યબુદ્ધિવ્યાકુલહેતુત્વાદ્ગ્રન્થગૌરવભયાચ્ચ પરિહૃતમ્| અત્ર મૂત્રાઘાતે||૨૮||

Adhikarana 16 (29) · Śloka 29

કલ્કમેર્વારુબીજાનામક્ષમાત્રં સસૈન્ધવમ્ | ધાન્યામ્લયુક્તં પીત્વૈવ મૂત્રકૃચ્છ્રાત્ પ્રમુચ્યતે ||૨૯||

કલ્કમિત્યાદિ| એર્વારુઃ ગ્રીષ્મકર્કટિકા| અક્ષમાત્રં કર્ષપ્રમાણમ્ ધાન્યામ્લં કાઞ્જિકમ્| કેચિદમું પાઠમન્યથા પઠન્તિ, સ ચાભાવાન્ન લિખિતઃ||૨૯||

Adhikarana 17 (30) · Śloka 30

સુરાં સૌવર્ચલવતીં મૂત્રકૃચ્છ્રી પિબેન્નરઃ | મધુ માંસોપદંશં વા પિબેદ્વાઽપ્યથ ગૌડિકમ્ ||૩૦||

સુરામિત્યાદિ| સુરા પિષ્ટકૃતા| મધુ મદ્યં; તચ્ચ મધુકૃતં, સમાનતન્ત્રદર્શનાત્| તથા ચ- ‘માંસોપદંશં મધુના મદ્યં વાઽપિ પિબેન્નરઃ’- ઇતિ| માંસોપદંશં માંસભક્ષણયુતમ્| ગૌડિકં ગુડકૃતં મદ્યમ્||૩૦||

Adhikarana 18 (31) · Śloka 31

પિબેત્ કુઙ્કુમકર્ષં વા મધૂદકસમાયુતમ્ | રાત્રિપર્યુષિતં પ્રાતસ્તથા સુખમવાપ્નુયાત્ ||૩૧||

પિબેદિત્યાદિ| મધૂદકં મધુયુક્તમુદકમ્| પ્રાતરિતિ પિબેદિત્યત્ર યોજ્યં; તેન પ્રભાતે પિબેદિત્યર્થઃ||૩૧||

Adhikarana 19 (32) · Śloka 32

દાડિમામ્લાં યુતાં મુખ્યામેલાજીરકનાગરૈઃ | પીત્વા સુરાં સલવણાં મૂત્રકૃચ્છ્રાત્ પ્રમુચ્યતે ||૩૨||

દાડિમામ્લામિત્યાદિ| દાડિમામ્લાં દાડિમેનામ્લીકૃતામ્| યુતામિત્યત્ર એલાજીરકનાગરૈરિતિ યોજ્યમ્| સુરાં મુખ્યાં પૈષ્ટીમિત્યર્થઃ| સલવણાં સૌન્ધવયુક્તામ્||૩૨||

Adhikarana 20 (33-34) · Śloka 34

પૃથક્પર્ણ્યાદિવર્ગસ્ય મૂલં ગોક્ષુરકસ્ય ચ | અર્ધપ્રસ્થેન તોયસ્ય પચેત્ ક્ષીરચતુર્ગુણમ્ ||૩૩|| ક્ષીરાવશિષ્ટં તચ્છીતં સિતાક્ષૌદ્રયુતં પિબેત્ | નરો મારુતપિત્તોત્થમૂત્રાઘાતનિવારણમ્ ||૩૪||

પૃથક્પર્ણ્યાદિવર્ગસ્યેત્યાદિ| પૃથક્પર્ણ્યાદિવર્ગો વિદારિગન્ધાદિકઃ||૩૩-૩૪||

Adhikarana 21 (35) · Śloka 35

નિષ્પીડ્ય વાસસા સમ્યગ્વર્ચો રાસભવાજિનોઃ | રસસ્ય કુડવં તસ્ય પિબેન્મૂત્રરુજાપહમ્ ||૩૫||

નિષ્પીડ્યેત્યાદિ| વર્ચઃ પુરીષમ્| રાસભો ગર્દભઃ| વાજી ઘોટકઃ| કુડવં ચત્વારિ પલાનિ||૩૫||

Adhikarana 22 (36) · Śloka 36

મુસ્તાભયાદેવદારુમૂર્વાણાં મધુકસ્ય ચ | પિબેદક્ષસમં કલ્કં મૂત્રદોષનિવારણમ્ ||૩૬||

મુસ્તેત્યાદિ| મૂર્વા ચોરસ્નાયુઃ| મધુકં યષ્ટીમધુ| અક્ષસમં કર્ષપ્રમાણમ્||૩૬||

Adhikarana 23 (37) · Śloka 37

અભયામલકાક્ષાણાં કલ્કં બદરસમ્મિતમ્ | અમ્ભસાઽલવણોપેતં પિબેન્મૂત્રરુજાપહમ્ ||૩૭||

અભયેત્યાદિ| અક્ષો બિભીતકઃ| બદરસમ્મિતમ્ અર્ધકર્ષપ્રમાણમ્| અમ્ભસા પાનીયેન| અલવણોપેતં કિઞ્ચિત્સૈન્ધવયુતમ્||૩૭||

Adhikarana 24 (38) · Śloka 38

ઉદુમ્બરસમં કલ્કં દ્રાક્ષાયા જલસંયુતમ્ | પિબેત્ પર્યુષિતં રાત્રૌ શીતં મૂત્રરુજાપહમ્ ||૩૮||

ઉદુમ્બરસમં કર્ષપ્રમાણં, દ્રાક્ષાયાઃ કલ્કમ્ ઉદુમ્બરસમં જલાન્વિતં રાત્રિપર્યુષિતં પિબેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ||૩૮||

Adhikarana 25 (39) · Śloka 39

નિદિગ્ધિકાયાઃ સ્વરસં પિબેત્ કુડવસમ્મિતમ્ | મૂત્રદોષહરં કલ્ય ... |૩૯|

નિદિગ્ધિકા કણ્ટકારિકા| કુડવસમ્મિતં ચતુષ્પલોન્મિતમ્| કલ્યં પ્રાતરિત્યર્થઃ|૩૯|-

Adhikarana 26 (39-40) · Śloka 40

... મથવા ક્ષૌદ્રસંયુતમ્ ||૩૯|| પ્રપીડ્યામલકાનાં તુ રસં કુડવસમ્મિતમ્ | પીત્વાઽગદી ભવેજ્જન્તુર્મૂત્રદોષરુજાતુરઃ ||૪૦||

અથવેત્યાદિ| પ્રપીડ્યેતિ વાસસા ગાલયિત્વેત્યર્થઃ| કુડવં ચત્વારિ પલાનિ| અગદી ભવેત્ નીરોગો ભવેત્||૩૯-૪૦||

Adhikarana 27 (41) · Śloka 41

ધાત્રીફલરસેનૈવં સૂક્ષ્મૈલાં વા પિબેન્નરઃ |૪૧|

ધાત્રીફલરસેનૈવમિત્યાદિ| ધાત્રીફલરસેન આમલકરસેન| એવમિતિ ક્ષૌદ્રયુતામિત્યર્થઃ|૪૧|-

Adhikarana 28 (41-42) · Śloka 42

પિષ્ટ્વાઽથવા સુશીતેન શાલિતણ્ડુલવારિણા ||૪૧|| તાલસ્ય તરુણં મૂલં ત્રપુસસ્ય રસં તથા | શ્વેતં કર્કટકં ચૈવ પ્રાતસ્તુ પયસા પિબેત્ ||૪૨||

પિષ્ટ્વેત્યાદિ| તાલસ્યાભિનવં મૂલં પિષ્ટ્વા શાલિતણ્ડુલોદકેન પિબેત્, ત્રપુસસ્વરસમથ વા પિબેત્| ત્રપુસઃ સુધાવાસઃ| શ્વેતમિત્યાદિ| શ્વેતં કર્કટકં ત્રપુસમ્| પયસા ક્ષીરેણ, સમાનતન્ત્રદર્શનાત્; ‘ત્રપુસં વાઽથ દુગ્ધેન મૂત્રદોષહરં પિબેત્’ ઇતિ||૪૧-૪૨||

Adhikarana 29 (43) · Śloka 43

શૃતં વા મધુરૈઃ ક્ષીરં સર્પિર્મિશ્રં પિબેન્નરઃ | મૂત્રદોષવિશુદ્ધ્યર્થં તથૈવાશ્મરિનાશનમ્ ||૪૩||

શૃતમિત્યાદિ| મધુરૈઃ કાકોલ્યાદિભિઃ| અયં યોગો મૂત્રશુક્રસ્ય બાહુલ્યેન બોદ્ધવ્યઃ||૪૩||

Adhikarana 30 (44-45) · Śloka 45

બલાશ્વદંષ્ટ્રાક્રૌઞ્ચાસ્થિકોકિલાક્ષકતણ્ડુલાન્ | શતપર્વકમૂલં ચ દેવદારુ સચિત્રકમ્ ||૪૪|| અક્ષબીજં ચ સુરયા કલ્કીકૃત્ય પિબેન્નરઃ | મૂત્રદોષવિશુદ્ધ્યર્થં તથૈવાશ્મરિનાશનમ્ ||૪૫||

બલાશ્વદંષ્ટ્રેત્યાદિ| બલા સ્વનામખ્યાતા, શ્વદંષ્ટ્રા ગોક્ષુરકઃ, ક્રૌઞ્ચઃ પક્ષિવિશેષઃ, ‘કૈચર’ ઇતિ લોકે, કોકિલાક્ષકઃ ખગ્ગલી, શતપર્વકો જલગણ્ડીરઃ| અક્ષબીજં બિભીતકમજ્જા| એતદ્બલાદિકં કલ્કીકૃત્ય મૂત્રદોષવિશુદ્ધ્યર્થં પિબેદિત્યર્થઃ| તથાઽશ્મરીચિકિત્સિતોક્તમપિ મૂત્રદોષવિશુદ્ધ્યર્થં પિબેદિત્યર્થઃ| અશ્મરીચિકિત્સિતં યદત્ર વારંવારં ભણિતં, તદત્યન્તહિતત્વાપાદનાર્થમ્| કેચિત્ ભોજસંવાદાદ્ બલાદિકં યોગચતુષ્ટયં મન્યન્તે; તન્ન, વૃદ્ધાનામસમ્મતત્વાત્||૪૪-૪૫||

Adhikarana 31 (46) · Śloka 46

પાટલાક્ષારમાહૃત્ય સપ્તકૃત્વઃ પરિસ્રુતમ્ | પિબેન્મૂત્રવિકારઘ્નં સંસૃષ્ટં તૈલમાત્રયા ||૪૬||

પાટલાક્ષારમિત્યાદિ| સપ્તકૃત્વઃ સપ્તવારાન્| પરિસ્રુતં ગાલિતમ્| સંસૃષ્ટં સંયુક્તમ્| તૈલમાત્રયા સ્તોકેન તૈલેન| અત્ર માત્રાશબ્દોઽલ્પવાચી| યથા- “માત્રાં ખાદેદ્બુભુક્ષિતઃ” ઇત્યાદિષુ| અત્ર ક્ષારસ્ય તોયસ્ય ચ પ્રમાણં ક્ષારકલ્પોક્તં જ્ઞાતવ્યમ્| તેન ચતુર્ગુણેન જલેન ક્ષારઃ પરિસ્રાવણીયઃ||૪૬||

Adhikarana 32 (47) · Śloka 47

નલાશ્મભેદદર્ભેક્ષુત્રપુસૈર્વારુબીજકાન્ | ક્ષીરે પરિશૃતાન્ તત્ર પિબેત્ સર્પિઃસમાયુતાન્ ||૪૭||

નલાશ્મભેદેત્યાદિ| નલઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ શુષિરપર્વા, અશ્મભેદઃ પાષાણભેદઃ, એર્વારુઃ ગ્રીષ્મકર્કટિકા, બીજકઃ અસનસારઃ| કાર્તિકકુણ્ડસ્તુ વૃદ્ધકાશ્યપીયસંવાદાત્ત્રપુસૈર્વારુબીજાન્યેવાચક્ષતે, બીજકાનિત્યત્ર સ્વાર્થિકાશ્ચ પ્રકૃતિલિઙ્ગવચનાન્યતિક્રામન્તીત્યુક્તત્વાત્ પુંલિઙ્ગતેતિ ચ કથયતિ તત્ર| મૂત્રાઘાતે||૪૭||

Adhikarana 33 (48) · Śloka 49

પાટલ્યા યાવશૂકાચ્ચ પારિભદ્રાત્તિલાદાપિ | ક્ષારોદકેન મતિમાન્ ત્વગેલોષણચૂર્ણકમ્ ||૪૮|| પિબેદ્ગુડેન મિશ્રં વા લિહ્યાલ્લેહાન્ પૃથક્ પૃથક્ |૪૯|

પાટલ્યા ઇત્યાદિ| યાવશૂકો યવક્ષારઃ| પારિભદ્રઃ પર્વતનિમ્બઃ, અન્યે પારિભદ્રશબ્દેન કણ્ટકિવૃક્ષં રક્તકુસુમં ફલભદ્રસઞ્જ્ઞકં વદન્તિ| ઊષણં પિપ્પલી| પાટલ્યાદીનાં ક્ષારોદકેન સહ ત્વગેલોષણચૂર્ણં પિબેત્, પાટલ્યાદિક્ષારોદકગુડકૃતાન્ લેહાન્ વા લિહ્યાત્| કાર્તિકકુણ્ડસ્તુ ‘ત્વગેલોષણચૂર્ણકં’ ઇત્યત્ર ‘ત્વગેલોષણસંયુતમ્’ ઇતિ પઠતિ| તત્ર પાટલ્યાદિતિલાન્તાનાં દ્રવ્યાણાં યત્ ચૂર્ણં તત્ ક્ષારોદકેન મુષ્કકક્ષારોદકેન પિબેત્, તત્કૃતાન્વા પૃથક્ પૃથક્ ત્વગેલોષણસંયુતાન્ લેહાન્ ગુડમિશ્રિતાન્ લિહ્યાદિતિ વ્યાખ્યાનયતિ| તથા ચ વિશ્વામિત્રઃ- ‘પાટલ્યાઃ પારિભદ્રાદ્વા તિલાદ્વાઽપિ યવાગ્રજાત્| કણૈલાત્વગ્યુતં ચૂર્ણં મુષ્કકક્ષારવારિણા|| પિબેદ્ગુડેન મિશ્રં વા લિહ્યાલ્લેહાન્ પૃથક્ પૃથક્’ ઇતિ| ‘ગતિમાન્’ ઇત્યત્ર ‘મદિરાં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તથા ‘ગુડેન મિશ્રં વા’ ઇત્યત્ર ‘ગુડોપદંશં વા’ ઇતિ ચ પઠન્તિ| તચ્ચ પાઠદ્વયમનાર્ષમ્||૪૮||

Adhikarana 34 (49-50) · Śloka 50

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ મૂત્રદોષે ક્રમં હિતમ્ ||૪૯|| સ્નેહસ્વેદોપપન્નાનાં હિતં તેષુ વિરેચનમ્ | તતઃ સંશુદ્ધદેહાનાં હિતાશ્ચોત્તરબસ્તયઃ ||૫૦||

સામાન્યેન ચ ક્રિયાક્રમાર્થમાહ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| તેષુ મૂત્રદોષેષુ| ‘તેષુ વિરેચનં’ ઇત્યત્ર ‘સ્નેહવિરેચનં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| કાર્તિકકુણ્ડસ્ત ઇમં પાઠં ન પઠતિ, ‘કષાયકલ્કસર્પીષિ’ ઇત્યાદિનૈવ ગતાર્થત્વાત્| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ સ્નિગ્ધશુદ્ધદેહાનાં પૂર્વોક્તા યોગાઃ પ્રયોક્તવ્યા ઇત્યાવેદનાય પઠતિ, તત્પઠિતત્વાન્મયાઽપિ પઠિતઃ||૪૯-૫૦||

Adhikarana 35 (51) · Śloka 51

સ્ત્ત્રીણામતિપ્રસઙ્ગેન શોણિતં યસ્ય દૃશ્યતે | મૈથુનોપરમસ્તસ્ય બૃંહણશ્ચ વિધિઃ સ્મૃતઃ ||૫૧||

અત્ર ચ કેચિન્મૂત્રદોષપ્રસઙ્ગેન મૂત્રમાર્ગપ્રવૃત્તરક્તસ્યાપિ વિધાનં કથયન્તિ સ્ત્રીણામિત્યાદિ| અતિપ્રસઙ્ગેન અત્યન્તસેવયા| મૈથુનોપરમો મૈથુનનિવૃત્તિઃ| બૃંહણશ્ચ વિધિઃ માંસક્ષીરઘૃતાદિસેવનમ્| અમુમપિ પાઠં કાર્તિકકુણ્ડો ન પઠતિ, શુક્રક્ષયલિઙ્ગેનૈવોક્તત્વાત્ સઙ્ખ્યાતિરેકભયાચ્ચ; જેજ્જટસ્તુ પ્રકરણાત્ તથા શિષ્યસુખબોધાર્થં પઠતિ ; તત્પઠિતત્વાન્મયાઽપિ પઠિતઃ||૫૧||

Adhikarana 36 (52) · Śloka 52

તામ્રચૂડવસા તૈલં હિતં ચોત્તરબસ્તિષુ | વિધાનં તસ્ય પૂર્વં હિ વ્યાસતઃ પરિકીર્તિતમ્ ||૫૨||

કિમેતદેવ તત્ર રક્તે હિતમુતાન્યદપીત્યાહ- તામ્રચૂડેત્યાદિ| તામ્રચૂડવસા કુક્કુટવસા, વિધાનં વિધિઃ, ઉત્તરબસ્તિષુ ઉત્તરબસ્તિચિકિત્સિતે, તસ્ય ઉત્તરબસ્તેઃ, ‘વ્યાસતઃ’ ઇત્યત્ર ‘વ્યાપદઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૫૨||

Adhikarana 37 (53-57) · Śloka 57

ક્ષૌદ્રાર્ધપાત્રં દત્ત્વા ચ પાત્રં તુ ક્ષીરસર્પિષઃ | શર્કરાયાશ્ચ ચૂર્ણં ચ દ્રાક્ષાચૂર્ણં ચ તત્સમમ્ ||૫૩|| સ્વયઙ્ગુપ્તાફલં ચૈવ તથૈવેક્ષુરકસ્ય ચ | પિપ્પલીચૂર્ણસંયુક્તમર્ધભાગં પ્રકલ્પયેત્ ||૫૪|| તદૈકધ્યં સમાનીય ખજેનાભિપ્રમન્થયેત્ | તતઃ પાણિતલં ચૂર્ણં લીઢ્વા ક્ષીરં તતઃ પિબેત્ ||૫૫|| એતત્ સર્પિઃ પ્રયુઞ્જાનઃ શુદ્ધદેહો નરઃ સદા | મૂત્રદોષાઞ્જયેત્ સર્વાનન્યયોગૈઃ સુદુર્જયાન્ ||૫૬|| જયેચ્છોણિતદોષાંશ્ચ વન્ધ્યા ગર્ભં લભેત ચ | નારી ચૈતત્ પ્રયુઞ્જાના યોનિદોષાત્ પ્રમુચ્યતે ||૫૭||

ક્ષૌદ્રાર્ધપાત્રમિત્યાદિ| ક્ષૌદ્રાર્ધપાત્રં મધ્વર્ધાઢકં, ક્ષીરસર્પિષઃ ક્ષીરસમ્મથનોત્થઘૃતસ્ય| સ્વયઙ્ગુપ્તાફલાદીનાં પિપ્પલ્યન્તાનાં ચૂર્ણમર્ધભાગં પ્રકલ્પયેદિત્યર્થઃ| સ્વયઙ્ગુપ્તા કપિકચ્છૂઃ, હક્ષુરકઃ કોકિલાક્ષકઃ, ખજેન મન્થનદણ્ડેન; પાણિતલં ચૂર્ણમિતિ અઙ્ગુલિરહિતં હસ્તતલં ચૂર્ણમિત્યર્થઃ; અન્યે પાણિતલશબ્દેન કર્ષં વદન્તિ||૫૩-૫૭||

Adhikarana 38 (58-64) · Śloka 65

બલા કોલાસ્થિ મધુકં શ્વદંષ્ટ્રાઽથ શતાવરી | મૃણાલં ચ કશેરુશ્ચ બીજાનીક્ષુરકસ્ય ચ ||૫૮|| સહસ્રવીર્યાંઽશુમતી પયસ્યા સહ કાલયા | શૃગાલવિન્નાઽતિબલા બૃંહણીયો ગણસ્તથા ||૫૯|| એતાનિ સમભાગાનિ મતિમાન્ સહ સાધયેત્ | ચતુર્ગુણેન પયસા ગુડસ્ય તુલયા સહ ||૬૦|| દ્રોણાવશિષ્ટં તત્ પૂતં પચેત્તેન ઘૃતાઢકમ્ | તત્ સિદ્ધં કલશે સ્થાપ્યં ક્ષૌદ્રપ્રસ્થેન સંયુતમ્ ||૬૧|| સર્પિરેતત્ પ્રયુઞ્જાનો મૂત્રદોષાત્ પ્રમુચ્યતે | તુગાક્ષીર્યાશ્ચ ચૂર્ણાનિ શર્કરાયાસ્તથૈવ ચ ||૬૨|| ક્ષૌદ્રેણ તુલ્યાન્યાલોડ્ય પ્રશસ્તેઽહનિ લેહયેત્ | તસ્ય ખાદેદ્યથાશક્તિ માત્રાં ક્ષીરં તતઃ પિબેત્ ||૬૩|| શુક્રદોષાઞ્જયેન્મર્ત્યઃ પ્રાશ્ય સમ્યક્ સુયન્ત્રિતઃ | વ્યવાયક્ષીણરેતાસ્તુ સદ્યઃ સંલભતે સુખમ્ ||૬૪|| ઓજસ્વી બલવાન્મર્ત્યઃ પિબન્નેવ ચ હૃષ્યતિ |૬૫|

અગર્ભં બલાઘૃતમાહ- બલેત્યાદિ| કોલાસ્થિ બદરમજ્જા, મધુકં યષ્ટીમધુ, શ્વદંષ્ટ્રા ગોક્ષુરકઃ, ઇક્ષુરકઃ કોકિલાક્ષઃ, સહસ્રવીર્યા દૂર્વા, અંશુમતી શાલપર્ણી, પયસ્યા અર્કપુષ્પી, દુગ્ધિકામન્યે, કાલા કાલાનુસારિવા, શ્રીપર્ણિકામન્યે, શૃગાલવિન્ના પૃશ્નિપર્ણી, બૃંહણીયો ગણો ગુડૂચીવર્જિતઃ કાકોલ્યાદિઃ ‘ગુડૂચીરહિતો વર્ગઃ કાકોલ્યાદિરુદાહૃતઃ| બૃંહણીયઃ’ ઇત્યાદિસમાનતન્ત્રસંવાદાત્| ચતુર્ગુણેન પયસા દુગ્ધેન, જલેનેત્યન્યે| પૂતં વસ્ત્રગાલિતમ્| પચેત્તેન ઘૃતાઢકમિતિ અકલ્કમેવ| કાર્તિકકુણ્ડસ્ત્વમું યોગમન્યથા પઠતિ વ્યાખ્યાનયતિ ચ, સ ચ ગ્રન્થગૌરવભયાન્ન લિખિતઃ| કેચિદેનમનાર્ષં વદન્તિ; તન્ન, સુકીરસુધીરાદિભિષ્ટીકાકૃદ્ભિરાર્ષત્વેન વર્ણિતત્વાત્||૫૮-૬૪||-

Adhikarana 39 (65-72) · Śloka 72

ચિત્રકઃ સારિવા ચૈવ બલા કાલાનુસારિવા ||૬૫|| દ્રાક્ષા વિશાલા પિપ્પલ્યસ્તથા ચિત્રફલા ભવેત્ | તથૈવ મધુકં પથ્યાં દદ્યાદામલકાનિ ચ ||૬૬|| ઘૃતાઢકં પચેદેભિઃ કલ્કૈઃ કર્ષસમન્વિતૈઃ | ક્ષીરદ્રોણે જલદ્રોણે તત્સિદ્ધમવતારયેત્ ||૬૭|| શીતં પરિસ્રુતં ચૈવ શર્કરાપ્રસ્થસંયુતમ્ | તુગાક્ષીર્યાશ્ચ તત્ સર્વં મતિમાન્ પરિમિશ્રયેત્ ||૬૮|| તતો મિતં પિબેત્કાલે યથાદોષં યથાબલમ્ | વાતરેતાઃ શ્લેષ્મરેતાઃ પિત્તરેતાસ્તુ યો ભવેત્ ||૬૯|| રક્તરેતા ગ્રન્થિરેતાઃ પિબેદિચ્છન્નરોગતામ્ | જીવનીયં ચ વૃષ્યં ચ સર્પિરેતદ્બલાવહમ્ ||૭૦|| પ્રજ્ઞાહિતં ચ ધન્યં ચ સર્વરોગાપહં શિવમ્ | સર્પિરેતત્ પ્રયુઞ્જાના સ્ત્રી ગર્ભં લભતેઽચિરાત્ ||૭૧|| અસૃગ્દોષાઞ્જયેચ્ચાપિ યોનિદોષાંશ્ચ સંહતાન્ | મૂત્રદોષેષુ સર્વેષુ કુર્યાદેતચ્ચિકિત્સિતમ્ ||૭૨||

મહાબલં ઘૃતમાહ- ચિત્રક ઇત્યાદિ| ચિત્રફલા ગુડદુગ્ધિકા ઇન્દ્રવારુણીપર્યાયા | તુગાક્ષીર્યાશ્ચેત્યત્રાપિ પ્રસ્થસંયુતમિતિ સમ્બધ્યતે| મિતં માત્રોપેતમ્| યથાબલમિત્યસ્ય પ્રાક્ અગ્નિશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્ય; તેન યથાગ્નિબલમિત્યર્થઃ| કેચિદિદં ઘૃતં ન પઠન્તિ||૬૫-૭૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 58

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે મૂત્રાઘાતપ્રતિષેધો નામ (વિંશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) અષ્ટપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૫૮||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રે મૂત્રાઘાતપ્રતિષેધો નામાષ્ટપઞ્ચાશતમોઽધ્યાયઃ||૫૮||