58. mūtrāghātapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો મૂત્રાઘાતપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

વાતકુણ્ડલિકાઽષ્ઠીલા વાતબસ્તિસ્તથૈવ ચ | મૂત્રાતીતઃ સજઠરો મૂત્રોત્સઙ્ગઃ ક્ષયસ્તથા ||૩|| મૂત્રગ્રન્થિર્મૂત્રશુક્રમુષ્ણવાતસ્તથૈવ ચ | મૂત્રૌકસાદૌ દ્વૌ ચાપિ રોગા દ્વાદશ કીર્તિતાઃ ||૪||

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6

રૌક્ષ્યાદ્વેગવિઘાતાદ્વા વાયુરન્તરમાશ્રિતઃ | મૂત્રં ચરતિ સઙ્ગૃહ્ય વિગુણઃ કુણ્ડલીકૃતઃ ||૫|| સૃજેદલ્પાલ્પમથવા સરુજસ્કં શનૈઃ શનૈઃ | વાતકુણ્ડલિકાં તં તુ વ્યાધિં વિદ્યાત્ સુદારુણમ્ ||૬||

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

શકૃન્માર્ગસ્ય બસ્તેશ્ચ વાયુરન્તરમાશ્રિતઃ | અષ્ઠીલાવદ્ધનં ગ્રન્થિં કરોત્યચલમુન્નતમ્ ||૭|| વિણ્મૂત્રાનિલસઙ્ગશ્ચ તત્રાધ્માનં ચ જાયતે | વેદના ચ પરા બસ્તૌ વાતાષ્ઠીલેતિ તાં વિદુઃ ||૮||

Adhikarana 5 (9-10) · Śloka 10

વેગં વિધારયેદ્યસ્તુ મૂત્રસ્યાકુશલો નરઃ | નિરુણદ્ધિ મુખં તસ્ય બસ્તેર્બસ્તિગતોઽનિલઃ ||૯|| મૂત્રસઙ્ગો ભવેત્તેન બસ્તિકુક્ષિનિપીડિતઃ | વાતબસ્તિઃ સ વિજ્ઞેયો વ્યાધિઃ કૃચ્છ્રપ્રસાધનઃ ||૧૦||

Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12

વેગં સન્ધાર્ય મૂત્રસ્ય યો ભૂયઃ સ્રષ્ટુમિચ્છતિ | તસ્ય નાભ્યેતિ યદિ વા કથઞ્ચિત્સમ્પ્રવર્તતે ||૧૧|| પ્રવાહતો મન્દરુજમલ્પમલ્પં પુનઃ પુનઃ | મૂત્રાતીતં તુ તં વિદ્યાન્મૂત્રવેગવિઘાતજમ્ ||૧૨||

Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 14

મૂત્રસ્ય વિહતે વેગે તદુદાવર્તહેતુના | અપાનઃ કુપિતો વાયુરુદરં પૂરયેદ્ભૃશમ્ ||૧૩|| નાભેરધસ્તાદાધ્માનં જનયેત્તીવ્રવેદનમ્ | તં મૂત્રજઠરં વિદ્યાદધઃસ્રોતોનિરોધનમ્ ||૧૪||

Adhikarana 8 (15-16) · Śloka 16

બસ્તૌ વાઽપ્યથવા નાલે મણૌ વા યસ્ય દેહિનઃ | મૂત્રં પ્રવૃત્તં સજ્જેત સરક્તં વા પ્રવાહતઃ ||૧૫|| સ્રવેચ્છનૈરલ્પમલ્પં સરુજં વાઽથ નીરુજમ્ | વિગુણાનિલજો વ્યાધિઃ સ મૂત્રોત્સઙ્ગસઞ્જ્ઞિતઃ ||૧૬||

Adhikarana 9 (17) · Śloka 17

રૂક્ષસ્ય ક્લાન્તદેહસ્ય બસ્તિસ્થૌ પિત્તમારુતૌ | સદાહવેદનં કૃચ્છ્રં કુર્યાતાં મૂત્રસઙ્ક્ષયમ્ ||૧૭||

Adhikarana 10 (18-19) · Śloka 19

અભ્યન્તરે બસ્તિમુખે વૃત્તોઽલ્પઃ સ્થિર એવ ચ | વેદનાવાનતિ સદા મૂત્રમાર્ગનિરોધનઃ ||૧૮|| જાયતે સહસા યસ્ય ગ્રન્થિરશ્મરિલક્ષણઃ | સ મૂત્રગ્રન્થિરિત્યેવમુચ્યતે વેદનાદિભિઃ ||૧૯||

Adhikarana 11 (20-21) · Śloka 21

પ્રત્યુપસ્થિતમૂત્રસ્તુ મૈથુનં યોઽભિનન્દતિ | તસ્ય મૂત્રયુતં રેતઃ સહસા સમ્પ્રવર્તતે ||૨૦|| પુરસ્તાદ્વાઽપિ મૂત્રસ્ય પશ્ચાદ્વાઽપિ કદાચન | ભસ્મોદકપ્રતીકાશં મૂત્રશુક્રં તદુચ્યતે ||૨૧||

Adhikarana 12 (22-23) · Śloka 23

વ્યાયામાધ્વાતપૈઃ પિત્તં બસ્તિં પ્રાપ્યાનિલાવૃતમ્ | બસ્તિં મેઢ્રં ગુદં ચૈવ પ્રદહન્ સ્રાવયેદધઃ ||૨૨|| મૂત્રં હારિદ્રમથવા સરક્તં રક્તમેવ વા | કૃચ્છ્રાત્ પ્રવર્તતે જન્તોરુષ્ણવાતં વદન્તિ તમ્ ||૨૩||

Adhikarana 13 (24-26) · Śloka 26

વિશદં પીતકં મૂત્રં સદાહં બહલં તથા | શુષ્કં ભવતિ યચ્ચાપિ રોચનાચૂર્ણસન્નિભમ્ ||૨૪|| મૂત્રૌકસાદં તં વિદ્યાદ્રોગં પિત્તકૃતં બુધઃ | પિચ્છિલં સંહતં શ્વેતં તથા કૃચ્છ્રપ્રવર્તનમ્ ||૨૫|| શુષ્કં ભવતિ યચ્ચાપિ શઙ્ખચૂર્ણપ્રપાણ્ડુરમ્ | મૂત્રૌકસાદં તં વિદ્યાદામયં દ્વાદશં કફાત્ ||૨૬||

Adhikarana 14 (27) · Śloka 28

કષાયકલ્કસર્પીંષિ ભક્ષ્યાન્ લેહાન્ પયાંસિ ચ | ક્ષારમદ્યા(ધ્વા)સવસ્વેદાન્ બસ્તીંશ્ચોત્તરસઞ્જ્ઞિતાન્ ||૨૭|| વિદધ્યાન્મતિમાંસ્તત્ર વિધિં ચાશ્મરિનાશનમ્ |૨૮|

Adhikarana 15 (28) · Śloka 28

મૂત્રોદાવર્તયોગાંશ્ચ કાર્ત્સ્ન્યેનાત્ર પ્રયોજયેત્ ||૨૮||

Adhikarana 16 (29) · Śloka 29

કલ્કમેર્વારુબીજાનામક્ષમાત્રં સસૈન્ધવમ્ | ધાન્યામ્લયુક્તં પીત્વૈવ મૂત્રકૃચ્છ્રાત્ પ્રમુચ્યતે ||૨૯||

Adhikarana 17 (30) · Śloka 30

સુરાં સૌવર્ચલવતીં મૂત્રકૃચ્છ્રી પિબેન્નરઃ | મધુ માંસોપદંશં વા પિબેદ્વાઽપ્યથ ગૌડિકમ્ ||૩૦||

Adhikarana 18 (31) · Śloka 31

પિબેત્ કુઙ્કુમકર્ષં વા મધૂદકસમાયુતમ્ | રાત્રિપર્યુષિતં પ્રાતસ્તથા સુખમવાપ્નુયાત્ ||૩૧||

Adhikarana 19 (32) · Śloka 32

દાડિમામ્લાં યુતાં મુખ્યામેલાજીરકનાગરૈઃ | પીત્વા સુરાં સલવણાં મૂત્રકૃચ્છ્રાત્ પ્રમુચ્યતે ||૩૨||

Adhikarana 20 (33-34) · Śloka 34

પૃથક્પર્ણ્યાદિવર્ગસ્ય મૂલં ગોક્ષુરકસ્ય ચ | અર્ધપ્રસ્થેન તોયસ્ય પચેત્ ક્ષીરચતુર્ગુણમ્ ||૩૩|| ક્ષીરાવશિષ્ટં તચ્છીતં સિતાક્ષૌદ્રયુતં પિબેત્ | નરો મારુતપિત્તોત્થમૂત્રાઘાતનિવારણમ્ ||૩૪||

Adhikarana 21 (35) · Śloka 35

નિષ્પીડ્ય વાસસા સમ્યગ્વર્ચો રાસભવાજિનોઃ | રસસ્ય કુડવં તસ્ય પિબેન્મૂત્રરુજાપહમ્ ||૩૫||

Adhikarana 22 (36) · Śloka 36

મુસ્તાભયાદેવદારુમૂર્વાણાં મધુકસ્ય ચ | પિબેદક્ષસમં કલ્કં મૂત્રદોષનિવારણમ્ ||૩૬||

Adhikarana 23 (37) · Śloka 37

અભયામલકાક્ષાણાં કલ્કં બદરસમ્મિતમ્ | અમ્ભસાઽલવણોપેતં પિબેન્મૂત્રરુજાપહમ્ ||૩૭||

Adhikarana 24 (38) · Śloka 38

ઉદુમ્બરસમં કલ્કં દ્રાક્ષાયા જલસંયુતમ્ | પિબેત્ પર્યુષિતં રાત્રૌ શીતં મૂત્રરુજાપહમ્ ||૩૮||

Adhikarana 25 (39) · Śloka 39

નિદિગ્ધિકાયાઃ સ્વરસં પિબેત્ કુડવસમ્મિતમ્ | મૂત્રદોષહરં કલ્ય ... |૩૯|

Adhikarana 26 (39-40) · Śloka 40

... મથવા ક્ષૌદ્રસંયુતમ્ ||૩૯|| પ્રપીડ્યામલકાનાં તુ રસં કુડવસમ્મિતમ્ | પીત્વાઽગદી ભવેજ્જન્તુર્મૂત્રદોષરુજાતુરઃ ||૪૦||

Adhikarana 27 (41) · Śloka 41

ધાત્રીફલરસેનૈવં સૂક્ષ્મૈલાં વા પિબેન્નરઃ |૪૧|

Adhikarana 28 (41-42) · Śloka 42

પિષ્ટ્વાઽથવા સુશીતેન શાલિતણ્ડુલવારિણા ||૪૧|| તાલસ્ય તરુણં મૂલં ત્રપુસસ્ય રસં તથા | શ્વેતં કર્કટકં ચૈવ પ્રાતસ્તુ પયસા પિબેત્ ||૪૨||

Adhikarana 29 (43) · Śloka 43

શૃતં વા મધુરૈઃ ક્ષીરં સર્પિર્મિશ્રં પિબેન્નરઃ | મૂત્રદોષવિશુદ્ધ્યર્થં તથૈવાશ્મરિનાશનમ્ ||૪૩||

Adhikarana 30 (44-45) · Śloka 45

બલાશ્વદંષ્ટ્રાક્રૌઞ્ચાસ્થિકોકિલાક્ષકતણ્ડુલાન્ | શતપર્વકમૂલં ચ દેવદારુ સચિત્રકમ્ ||૪૪|| અક્ષબીજં ચ સુરયા કલ્કીકૃત્ય પિબેન્નરઃ | મૂત્રદોષવિશુદ્ધ્યર્થં તથૈવાશ્મરિનાશનમ્ ||૪૫||

Adhikarana 31 (46) · Śloka 46

પાટલાક્ષારમાહૃત્ય સપ્તકૃત્વઃ પરિસ્રુતમ્ | પિબેન્મૂત્રવિકારઘ્નં સંસૃષ્ટં તૈલમાત્રયા ||૪૬||

Adhikarana 32 (47) · Śloka 47

નલાશ્મભેદદર્ભેક્ષુત્રપુસૈર્વારુબીજકાન્ | ક્ષીરે પરિશૃતાન્ તત્ર પિબેત્ સર્પિઃસમાયુતાન્ ||૪૭||

Adhikarana 33 (48) · Śloka 49

પાટલ્યા યાવશૂકાચ્ચ પારિભદ્રાત્તિલાદાપિ | ક્ષારોદકેન મતિમાન્ ત્વગેલોષણચૂર્ણકમ્ ||૪૮|| પિબેદ્ગુડેન મિશ્રં વા લિહ્યાલ્લેહાન્ પૃથક્ પૃથક્ |૪૯|

Adhikarana 34 (49-50) · Śloka 50

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ મૂત્રદોષે ક્રમં હિતમ્ ||૪૯|| સ્નેહસ્વેદોપપન્નાનાં હિતં તેષુ વિરેચનમ્ | તતઃ સંશુદ્ધદેહાનાં હિતાશ્ચોત્તરબસ્તયઃ ||૫૦||

Adhikarana 35 (51) · Śloka 51

સ્ત્ત્રીણામતિપ્રસઙ્ગેન શોણિતં યસ્ય દૃશ્યતે | મૈથુનોપરમસ્તસ્ય બૃંહણશ્ચ વિધિઃ સ્મૃતઃ ||૫૧||

Adhikarana 36 (52) · Śloka 52

તામ્રચૂડવસા તૈલં હિતં ચોત્તરબસ્તિષુ | વિધાનં તસ્ય પૂર્વં હિ વ્યાસતઃ પરિકીર્તિતમ્ ||૫૨||

Adhikarana 37 (53-57) · Śloka 57

ક્ષૌદ્રાર્ધપાત્રં દત્ત્વા ચ પાત્રં તુ ક્ષીરસર્પિષઃ | શર્કરાયાશ્ચ ચૂર્ણં ચ દ્રાક્ષાચૂર્ણં ચ તત્સમમ્ ||૫૩|| સ્વયઙ્ગુપ્તાફલં ચૈવ તથૈવેક્ષુરકસ્ય ચ | પિપ્પલીચૂર્ણસંયુક્તમર્ધભાગં પ્રકલ્પયેત્ ||૫૪|| તદૈકધ્યં સમાનીય ખજેનાભિપ્રમન્થયેત્ | તતઃ પાણિતલં ચૂર્ણં લીઢ્વા ક્ષીરં તતઃ પિબેત્ ||૫૫|| એતત્ સર્પિઃ પ્રયુઞ્જાનઃ શુદ્ધદેહો નરઃ સદા | મૂત્રદોષાઞ્જયેત્ સર્વાનન્યયોગૈઃ સુદુર્જયાન્ ||૫૬|| જયેચ્છોણિતદોષાંશ્ચ વન્ધ્યા ગર્ભં લભેત ચ | નારી ચૈતત્ પ્રયુઞ્જાના યોનિદોષાત્ પ્રમુચ્યતે ||૫૭||

Adhikarana 38 (58-64) · Śloka 65

બલા કોલાસ્થિ મધુકં શ્વદંષ્ટ્રાઽથ શતાવરી | મૃણાલં ચ કશેરુશ્ચ બીજાનીક્ષુરકસ્ય ચ ||૫૮|| સહસ્રવીર્યાંઽશુમતી પયસ્યા સહ કાલયા | શૃગાલવિન્નાઽતિબલા બૃંહણીયો ગણસ્તથા ||૫૯|| એતાનિ સમભાગાનિ મતિમાન્ સહ સાધયેત્ | ચતુર્ગુણેન પયસા ગુડસ્ય તુલયા સહ ||૬૦|| દ્રોણાવશિષ્ટં તત્ પૂતં પચેત્તેન ઘૃતાઢકમ્ | તત્ સિદ્ધં કલશે સ્થાપ્યં ક્ષૌદ્રપ્રસ્થેન સંયુતમ્ ||૬૧|| સર્પિરેતત્ પ્રયુઞ્જાનો મૂત્રદોષાત્ પ્રમુચ્યતે | તુગાક્ષીર્યાશ્ચ ચૂર્ણાનિ શર્કરાયાસ્તથૈવ ચ ||૬૨|| ક્ષૌદ્રેણ તુલ્યાન્યાલોડ્ય પ્રશસ્તેઽહનિ લેહયેત્ | તસ્ય ખાદેદ્યથાશક્તિ માત્રાં ક્ષીરં તતઃ પિબેત્ ||૬૩|| શુક્રદોષાઞ્જયેન્મર્ત્યઃ પ્રાશ્ય સમ્યક્ સુયન્ત્રિતઃ | વ્યવાયક્ષીણરેતાસ્તુ સદ્યઃ સંલભતે સુખમ્ ||૬૪|| ઓજસ્વી બલવાન્મર્ત્યઃ પિબન્નેવ ચ હૃષ્યતિ |૬૫|

Adhikarana 39 (65-72) · Śloka 72

ચિત્રકઃ સારિવા ચૈવ બલા કાલાનુસારિવા ||૬૫|| દ્રાક્ષા વિશાલા પિપ્પલ્યસ્તથા ચિત્રફલા ભવેત્ | તથૈવ મધુકં પથ્યાં દદ્યાદામલકાનિ ચ ||૬૬|| ઘૃતાઢકં પચેદેભિઃ કલ્કૈઃ કર્ષસમન્વિતૈઃ | ક્ષીરદ્રોણે જલદ્રોણે તત્સિદ્ધમવતારયેત્ ||૬૭|| શીતં પરિસ્રુતં ચૈવ શર્કરાપ્રસ્થસંયુતમ્ | તુગાક્ષીર્યાશ્ચ તત્ સર્વં મતિમાન્ પરિમિશ્રયેત્ ||૬૮|| તતો મિતં પિબેત્કાલે યથાદોષં યથાબલમ્ | વાતરેતાઃ શ્લેષ્મરેતાઃ પિત્તરેતાસ્તુ યો ભવેત્ ||૬૯|| રક્તરેતા ગ્રન્થિરેતાઃ પિબેદિચ્છન્નરોગતામ્ | જીવનીયં ચ વૃષ્યં ચ સર્પિરેતદ્બલાવહમ્ ||૭૦|| પ્રજ્ઞાહિતં ચ ધન્યં ચ સર્વરોગાપહં શિવમ્ | સર્પિરેતત્ પ્રયુઞ્જાના સ્ત્રી ગર્ભં લભતેઽચિરાત્ ||૭૧|| અસૃગ્દોષાઞ્જયેચ્ચાપિ યોનિદોષાંશ્ચ સંહતાન્ | મૂત્રદોષેષુ સર્વેષુ કુર્યાદેતચ્ચિકિત્સિતમ્ ||૭૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 58

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે મૂત્રાઘાતપ્રતિષેધો નામ (વિંશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) અષ્ટપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૫૮||