Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ മൂത്രാഘാതപ്രതിഷേധമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो मूत्राघातप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
അരോചകപ്രതിഷേധാനന്തരം പാരിശേഷ്യാന്മൂത്രാഘാതപ്രതിഷേധാരമ്ഭഃ; പരിശേഷത്വം ച മൂത്രാഘാതമൂത്രകൃച്ഛ്രയോരേകത്വേന വിവക്ഷിതത്വാത് കായചികിത്സായാം ചാപരസ്യാധ്യായസ്യാഭാവാത്| അഥാത ഇത്യാദി| മൂത്രാഘാതോ മൂത്രാവരോധഃ, കേചിദാഘാതശബ്ദേന ദുഷ്ടിമാഹുഃ ന ത്വവരോധം, മൂത്രശുക്രമൂത്രസാദയോര്മൂത്രാവരോധാസമ്ഭവാത്||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
വാതകുണ്ഡലികാऽഷ്ഠീലാ വാതബസ്തിസ്തഥൈവ ച |
മൂത്രാതീതഃ സജഠരോ മൂത്രോത്സങ്ഗഃ ക്ഷയസ്തഥാ ||൩||
മൂത്രഗ്രന്ഥിര്മൂത്രശുക്രമുഷ്ണവാതസ്തഥൈവ ച |
മൂത്രൌകസാദൌ ദ്വൌ ചാപി രോഗാ ദ്വാദശ കീര്തിതാഃ ||൪||
View original
वातकुण्डलिकाऽष्ठीला वातबस्तिस्तथैव च |
मूत्रातीतः सजठरो मूत्रोत्सङ्गः क्षयस्तथा ||३||
मूत्रग्रन्थिर्मूत्रशुक्रमुष्णवातस्तथैव च |
मूत्रौकसादौ द्वौ चापि रोगा द्वादश कीर्तिताः ||४||
ഇദാനീം സുഖബോധാര്ഥം മൂത്രാഘാതാന്നാമഭിഃ പ്രാഹ- വാതേത്യാദി| അഷ്ഠീലേതി വാതാഷ്ഠീലേത്യര്ഥഃ| യാ നിദാനസ്ഥാനേ വാതാഷ്ഠീലാ ഭണിതാ സാ ഭിന്നാ, ആധ്മാനാദിലക്ഷണരഹിതത്വാത് | സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവസങ്ഖ്യായാം സിദ്ധായാം ദ്വാദശേതി സങ്ഖ്യാകരണം തന്ത്രാന്തരോക്താധികസങ്ഖ്യാനിവാരണാര്ഥമ്||൩-൪||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
രൌക്ഷ്യാദ്വേഗവിഘാതാദ്വാ വായുരന്തരമാശ്രിതഃ |
മൂത്രം ചരതി സങ്ഗൃഹ്യ വിഗുണഃ കുണ്ഡലീകൃതഃ ||൫||
സൃജേദല്പാല്പമഥവാ സരുജസ്കം ശനൈഃ ശനൈഃ |
വാതകുണ്ഡലികാം തം തു വ്യാധിം വിദ്യാത് സുദാരുണമ് ||൬||
View original
रौक्ष्याद्वेगविघाताद्वा वायुरन्तरमाश्रितः |
मूत्रं चरति सङ्गृह्य विगुणः कुण्डलीकृतः ||५||
सृजेदल्पाल्पमथवा सरुजस्कं शनैः शनैः |
वातकुण्डलिकां तं तु व्याधिं विद्यात् सुदारुणम् ||६||
വാതകുണ്ഡലികായാ ഹേതുസമ്പ്രാപ്തിലക്ഷണാന്യാഹ- രൌക്ഷ്യാദിത്യാദി| അന്തരമാശ്രിത ഇതി ബസ്തിമധ്യമാശ്രിത ഇത്യര്ഥഃ| മൂത്രം ചരതി സങ്ഗൃഹ്യേതി മൂത്രം ഗൃഹീത്വാ വായുശ്ചരതി ഭ്രമതീത്യര്ഥഃ| കുണ്ഡലീകൃത ഇതി കുണ്ഡലാകൃത്യാ വര്തുലീഭൂതഃ| സൃജേത് പ്രവര്തയേത്| സരുജസ്കം സവേദനം മൂത്രമ്| രൌക്ഷ്യാദ്വേഗവിഘാതാദിതി വ്യവഹിതഃ സന്നിഹിതശ്ച ഹേതുരുക്തഃ, വായുരന്തരമാശ്രിത ഇത്യാദിസമ്പ്രാപ്തിഃ, കുണ്ഡലീകൃത ഇത്യാദിലക്ഷണമ്| ‘മൂത്രമല്പാല്പമഥവാ സരുജം സമ്പ്രവര്തതേ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| അപരേ ‘സരുജം സമ്പ്രവര്തയേത്’ ഇതി പഠന്തി| സര്വേഷാം മൂത്രാഘാതാനാം വായുരേവ പ്രായശഃ കാരണം ബോദ്ധവ്യമ്||൫-൬||
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
ശകൃന്മാര്ഗസ്യ ബസ്തേശ്ച വായുരന്തരമാശ്രിതഃ |
അഷ്ഠീലാവദ്ധനം ഗ്രന്ഥിം കരോത്യചലമുന്നതമ് ||൭||
വിണ്മൂത്രാനിലസങ്ഗശ്ച തത്രാധ്മാനം ച ജായതേ |
വേദനാ ച പരാ ബസ്തൌ വാതാഷ്ഠീലേതി താം വിദുഃ ||൮||
View original
शकृन्मार्गस्य बस्तेश्च वायुरन्तरमाश्रितः |
अष्ठीलावद्धनं ग्रन्थिं करोत्यचलमुन्नतम् ||७||
विण्मूत्रानिलसङ्गश्च तत्राध्मानं च जायते |
वेदना च परा बस्तौ वाताष्ठीलेति तां विदुः ||८||
അഷ്ഠീലായാ ഹേതുസമ്പ്രാപ്തിലക്ഷണാന്യാഹ- ശകൃന്മാര്ഗസ്യേത്യാദി| ശകൃന്മാര്ഗോ ഗുദഃ, ബസ്തിഃ മൂത്രാധാരഃ, വായുരത്ര അപാനോ ഗുദബസ്തിസ്ഥരോഗകരത്വാത്, അന്തരം മധ്യമ്| അഷ്ഠീലാ ഉത്തരാപഥേ ദീര്ഘവര്തുലപാഷാണവിശേഷഃ, അന്യേ ചര്മകാരാണാം ലൌഹീം ഭാണ്ഡീമാഹുഃ| അചലമ് ഈഷച്ചലമ്| ആധ്മാനം ബസ്തൌ ബോദ്ധവ്യമ്| അപാനോ വായുരത്ര ഹേതുഃ, ശകൃന്മാര്ഗസ്യേത്യാദിഃ സമ്പ്രാപ്തിഃ, ശേഷം ലക്ഷണമ്||൭-൮||
Adhikarana 5 (9-10) · Śloka 10
വേഗം വിധാരയേദ്യസ്തു മൂത്രസ്യാകുശലോ നരഃ |
നിരുണദ്ധി മുഖം തസ്യ ബസ്തേര്ബസ്തിഗതോऽനിലഃ ||൯||
മൂത്രസങ്ഗോ ഭവേത്തേന ബസ്തികുക്ഷിനിപീഡിതഃ |
വാതബസ്തിഃ സ വിജ്ഞേയോ വ്യാധിഃ കൃച്ഛ്രപ്രസാധനഃ ||൧൦||
View original
वेगं विधारयेद्यस्तु मूत्रस्याकुशलो नरः |
निरुणद्धि मुखं तस्य बस्तेर्बस्तिगतोऽनिलः ||९||
मूत्रसङ्गो भवेत्तेन बस्तिकुक्षिनिपीडितः |
वातबस्तिः स विज्ञेयो व्याधिः कृच्छ्रप्रसाधनः ||१०||
വാതബസ്തേര്ഹേതുസമ്പ്രാപ്തിലക്ഷണാന്യാഹ- വേഗമിത്യാദി| അകുശലോ മൂര്ഖഃ| തസ്യ മൂര്ഖസ്യ| മൂത്രസങ്ഗോ മൂത്രസ്യാപ്രവൃത്തിഃ| തേന വ്യാധിനാ ബസ്തികുക്ഷിനിപീഡിത ഇതി ബസ്തികുക്ഷേര്നിപീഡനം വിദ്യതേ യസ്യ(ത്ര) സ തഥാ; നിപീഡിതം നിപീഡനം വേദനേത്യര്ഥഃ| കൃച്ഛ്രപ്രസാധനഃ കഷ്ടസാധ്യഃ| വേഗം വിധാരയേദിതി ഹേതുഃ, നിരുണദ്ധി മുഖം തസ്യ ബസ്തേരിതി സമ്പ്രാപ്തിഃ, ശേഷം ലക്ഷണമ്||൯-൧൦||
Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12
വേഗം സന്ധാര്യ മൂത്രസ്യ യോ ഭൂയഃ സ്രഷ്ടുമിച്ഛതി |
തസ്യ നാഭ്യേതി യദി വാ കഥഞ്ചിത്സമ്പ്രവര്തതേ ||൧൧||
പ്രവാഹതോ മന്ദരുജമല്പമല്പം പുനഃ പുനഃ |
മൂത്രാതീതം തു തം വിദ്യാന്മൂത്രവേഗവിഘാതജമ് ||൧൨||
View original
वेगं सन्धार्य मूत्रस्य यो भूयः स्रष्टुमिच्छति |
तस्य नाभ्येति यदि वा कथञ्चित्सम्प्रवर्तते ||११||
प्रवाहतो मन्दरुजमल्पमल्पं पुनः पुनः |
मूत्रातीतं तु तं विद्यान्मूत्रवेगविघातजम् ||१२||
മൂത്രാതീതസ്യ ഹേതും സമ്പ്രാപ്തിം ലക്ഷണം ചാഹ- വേഗമിത്യാദി| വേഗം പ്രവൃത്ത്യുന്മുഖത്വം, തം സന്ധാര്യ സമ്യഗ്ധൃത്വാ, ഭൂയഃ പുനഃ, സ്രഷ്ടുമിച്ഛതി മോക്തും വാഞ്ഛതി| നാഭ്യേതി മൂത്രം നാഗച്ഛതീത്യര്ഥഃ| പ്രവാഹത ഇതി നികുഹനാദിത്യര്ഥഃ| യദ്യപി വേഗം സന്ധാര്യ മൂത്രസ്യേത്യനേനൈവ മൂത്രവിഘാതജത്വമസ്യ വ്യാധേഃ പ്രാപ്തം, തഥാऽപി പുനര്മൂത്രവേഗവിഘാതജമിതി കരണം മൂത്രവിഘാതോത്ഥവാതജത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമ്| വേഗം സന്ധാര്യേത്യാദിര്ഹേതുഃ, യോ ഭൂയഃ സ്രഷ്ടുമിച്ഛതീത്യാദിഃ സമ്പ്രാപ്തിഃ, ശേഷം ലക്ഷണമ||൧൧-൧൨||
Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 14
മൂത്രസ്യ വിഹതേ വേഗേ തദുദാവര്തഹേതുനാ |
അപാനഃ കുപിതോ വായുരുദരം പൂരയേദ്ഭൃശമ് ||൧൩||
നാഭേരധസ്താദാധ്മാനം ജനയേത്തീവ്രവേദനമ് |
തം മൂത്രജഠരം വിദ്യാദധഃസ്രോതോനിരോധനമ് ||൧൪||
View original
मूत्रस्य विहते वेगे तदुदावर्तहेतुना |
अपानः कुपितो वायुरुदरं पूरयेद्भृशम् ||१३||
नाभेरधस्तादाध्मानं जनयेत्तीव्रवेदनम् |
तं मूत्रजठरं विद्यादधःस्रोतोनिरोधनम् ||१४||
മൂത്രജഠരസ്യ ഹേത്വാദികമാഹ- മൂത്രസ്യേത്യാദി| തദുദാവര്തഹേതുനേതി തദുദാവര്തോ മൂത്രോദാവര്തഃ സ ഏവ ഹേതുസ്തേനേത്യര്ഥഃ; ഏതേന മൂത്രവേഗേऽവരുദ്ധേ സതി തദുദാവര്തഹേതുനാऽപാനോ വായുഃ കുപിതഃ സന് ഉദരം പൂരയേത്, തതശ്ച നാഭേരധോഭാഗേ തീവ്രപീഡമാധ്മാനം ജനയേത്; തം മൂത്രജഠരമധഃസ്രോതോനിരോധനം വിദ്യാത് മൂത്രപുരീഷമാര്ഗാവരോധകം ജാനീയാദിത്യര്ഥഃ| കേചിത് ‘അധോബസ്തിനിരോധജമ്’ ഇതി പഠന്തി| യേ തു ‘അപാനഃ കുപിതോ വായുഃ’ ഇത്യാദികമേവ മൂത്രജഠരം പഠന്തി, തേ ‘മൂത്രസ്യ വേഗേ വിഹതേ തദുദാവര്തഹേതുനാ’ ഇതി പാഠം മൂത്രാതീതപാഠമധ്യേ പഠന്തി| തഥാ ച സതി തേ പ്രകോപകാരണാനുക്താവപാനപ്രകോപകാരണം ബലവദ്വിഗ്രഹാദികം മന്യന്തേ| താദൃശശ്ച പാഠോ ന വൃദ്ധചിത്താഹ്ലാദകരഃ| മൂത്രസ്യ വേഗേ വിഹതേ ഇത്യാദിര്ഹേതുഃ, ഉദരം പൂരയേദ്ഭൃശമിത്യാദിഃ സമ്പ്രാപ്തിഃ, ശേഷം ലക്ഷണമ്||൧൩-൧൪||
Adhikarana 8 (15-16) · Śloka 16
ബസ്തൌ വാऽപ്യഥവാ നാലേ മണൌ വാ യസ്യ ദേഹിനഃ |
മൂത്രം പ്രവൃത്തം സജ്ജേത സരക്തം വാ പ്രവാഹതഃ ||൧൫||
സ്രവേച്ഛനൈരല്പമല്പം സരുജം വാऽഥ നീരുജമ് |
വിഗുണാനിലജോ വ്യാധിഃ സ മൂത്രോത്സങ്ഗസഞ്ജ്ഞിതഃ ||൧൬||
View original
बस्तौ वाऽप्यथवा नाले मणौ वा यस्य देहिनः |
मूत्रं प्रवृत्तं सज्जेत सरक्तं वा प्रवाहतः ||१५||
स्रवेच्छनैरल्पमल्पं सरुजं वाऽथ नीरुजम् |
विगुणानिलजो व्याधिः स मूत्रोत्सङ्गसञ्ज्ञितः ||१६||
മൂത്രോത്സങ്ഗസ്യ ഹേത്വാദികമാഹ- ബസ്താവിത്യാദി| നാലേ മേഢ്രസ്രോതസി| മണൌ മേഢ്രാഗ്രദേശേ| യദ്യപി നാലേ ഇത്യനേനൈവ മണേരപി ഗ്രഹണം സഞ്ജാതം, തഥാऽപി മണേരുപാദാനം മണാവത്യന്തമൂത്രോത്സങ്ഗപ്രതിപാദനാര്ഥമ്| സജ്ജേത അവരുധ്യേത| ‘സരക്തമ്’ ഇത്യത്ര ‘സംസക്തമ്’ ഇതി പാഠേ സംസക്തം സമ്ബദ്ധമ്| പ്രവാഹതഃ നികുഹനാദിത്യര്ഥഃ| സരുജമ് അതിവാതപ്രകോപാത്, നീരുജം ഹീനവാതപ്രകോപാത്| വിഗുണാനിലജ ഇതി വിമാര്ഗവായുജഃ, വായോര്വിമാര്ഗഗമനം മാര്ഗാവരോധാത് സ്വഹേതുഭിശ്ച; കേചിന്മാര്ഗാവരോധമേവ വിമാര്ഗഗമനേ കാരണമിച്ഛന്തി| വിഗുണാനിലജോ വ്യാധിരിതി ഹേതുഃ, ബസ്താവിത്യാദിഃ സമ്പ്രാപ്തിഃ, ശേഷം ലക്ഷണമ്||൧൫-൧൬||
Adhikarana 9 (17) · Śloka 17
രൂക്ഷസ്യ ക്ലാന്തദേഹസ്യ ബസ്തിസ്ഥൌ പിത്തമാരുതൌ |
സദാഹവേദനം കൃച്ഛ്രം കുര്യാതാം മൂത്രസങ്ക്ഷയമ് ||൧൭||
View original
रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ |
सदाहवेदनं कृच्छ्रं कुर्यातां मूत्रसङ्क्षयम् ||१७||
മൃത്രക്ഷയസ്യ ഹേത്വാദികമാഹ- രൂക്ഷസ്യേത്യാദി| ക്ലാന്തദേഹസ്യ ഗ്ലാനദേഹസ്യ| യദ്യപി രൂക്ഷഗ്ലാനദേഹത്വം ന പിത്തപ്രകോപകാരണം തഥാऽപി വാതാന്വിതപിത്തസ്യ പ്രകോപകം ജ്ഞേയമ്| കുര്യാതാമ് ഉത്പാദയേതാമ്| കൃച്ഛ്രം കുഷ്ഠജനനമ്| മൂത്രസങ്ക്ഷയമിതി മൂത്രശോഷണാന്മൂത്രസങ്ക്ഷയോ രോഗഃ| രൂക്ഷസ്യേത്യാദിഃ ഹേതുഃ, ബസ്തിസ്ഥാവിത്യാദിഃ സമ്പ്രാപ്തിഃ, ശേഷം ലക്ഷണമ്| ‘ബസ്തിസ്ഥൌ പിത്തമാരുതൌ’ ഇത്യത്ര ‘ബസ്തൌ തിഷ്ഠന് സദാഗതിഃ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; സ ചാനാര്ഷഃ പാഠഃ||൧൭||
Adhikarana 10 (18-19) · Śloka 19
അഭ്യന്തരേ ബസ്തിമുഖേ വൃത്തോऽല്പഃ സ്ഥിര ഏവ ച |
വേദനാവാനതി സദാ മൂത്രമാര്ഗനിരോധനഃ ||൧൮||
ജായതേ സഹസാ യസ്യ ഗ്രന്ഥിരശ്മരിലക്ഷണഃ |
സ മൂത്രഗ്രന്ഥിരിത്യേവമുച്യതേ വേദനാദിഭിഃ ||൧൯||
View original
अभ्यन्तरे बस्तिमुखे वृत्तोऽल्पः स्थिर एव च |
वेदनावानति सदा मूत्रमार्गनिरोधनः ||१८||
जायते सहसा यस्य ग्रन्थिरश्मरिलक्षणः |
स मूत्रग्रन्थिरित्येवमुच्यते वेदनादिभिः ||१९||
മൂത്രഗ്രന്ഥേര്ഹേത്വാദികമാഹ- അഭ്യന്തര ഇത്യാദി| അഭ്യന്തരേ ബസ്തിമുഖേ ഇതി ബസ്തിദ്വാരസ്യാഭ്യന്തരേ ഇത്യര്ഥഃ| വൃത്തോ വര്തുലഃ| സ്ഥിരഃ അചലഃ| മൂത്രമാര്ഗനിരോധനഃ മൂത്രവാഹിസ്രോതോനിരോധകാരീത്യര്ഥഃ| സഹസാ ഝടിതി| അശ്മരീലക്ഷണ ഇത്യത്ര വേദനാദിഭിരിതി സമ്ബധ്യതേ| തേന വേദനാഭിഃ കൃത്വാ അശ്മര്യാസ്തുല്യലക്ഷണോ ന ത്വധിഷ്ഠാനാദിഭിരശ്മരീതുല്യലക്ഷണഃ, ഏഷ ഏവാശ്മരീമൂത്രഗ്രന്ഥ്യോര്ഭേദഃ; തഥാ അശ്മര്യാം രക്തസമ്ബന്ധോ നാസ്തി, മൂത്രഗ്രന്ഥൌ തു തന്ത്രാന്തരദര്ശനാദ്രക്തസമ്ബന്ധോ ജ്ഞേയ ഇത്യപി ഭേദഃ| തഥാ ച തദ്വചഃ- “രക്തം വാതകഫാദ്ദുഷ്ടം ബസ്തിദ്വാരേ സുദാരുണമ്| ഗ്രന്ഥിം കുര്യാത് സ കൃച്ഛ്രേണ സൃജേന്മൂത്രം തദാവൃതമ്| അശ്മരീസമശൂലം തം മൂത്രഗ്രന്ഥിം പ്രചക്ഷതേ”- ഇതി| അഭ്യന്തര ഇത്യാദിസമ്പ്രാപ്തിഃ, വേദനാവാനിത്യാദിലക്ഷണം, ഹേതുരത്രാനുക്തോऽപി ഉഷ്ണവാതഹേതുസാഹചര്യാത് പിത്തം ജ്ഞേയഃ| യദ്യേവം തര്ഹി ഉഷ്ണവാതേ വായുരപി ഹേതുരുക്തഃ; സോऽത്രകിമിതി ന ഗൃഹ്യതേ? സത്യം, മൂത്രഗ്രന്ഥേര്വ്യതിക്രമപാഠാദേവ വായുരത്ര കാരണം ന ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്||൧൮-൧൯||
Adhikarana 11 (20-21) · Śloka 21
പ്രത്യുപസ്ഥിതമൂത്രസ്തു മൈഥുനം യോऽഭിനന്ദതി |
തസ്യ മൂത്രയുതം രേതഃ സഹസാ സമ്പ്രവര്തതേ ||൨൦||
പുരസ്താദ്വാऽപി മൂത്രസ്യ പശ്ചാദ്വാऽപി കദാചന |
ഭസ്മോദകപ്രതീകാശം മൂത്രശുക്രം തദുച്യതേ ||൨൧||
View original
प्रत्युपस्थितमूत्रस्तु मैथुनं योऽभिनन्दति |
तस्य मूत्रयुतं रेतः सहसा सम्प्रवर्तते ||२०||
पुरस्ताद्वाऽपि मूत्रस्य पश्चाद्वाऽपि कदाचन |
भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते ||२१||
മൂത്രശുക്രസ്യ ഹേത്വാദികമാഹ- പ്രത്യുപസ്ഥിതേത്യാദി| പ്രത്യുപസ്ഥിതമൂത്ര ഇതി സഞ്ജാതമൂത്രവേഗ ഇത്യര്ഥഃ| യഃപുരുഷഃ, മൈഥുനമഭിനന്ദതി ഇച്ഛതി കരോതീതി താത്പര്യാര്ഥഃ| രേതഃ ശുക്രമ്| പുരസ്താദ്വാऽപി മൂത്രസ്യ ആദാവിത്യര്ഥഃ| ഭസ്മോദകപ്രതീകാശം ഭസ്മമിശ്രിതപാനീയതുല്യമ് | ഏതച്ച രേതോവിശേഷണമ്| യഃപുരുഷഃ സഞ്ജാതമൂത്രവേഗഃ സന് മൈഥുനം കരോതി തസ്യ പുംസോ ഭസ്മോദകപ്രതീകാശം മൂത്രയുതം രേതോ മൂത്രസ്യാദൌ കദാചിത് പശ്ചാദ്വാ വായോര്വിചിത്രക്രിയാകരത്വാത് പ്രവര്തതേ, തന്മൂത്രശുക്രമുച്യത ഇതി ഫലിതോऽര്ഥഃ| അത്ര ഹേതുസമ്പ്രാപ്ത്യാദികം സ്വയമപ്യൂഹ്യ ജ്ഞേയമ്||൨൦-൨൧||
Adhikarana 12 (22-23) · Śloka 23
വ്യായാമാധ്വാതപൈഃ പിത്തം ബസ്തിം പ്രാപ്യാനിലാവൃതമ് |
ബസ്തിം മേഢ്രം ഗുദം ചൈവ പ്രദഹന് സ്രാവയേദധഃ ||൨൨||
മൂത്രം ഹാരിദ്രമഥവാ സരക്തം രക്തമേവ വാ |
കൃച്ഛ്രാത് പ്രവര്തതേ ജന്തോരുഷ്ണവാതം വദന്തി തമ് ||൨൩||
View original
व्यायामाध्वातपैः पित्तं बस्तिं प्राप्यानिलावृतम् |
बस्तिं मेढ्रं गुदं चैव प्रदहन् स्रावयेदधः ||२२||
मूत्रं हारिद्रमथवा सरक्तं रक्तमेव वा |
कृच्छ्रात् प्रवर्तते जन्तोरुष्णवातं वदन्ति तम् ||२३||
വ്യായാമാധ്വാതപൈരിത്യാദി| അനിലാവൃതം വാതാന്വിതം പിത്തമ്| ഹാരിദ്രം ഹരിദ്രാവര്ണമ്| സരക്തമ് ഈഷദ്രക്ത വര്ണമീഷച്ഛോണിതം വാ| രക്തം വേതി കേവലം ശോണിതമ്, അത്യന്തരക്തവര്ണം മൂത്രം വേത്യര്ഥഃ| നനു, അത്രോദ്ദേശസൂത്രപാഠാന്മൂത്രഗ്രന്ഥിമൂത്രശുക്രയോരുപാദാനം പ്രാപ്നോതി നോഷ്ണവാതസ്യ, തത് കഥമത്രോഷ്ണവാതോ നിര്ദിഷ്ടഃ? ഉച്യതേ- യഥാ മൂത്രക്ഷയസ്യ വാതപിത്തേ ഹേതൂ തഥാऽസ്യാപി ത ഏവ ഹേതൂ ഇതി ഹേതുസാമ്യാദ്വ്യതിക്രമേണോഷ്ണവാതോ നിര്ദിഷ്ടഃ| യദ്യേവം തര്ഹി ഉദ്ദേശേऽപ്യുഷ്ണവാതോ മൂത്രക്ഷയാനന്തരമേവ കിമിതി ന പഠിതഃ? സത്യം, മൂത്രഗ്രന്ഥൌ കേവലപിത്തസ്യാനുവര്തനാര്ഥമുഷ്ണവാതോ മൂത്രക്ഷയാനന്തരം പഠിതഃ| വ്യായാമാദികോ ഹേതുഃ, ബസ്തിം പ്രാപ്യേത്യാദിഃ സമ്പ്രാപ്തിഃ, ശേഷം ലക്ഷണമ്||൨൨-൨൩||
Adhikarana 13 (24-26) · Śloka 26
വിശദം പീതകം മൂത്രം സദാഹം ബഹലം തഥാ |
ശുഷ്കം ഭവതി യച്ചാപി രോചനാചൂര്ണസന്നിഭമ് ||൨൪||
മൂത്രൌകസാദം തം വിദ്യാദ്രോഗം പിത്തകൃതം ബുധഃ |
പിച്ഛിലം സംഹതം ശ്വേതം തഥാ കൃച്ഛ്രപ്രവര്തനമ് ||൨൫||
ശുഷ്കം ഭവതി യച്ചാപി ശങ്ഖചൂര്ണപ്രപാണ്ഡുരമ് |
മൂത്രൌകസാദം തം വിദ്യാദാമയം ദ്വാദശം കഫാത് ||൨൬||
View original
विशदं पीतकं मूत्रं सदाहं बहलं तथा |
शुष्कं भवति यच्चापि रोचनाचूर्णसन्निभम् ||२४||
मूत्रौकसादं तं विद्याद्रोगं पित्तकृतं बुधः |
पिच्छिलं संहतं श्वेतं तथा कृच्छ्रप्रवर्तनम् ||२५||
शुष्कं भवति यच्चापि शङ्खचूर्णप्रपाण्डुरम् |
मूत्रौकसादं तं विद्यादामयं द्वादशं कफात् ||२६||
മൂത്രൌകസാദലക്ഷണമാഹ- വിശദമിത്യാദി| വിശദം പിച്ഛിലവിപരീതമ്| പീതകം പീതവര്ണമ്| ബഹലം സ്ഥൂലം ഘനമിത്യര്ഥഃ| ശുഷ്കമിതി ആതപാദിനാ ശുഷ്കമ്| രോചനാ ഗോരോചനാ| ദ്വിതീയമൂത്രൌകസാദലക്ഷണമാഹ- പിച്ഛിലമിത്യാദി| പിച്ഛിലമിതി വിശദവിപരീതമ്, സംഹതം ഘനമ്, ശ്വേതം ശ്വേതവര്ണമ്, കൃച്ഛ്രപ്രവര്തനം ദുഃഖേന പ്രവര്തത ഇത്യര്ഥഃ| ദ്വാദശേതി പുനരുപാദാനം മൂത്രൌകസാദയോരേകനാമത്വാദേവ മന്ദമതീനാം ചേതസ്യേകത്വം മാ ഭൂദിതി ദ്യോതനാര്ഥമ്||൨൪-൨൬||
Adhikarana 14 (27) · Śloka 28
കഷായകല്കസര്പീംഷി ഭക്ഷ്യാന് ലേഹാന് പയാംസി ച |
ക്ഷാരമദ്യാ(ധ്വാ)സവസ്വേദാന് ബസ്തീംശ്ചോത്തരസഞ്ജ്ഞിതാന് ||൨൭||
വിദധ്യാന്മതിമാംസ്തത്ര വിധിം ചാശ്മരിനാശനമ് |൨൮|
View original
कषायकल्कसर्पींषि भक्ष्यान् लेहान् पयांसि च |
क्षारमद्या(ध्वा)सवस्वेदान् बस्तींश्चोत्तरसञ्ज्ञितान् ||२७||
विदध्यान्मतिमांस्तत्र विधिं चाश्मरिनाशनम् |२८|
മൂത്രാഘാതാനാം ചികിത്സാമാഹ- കഷായേത്യാദി| കഷായഃ ക്വാഥഃ, കല്കോ ദൃഷദി പേഷിതഃ സദ്രവഃ| ഭക്ഷ്യാന് ലഡ്ഡുകപ്രഭൃതീന്| പയാംസി ക്ഷീരാണി| ആസവോ മദ്യഭേദഃ| സ്വേദാ ഉപനാഹാദ്യാഃ| ബസ്തീംശ്ചോത്തരസഞ്ജ്ഞിതാനിതി ഉത്തരബസ്തീനിത്യര്ഥഃ| ചകാരാത് സ്നേഹവിരേചനമപി| വിദധ്യാത് കുര്യാത്| മതിമാനിതി ഊഹാപോഹവിദ്വൈദ്യഃ| തത്ര മൂത്രാഘാതരോഗേ| വിധിമശ്മരീസാധനമശ്മരീചികിത്സിതോക്തമ്| നനു, യഥാ വാതാദിഭേദേന ഭിന്നാ മൂത്രാഘാതാ ദര്ശിതാഃ, തഥൈവ ചികിത്സാऽപി ഭിന്നാ വക്തുമുചിതാ, തത് കഥമത്ര സാമാന്യേന ചികിത്സോക്താ? ഉച്യതേ- സര്വേഷു മൂത്രാഘാതേഷു യതോ വാതഃ കാരണമ് അതഃ സാമാന്യേന ചികിത്സിതം വക്തുമുചിതം ഭവതി; ഏവം യദി തത്ര വായുരേവ കാരണം കിം തര്ഹി തത്ര പിത്തകഫാവപ്യാരമ്ഭകത്വേന നിര്ദിഷ്ടൌ, തത് കഥമേകൈവ ചികിത്സാ സര്വേഷു മൃത്രാഘാതേഷു ക്രിയതേ? സത്യം, സര്വേऽപി മൂത്രാഘാതാഃ പ്രായശോ വാതജന്യാഃ പിത്തകഫൌ പുനരാവരകൌ; തസ്മാത്തേഷാമേകൈവ ചികിത്സാ ദോഷാദിബലവികല്പം ദ്രവ്യതത്ത്വം രോഗതത്ത്വം ച ജ്ഞാത്വാ ഭിഷജാ പ്രയോജ്യാ, അത ഏവ മതിമാനിത്യുക്തവാനാചാര്യഃ| കേചിദത്ര ‘അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി മൂത്രദോഷസ്യ ഭേഷജമ്’ ഇത്യാദിപാഠം പഠന്തി, സ ച കഷായകല്പമിത്യനേനോപസങ്ഗൃഹീത ഇതി ന ദര്ശിതഃ| അപരേ തു ‘സ്ത്രീണാമതിപ്രസങ്ഗേന’ ഇത്യാദിപാഠം പഠന്തി, സ ച നാര്ഷഃ||൨൭||
Adhikarana 15 (28) · Śloka 28
മൂത്രോദാവര്തയോഗാംശ്ച കാര്ത്സ്ന്യേനാത്ര പ്രയോജയേത് ||൨൮||
View original
मूत्रोदावर्तयोगांश्च कार्त्स्न्येनात्र प्रयोजयेत् ||२८||
മൂത്രാഘാതേഷു മൂത്രോദാവര്തചികിത്സിതമതിദേശേനാഹ- മൂത്രോദാവര്തേത്യാദി| മൂത്രോദാവര്തയോഗാ യ ഉദിതാ ഭവന്തി തേऽത്ര യോജ്യാ ഇതി അത്രാര്ഥഃ| മൂത്രോദാവര്തയോഗാന് ‘സൌവര്ചലാഢ്യാം മദിരാമ്’ ഇത്യാദിമൂത്രോദാവര്തപ്രതിഷേധോക്താന്| കാര്ത്സ്ന്യേന സാമസ്ത്യേന| ഏതേന യസ്യാമവസ്ഥായാം യേ മൂത്രോദാവര്തയോഗാ ഉചിതാ ഭവന്തി തേऽത്ര യോജ്യാ ഇത്യര്ഥഃ| കാര്ത്സ്ന്യേനേത്യത്ര കര്തികകുണ്ഡേന ബഹുധാ പ്രജല്പിതം, തത്തു ശിഷ്യബുദ്ധിവ്യാകുലഹേതുത്വാദ്ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാച്ച പരിഹൃതമ്| അത്ര മൂത്രാഘാതേ||൨൮||
Adhikarana 16 (29) · Śloka 29
കല്കമേര്വാരുബീജാനാമക്ഷമാത്രം സസൈന്ധവമ് |
ധാന്യാമ്ലയുക്തം പീത്വൈവ മൂത്രകൃച്ഛ്രാത് പ്രമുച്യതേ ||൨൯||
View original
कल्कमेर्वारुबीजानामक्षमात्रं ससैन्धवम् |
धान्याम्लयुक्तं पीत्वैव मूत्रकृच्छ्रात् प्रमुच्यते ||२९||
കല്കമിത്യാദി| ഏര്വാരുഃ ഗ്രീഷ്മകര്കടികാ| അക്ഷമാത്രം കര്ഷപ്രമാണമ് ധാന്യാമ്ലം കാഞ്ജികമ്| കേചിദമും പാഠമന്യഥാ പഠന്തി, സ ചാഭാവാന്ന ലിഖിതഃ||൨൯||
Adhikarana 17 (30) · Śloka 30
സുരാം സൌവര്ചലവതീം മൂത്രകൃച്ഛ്രീ പിബേന്നരഃ |
മധു മാംസോപദംശം വാ പിബേദ്വാऽപ്യഥ ഗൌഡികമ് ||൩൦||
View original
सुरां सौवर्चलवतीं मूत्रकृच्छ्री पिबेन्नरः |
मधु मांसोपदंशं वा पिबेद्वाऽप्यथ गौडिकम् ||३०||
സുരാമിത്യാദി| സുരാ പിഷ്ടകൃതാ| മധു മദ്യം; തച്ച മധുകൃതം, സമാനതന്ത്രദര്ശനാത്| തഥാ ച- ‘മാംസോപദംശം മധുനാ മദ്യം വാऽപി പിബേന്നരഃ’- ഇതി| മാംസോപദംശം മാംസഭക്ഷണയുതമ്| ഗൌഡികം ഗുഡകൃതം മദ്യമ്||൩൦||
Adhikarana 18 (31) · Śloka 31
പിബേത് കുങ്കുമകര്ഷം വാ മധൂദകസമായുതമ് |
രാത്രിപര്യുഷിതം പ്രാതസ്തഥാ സുഖമവാപ്നുയാത് ||൩൧||
View original
पिबेत् कुङ्कुमकर्षं वा मधूदकसमायुतम् |
रात्रिपर्युषितं प्रातस्तथा सुखमवाप्नुयात् ||३१||
പിബേദിത്യാദി| മധൂദകം മധുയുക്തമുദകമ്| പ്രാതരിതി പിബേദിത്യത്ര യോജ്യം; തേന പ്രഭാതേ പിബേദിത്യര്ഥഃ||൩൧||
Adhikarana 19 (32) · Śloka 32
ദാഡിമാമ്ലാം യുതാം മുഖ്യാമേലാജീരകനാഗരൈഃ |
പീത്വാ സുരാം സലവണാം മൂത്രകൃച്ഛ്രാത് പ്രമുച്യതേ ||൩൨||
View original
दाडिमाम्लां युतां मुख्यामेलाजीरकनागरैः |
पीत्वा सुरां सलवणां मूत्रकृच्छ्रात् प्रमुच्यते ||३२||
ദാഡിമാമ്ലാമിത്യാദി| ദാഡിമാമ്ലാം ദാഡിമേനാമ്ലീകൃതാമ്| യുതാമിത്യത്ര ഏലാജീരകനാഗരൈരിതി യോജ്യമ്| സുരാം മുഖ്യാം പൈഷ്ടീമിത്യര്ഥഃ| സലവണാം സൌന്ധവയുക്താമ്||൩൨||
Adhikarana 20 (33-34) · Śloka 34
പൃഥക്പര്ണ്യാദിവര്ഗസ്യ മൂലം ഗോക്ഷുരകസ്യ ച |
അര്ധപ്രസ്ഥേന തോയസ്യ പചേത് ക്ഷീരചതുര്ഗുണമ് ||൩൩||
ക്ഷീരാവശിഷ്ടം തച്ഛീതം സിതാക്ഷൌദ്രയുതം പിബേത് |
നരോ മാരുതപിത്തോത്ഥമൂത്രാഘാതനിവാരണമ് ||൩൪||
View original
पृथक्पर्ण्यादिवर्गस्य मूलं गोक्षुरकस्य च |
अर्धप्रस्थेन तोयस्य पचेत् क्षीरचतुर्गुणम् ||३३||
क्षीरावशिष्टं तच्छीतं सिताक्षौद्रयुतं पिबेत् |
नरो मारुतपित्तोत्थमूत्राघातनिवारणम् ||३४||
പൃഥക്പര്ണ്യാദിവര്ഗസ്യേത്യാദി| പൃഥക്പര്ണ്യാദിവര്ഗോ വിദാരിഗന്ധാദികഃ||൩൩-൩൪||
Adhikarana 21 (35) · Śloka 35
നിഷ്പീഡ്യ വാസസാ സമ്യഗ്വര്ചോ രാസഭവാജിനോഃ |
രസസ്യ കുഡവം തസ്യ പിബേന്മൂത്രരുജാപഹമ് ||൩൫||
View original
निष्पीड्य वाससा सम्यग्वर्चो रासभवाजिनोः |
रसस्य कुडवं तस्य पिबेन्मूत्ररुजापहम् ||३५||
നിഷ്പീഡ്യേത്യാദി| വര്ചഃ പുരീഷമ്| രാസഭോ ഗര്ദഭഃ| വാജീ ഘോടകഃ| കുഡവം ചത്വാരി പലാനി||൩൫||
Adhikarana 22 (36) · Śloka 36
മുസ്താഭയാദേവദാരുമൂര്വാണാം മധുകസ്യ ച |
പിബേദക്ഷസമം കല്കം മൂത്രദോഷനിവാരണമ് ||൩൬||
View original
मुस्ताभयादेवदारुमूर्वाणां मधुकस्य च |
पिबेदक्षसमं कल्कं मूत्रदोषनिवारणम् ||३६||
മുസ്തേത്യാദി| മൂര്വാ ചോരസ്നായുഃ| മധുകം യഷ്ടീമധു| അക്ഷസമം കര്ഷപ്രമാണമ്||൩൬||
Adhikarana 23 (37) · Śloka 37
അഭയാമലകാക്ഷാണാം കല്കം ബദരസമ്മിതമ് |
അമ്ഭസാऽലവണോപേതം പിബേന്മൂത്രരുജാപഹമ് ||൩൭||
View original
अभयामलकाक्षाणां कल्कं बदरसम्मितम् |
अम्भसाऽलवणोपेतं पिबेन्मूत्ररुजापहम् ||३७||
അഭയേത്യാദി| അക്ഷോ ബിഭീതകഃ| ബദരസമ്മിതമ് അര്ധകര്ഷപ്രമാണമ്| അമ്ഭസാ പാനീയേന| അലവണോപേതം കിഞ്ചിത്സൈന്ധവയുതമ്||൩൭||
Adhikarana 24 (38) · Śloka 38
ഉദുമ്ബരസമം കല്കം ദ്രാക്ഷായാ ജലസംയുതമ് |
പിബേത് പര്യുഷിതം രാത്രൌ ശീതം മൂത്രരുജാപഹമ് ||൩൮||
View original
उदुम्बरसमं कल्कं द्राक्षाया जलसंयुतम् |
पिबेत् पर्युषितं रात्रौ शीतं मूत्ररुजापहम् ||३८||
ഉദുമ്ബരസമം കര്ഷപ്രമാണം, ദ്രാക്ഷായാഃ കല്കമ് ഉദുമ്ബരസമം ജലാന്വിതം രാത്രിപര്യുഷിതം പിബേദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ||൩൮||
Adhikarana 25 (39) · Śloka 39
നിദിഗ്ധികായാഃ സ്വരസം പിബേത് കുഡവസമ്മിതമ് |
മൂത്രദോഷഹരം കല്യ ... |൩൯|
View original
निदिग्धिकायाः स्वरसं पिबेत् कुडवसम्मितम् |
मूत्रदोषहरं कल्य ... |३९|
നിദിഗ്ധികാ കണ്ടകാരികാ| കുഡവസമ്മിതം ചതുഷ്പലോന്മിതമ്| കല്യം പ്രാതരിത്യര്ഥഃ|൩൯|-
Adhikarana 26 (39-40) · Śloka 40
... മഥവാ ക്ഷൌദ്രസംയുതമ് ||൩൯||
പ്രപീഡ്യാമലകാനാം തു രസം കുഡവസമ്മിതമ് |
പീത്വാऽഗദീ ഭവേജ്ജന്തുര്മൂത്രദോഷരുജാതുരഃ ||൪൦||
View original
... मथवा क्षौद्रसंयुतम् ||३९||
प्रपीड्यामलकानां तु रसं कुडवसम्मितम् |
पीत्वाऽगदी भवेज्जन्तुर्मूत्रदोषरुजातुरः ||४०||
അഥവേത്യാദി| പ്രപീഡ്യേതി വാസസാ ഗാലയിത്വേത്യര്ഥഃ| കുഡവം ചത്വാരി പലാനി| അഗദീ ഭവേത് നീരോഗോ ഭവേത്||൩൯-൪൦||
Adhikarana 27 (41) · Śloka 41
ധാത്രീഫലരസേനൈവം സൂക്ഷ്മൈലാം വാ പിബേന്നരഃ |൪൧|
View original
धात्रीफलरसेनैवं सूक्ष्मैलां वा पिबेन्नरः |४१|
ധാത്രീഫലരസേനൈവമിത്യാദി| ധാത്രീഫലരസേന ആമലകരസേന| ഏവമിതി ക്ഷൌദ്രയുതാമിത്യര്ഥഃ|൪൧|-
Adhikarana 28 (41-42) · Śloka 42
പിഷ്ട്വാऽഥവാ സുശീതേന ശാലിതണ്ഡുലവാരിണാ ||൪൧||
താലസ്യ തരുണം മൂലം ത്രപുസസ്യ രസം തഥാ |
ശ്വേതം കര്കടകം ചൈവ പ്രാതസ്തു പയസാ പിബേത് ||൪൨||
View original
पिष्ट्वाऽथवा सुशीतेन शालितण्डुलवारिणा ||४१||
तालस्य तरुणं मूलं त्रपुसस्य रसं तथा |
श्वेतं कर्कटकं चैव प्रातस्तु पयसा पिबेत् ||४२||
പിഷ്ട്വേത്യാദി| താലസ്യാഭിനവം മൂലം പിഷ്ട്വാ ശാലിതണ്ഡുലോദകേന പിബേത്, ത്രപുസസ്വരസമഥ വാ പിബേത്| ത്രപുസഃ സുധാവാസഃ| ശ്വേതമിത്യാദി| ശ്വേതം കര്കടകം ത്രപുസമ്| പയസാ ക്ഷീരേണ, സമാനതന്ത്രദര്ശനാത്; ‘ത്രപുസം വാऽഥ ദുഗ്ധേന മൂത്രദോഷഹരം പിബേത്’ ഇതി||൪൧-൪൨||
Adhikarana 29 (43) · Śloka 43
ശൃതം വാ മധുരൈഃ ക്ഷീരം സര്പിര്മിശ്രം പിബേന്നരഃ |
മൂത്രദോഷവിശുദ്ധ്യര്ഥം തഥൈവാശ്മരിനാശനമ് ||൪൩||
View original
शृतं वा मधुरैः क्षीरं सर्पिर्मिश्रं पिबेन्नरः |
मूत्रदोषविशुद्ध्यर्थं तथैवाश्मरिनाशनम् ||४३||
ശൃതമിത്യാദി| മധുരൈഃ കാകോല്യാദിഭിഃ| അയം യോഗോ മൂത്രശുക്രസ്യ ബാഹുല്യേന ബോദ്ധവ്യഃ||൪൩||
Adhikarana 30 (44-45) · Śloka 45
ബലാശ്വദംഷ്ട്രാക്രൌഞ്ചാസ്ഥികോകിലാക്ഷകതണ്ഡുലാന് |
ശതപര്വകമൂലം ച ദേവദാരു സചിത്രകമ് ||൪൪||
അക്ഷബീജം ച സുരയാ കല്കീകൃത്യ പിബേന്നരഃ |
മൂത്രദോഷവിശുദ്ധ്യര്ഥം തഥൈവാശ്മരിനാശനമ് ||൪൫||
View original
बलाश्वदंष्ट्राक्रौञ्चास्थिकोकिलाक्षकतण्डुलान् |
शतपर्वकमूलं च देवदारु सचित्रकम् ||४४||
अक्षबीजं च सुरया कल्कीकृत्य पिबेन्नरः |
मूत्रदोषविशुद्ध्यर्थं तथैवाश्मरिनाशनम् ||४५||
ബലാശ്വദംഷ്ട്രേത്യാദി| ബലാ സ്വനാമഖ്യാതാ, ശ്വദംഷ്ട്രാ ഗോക്ഷുരകഃ, ക്രൌഞ്ചഃ പക്ഷിവിശേഷഃ, ‘കൈചര’ ഇതി ലോകേ, കോകിലാക്ഷകഃ ഖഗ്ഗലീ, ശതപര്വകോ ജലഗണ്ഡീരഃ| അക്ഷബീജം ബിഭീതകമജ്ജാ| ഏതദ്ബലാദികം കല്കീകൃത്യ മൂത്രദോഷവിശുദ്ധ്യര്ഥം പിബേദിത്യര്ഥഃ| തഥാऽശ്മരീചികിത്സിതോക്തമപി മൂത്രദോഷവിശുദ്ധ്യര്ഥം പിബേദിത്യര്ഥഃ| അശ്മരീചികിത്സിതം യദത്ര വാരംവാരം ഭണിതം, തദത്യന്തഹിതത്വാപാദനാര്ഥമ്| കേചിത് ഭോജസംവാദാദ് ബലാദികം യോഗചതുഷ്ടയം മന്യന്തേ; തന്ന, വൃദ്ധാനാമസമ്മതത്വാത്||൪൪-൪൫||
Adhikarana 31 (46) · Śloka 46
പാടലാക്ഷാരമാഹൃത്യ സപ്തകൃത്വഃ പരിസ്രുതമ് |
പിബേന്മൂത്രവികാരഘ്നം സംസൃഷ്ടം തൈലമാത്രയാ ||൪൬||
View original
पाटलाक्षारमाहृत्य सप्तकृत्वः परिस्रुतम् |
पिबेन्मूत्रविकारघ्नं संसृष्टं तैलमात्रया ||४६||
പാടലാക്ഷാരമിത്യാദി| സപ്തകൃത്വഃ സപ്തവാരാന്| പരിസ്രുതം ഗാലിതമ്| സംസൃഷ്ടം സംയുക്തമ്| തൈലമാത്രയാ സ്തോകേന തൈലേന| അത്ര മാത്രാശബ്ദോऽല്പവാചീ| യഥാ- “മാത്രാം ഖാദേദ്ബുഭുക്ഷിതഃ” ഇത്യാദിഷു| അത്ര ക്ഷാരസ്യ തോയസ്യ ച പ്രമാണം ക്ഷാരകല്പോക്തം ജ്ഞാതവ്യമ്| തേന ചതുര്ഗുണേന ജലേന ക്ഷാരഃ പരിസ്രാവണീയഃ||൪൬||
Adhikarana 32 (47) · Śloka 47
നലാശ്മഭേദദര്ഭേക്ഷുത്രപുസൈര്വാരുബീജകാന് |
ക്ഷീരേ പരിശൃതാന് തത്ര പിബേത് സര്പിഃസമായുതാന് ||൪൭||
View original
नलाश्मभेददर्भेक्षुत्रपुसैर्वारुबीजकान् |
क्षीरे परिशृतान् तत्र पिबेत् सर्पिःसमायुतान् ||४७||
നലാശ്മഭേദേത്യാദി| നലഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ ശുഷിരപര്വാ, അശ്മഭേദഃ പാഷാണഭേദഃ, ഏര്വാരുഃ ഗ്രീഷ്മകര്കടികാ, ബീജകഃ അസനസാരഃ| കാര്തികകുണ്ഡസ്തു വൃദ്ധകാശ്യപീയസംവാദാത്ത്രപുസൈര്വാരുബീജാന്യേവാചക്ഷതേ, ബീജകാനിത്യത്ര സ്വാര്ഥികാശ്ച പ്രകൃതിലിങ്ഗവചനാന്യതിക്രാമന്തീത്യുക്തത്വാത് പുംലിങ്ഗതേതി ച കഥയതി തത്ര| മൂത്രാഘാതേ||൪൭||
Adhikarana 33 (48) · Śloka 49
പാടല്യാ യാവശൂകാച്ച പാരിഭദ്രാത്തിലാദാപി |
ക്ഷാരോദകേന മതിമാന് ത്വഗേലോഷണചൂര്ണകമ് ||൪൮||
പിബേദ്ഗുഡേന മിശ്രം വാ ലിഹ്യാല്ലേഹാന് പൃഥക് പൃഥക് |൪൯|
View original
पाटल्या यावशूकाच्च पारिभद्रात्तिलादापि |
क्षारोदकेन मतिमान् त्वगेलोषणचूर्णकम् ||४८||
पिबेद्गुडेन मिश्रं वा लिह्याल्लेहान् पृथक् पृथक् |४९|
പാടല്യാ ഇത്യാദി| യാവശൂകോ യവക്ഷാരഃ| പാരിഭദ്രഃ പര്വതനിമ്ബഃ, അന്യേ പാരിഭദ്രശബ്ദേന കണ്ടകിവൃക്ഷം രക്തകുസുമം ഫലഭദ്രസഞ്ജ്ഞകം വദന്തി| ഊഷണം പിപ്പലീ| പാടല്യാദീനാം ക്ഷാരോദകേന സഹ ത്വഗേലോഷണചൂര്ണം പിബേത്, പാടല്യാദിക്ഷാരോദകഗുഡകൃതാന് ലേഹാന് വാ ലിഹ്യാത്| കാര്തികകുണ്ഡസ്തു ‘ത്വഗേലോഷണചൂര്ണകം’ ഇത്യത്ര ‘ത്വഗേലോഷണസംയുതമ്’ ഇതി പഠതി| തത്ര പാടല്യാദിതിലാന്താനാം ദ്രവ്യാണാം യത് ചൂര്ണം തത് ക്ഷാരോദകേന മുഷ്കകക്ഷാരോദകേന പിബേത്, തത്കൃതാന്വാ പൃഥക് പൃഥക് ത്വഗേലോഷണസംയുതാന് ലേഹാന് ഗുഡമിശ്രിതാന് ലിഹ്യാദിതി വ്യാഖ്യാനയതി| തഥാ ച വിശ്വാമിത്രഃ- ‘പാടല്യാഃ പാരിഭദ്രാദ്വാ തിലാദ്വാऽപി യവാഗ്രജാത്| കണൈലാത്വഗ്യുതം ചൂര്ണം മുഷ്കകക്ഷാരവാരിണാ|| പിബേദ്ഗുഡേന മിശ്രം വാ ലിഹ്യാല്ലേഹാന് പൃഥക് പൃഥക്’ ഇതി| ‘ഗതിമാന്’ ഇത്യത്ര ‘മദിരാം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തഥാ ‘ഗുഡേന മിശ്രം വാ’ ഇത്യത്ര ‘ഗുഡോപദംശം വാ’ ഇതി ച പഠന്തി| തച്ച പാഠദ്വയമനാര്ഷമ്||൪൮||
Adhikarana 34 (49-50) · Śloka 50
അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി മൂത്രദോഷേ ക്രമം ഹിതമ് ||൪൯||
സ്നേഹസ്വേദോപപന്നാനാം ഹിതം തേഷു വിരേചനമ് |
തതഃ സംശുദ്ധദേഹാനാം ഹിതാശ്ചോത്തരബസ്തയഃ ||൫൦||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मूत्रदोषे क्रमं हितम् ||४९||
स्नेहस्वेदोपपन्नानां हितं तेषु विरेचनम् |
ततः संशुद्धदेहानां हिताश्चोत्तरबस्तयः ||५०||
സാമാന്യേന ച ക്രിയാക്രമാര്ഥമാഹ- അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| തേഷു മൂത്രദോഷേഷു| ‘തേഷു വിരേചനം’ ഇത്യത്ര ‘സ്നേഹവിരേചനം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| കാര്തികകുണ്ഡസ്ത ഇമം പാഠം ന പഠതി, ‘കഷായകല്കസര്പീഷി’ ഇത്യാദിനൈവ ഗതാര്ഥത്വാത്| ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു സ്നിഗ്ധശുദ്ധദേഹാനാം പൂര്വോക്താ യോഗാഃ പ്രയോക്തവ്യാ ഇത്യാവേദനായ പഠതി, തത്പഠിതത്വാന്മയാऽപി പഠിതഃ||൪൯-൫൦||
Adhikarana 35 (51) · Śloka 51
സ്ത്ത്രീണാമതിപ്രസങ്ഗേന ശോണിതം യസ്യ ദൃശ്യതേ |
മൈഥുനോപരമസ്തസ്യ ബൃംഹണശ്ച വിധിഃ സ്മൃതഃ ||൫൧||
View original
स्त्त्रीणामतिप्रसङ्गेन शोणितं यस्य दृश्यते |
मैथुनोपरमस्तस्य बृंहणश्च विधिः स्मृतः ||५१||
അത്ര ച കേചിന്മൂത്രദോഷപ്രസങ്ഗേന മൂത്രമാര്ഗപ്രവൃത്തരക്തസ്യാപി വിധാനം കഥയന്തി സ്ത്രീണാമിത്യാദി| അതിപ്രസങ്ഗേന അത്യന്തസേവയാ| മൈഥുനോപരമോ മൈഥുനനിവൃത്തിഃ| ബൃംഹണശ്ച വിധിഃ മാംസക്ഷീരഘൃതാദിസേവനമ്| അമുമപി പാഠം കാര്തികകുണ്ഡോ ന പഠതി, ശുക്രക്ഷയലിങ്ഗേനൈവോക്തത്വാത് സങ്ഖ്യാതിരേകഭയാച്ച; ജേജ്ജടസ്തു പ്രകരണാത് തഥാ ശിഷ്യസുഖബോധാര്ഥം പഠതി ; തത്പഠിതത്വാന്മയാऽപി പഠിതഃ||൫൧||
Adhikarana 36 (52) · Śloka 52
താമ്രചൂഡവസാ തൈലം ഹിതം ചോത്തരബസ്തിഷു |
വിധാനം തസ്യ പൂര്വം ഹി വ്യാസതഃ പരികീര്തിതമ് ||൫൨||
View original
ताम्रचूडवसा तैलं हितं चोत्तरबस्तिषु |
विधानं तस्य पूर्वं हि व्यासतः परिकीर्तितम् ||५२||
കിമേതദേവ തത്ര രക്തേ ഹിതമുതാന്യദപീത്യാഹ- താമ്രചൂഡേത്യാദി| താമ്രചൂഡവസാ കുക്കുടവസാ, വിധാനം വിധിഃ, ഉത്തരബസ്തിഷു ഉത്തരബസ്തിചികിത്സിതേ, തസ്യ ഉത്തരബസ്തേഃ, ‘വ്യാസതഃ’ ഇത്യത്ര ‘വ്യാപദഃ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൫൨||
Adhikarana 37 (53-57) · Śloka 57
ക്ഷൌദ്രാര്ധപാത്രം ദത്ത്വാ ച പാത്രം തു ക്ഷീരസര്പിഷഃ |
ശര്കരായാശ്ച ചൂര്ണം ച ദ്രാക്ഷാചൂര്ണം ച തത്സമമ് ||൫൩||
സ്വയങ്ഗുപ്താഫലം ചൈവ തഥൈവേക്ഷുരകസ്യ ച |
പിപ്പലീചൂര്ണസംയുക്തമര്ധഭാഗം പ്രകല്പയേത് ||൫൪||
തദൈകധ്യം സമാനീയ ഖജേനാഭിപ്രമന്ഥയേത് |
തതഃ പാണിതലം ചൂര്ണം ലീഢ്വാ ക്ഷീരം തതഃ പിബേത് ||൫൫||
ഏതത് സര്പിഃ പ്രയുഞ്ജാനഃ ശുദ്ധദേഹോ നരഃ സദാ |
മൂത്രദോഷാഞ്ജയേത് സര്വാനന്യയോഗൈഃ സുദുര്ജയാന് ||൫൬||
ജയേച്ഛോണിതദോഷാംശ്ച വന്ധ്യാ ഗര്ഭം ലഭേത ച |
നാരീ ചൈതത് പ്രയുഞ്ജാനാ യോനിദോഷാത് പ്രമുച്യതേ ||൫൭||
View original
क्षौद्रार्धपात्रं दत्त्वा च पात्रं तु क्षीरसर्पिषः |
शर्करायाश्च चूर्णं च द्राक्षाचूर्णं च तत्समम् ||५३||
स्वयङ्गुप्ताफलं चैव तथैवेक्षुरकस्य च |
पिप्पलीचूर्णसंयुक्तमर्धभागं प्रकल्पयेत् ||५४||
तदैकध्यं समानीय खजेनाभिप्रमन्थयेत् |
ततः पाणितलं चूर्णं लीढ्वा क्षीरं ततः पिबेत् ||५५||
एतत् सर्पिः प्रयुञ्जानः शुद्धदेहो नरः सदा |
मूत्रदोषाञ्जयेत् सर्वानन्ययोगैः सुदुर्जयान् ||५६||
जयेच्छोणितदोषांश्च वन्ध्या गर्भं लभेत च |
नारी चैतत् प्रयुञ्जाना योनिदोषात् प्रमुच्यते ||५७||
ക്ഷൌദ്രാര്ധപാത്രമിത്യാദി| ക്ഷൌദ്രാര്ധപാത്രം മധ്വര്ധാഢകം, ക്ഷീരസര്പിഷഃ ക്ഷീരസമ്മഥനോത്ഥഘൃതസ്യ| സ്വയങ്ഗുപ്താഫലാദീനാം പിപ്പല്യന്താനാം ചൂര്ണമര്ധഭാഗം പ്രകല്പയേദിത്യര്ഥഃ| സ്വയങ്ഗുപ്താ കപികച്ഛൂഃ, ഹക്ഷുരകഃ കോകിലാക്ഷകഃ, ഖജേന മന്ഥനദണ്ഡേന; പാണിതലം ചൂര്ണമിതി അങ്ഗുലിരഹിതം ഹസ്തതലം ചൂര്ണമിത്യര്ഥഃ; അന്യേ പാണിതലശബ്ദേന കര്ഷം വദന്തി||൫൩-൫൭||
Adhikarana 38 (58-64) · Śloka 65
ബലാ കോലാസ്ഥി മധുകം ശ്വദംഷ്ട്രാऽഥ ശതാവരീ |
മൃണാലം ച കശേരുശ്ച ബീജാനീക്ഷുരകസ്യ ച ||൫൮||
സഹസ്രവീര്യാംऽശുമതീ പയസ്യാ സഹ കാലയാ |
ശൃഗാലവിന്നാऽതിബലാ ബൃംഹണീയോ ഗണസ്തഥാ ||൫൯||
ഏതാനി സമഭാഗാനി മതിമാന് സഹ സാധയേത് |
ചതുര്ഗുണേന പയസാ ഗുഡസ്യ തുലയാ സഹ ||൬൦||
ദ്രോണാവശിഷ്ടം തത് പൂതം പചേത്തേന ഘൃതാഢകമ് |
തത് സിദ്ധം കലശേ സ്ഥാപ്യം ക്ഷൌദ്രപ്രസ്ഥേന സംയുതമ് ||൬൧||
സര്പിരേതത് പ്രയുഞ്ജാനോ മൂത്രദോഷാത് പ്രമുച്യതേ |
തുഗാക്ഷീര്യാശ്ച ചൂര്ണാനി ശര്കരായാസ്തഥൈവ ച ||൬൨||
ക്ഷൌദ്രേണ തുല്യാന്യാലോഡ്യ പ്രശസ്തേऽഹനി ലേഹയേത് |
തസ്യ ഖാദേദ്യഥാശക്തി മാത്രാം ക്ഷീരം തതഃ പിബേത് ||൬൩||
ശുക്രദോഷാഞ്ജയേന്മര്ത്യഃ പ്രാശ്യ സമ്യക് സുയന്ത്രിതഃ |
വ്യവായക്ഷീണരേതാസ്തു സദ്യഃ സംലഭതേ സുഖമ് ||൬൪||
ഓജസ്വീ ബലവാന്മര്ത്യഃ പിബന്നേവ ച ഹൃഷ്യതി |൬൫|
View original
बला कोलास्थि मधुकं श्वदंष्ट्राऽथ शतावरी |
मृणालं च कशेरुश्च बीजानीक्षुरकस्य च ||५८||
सहस्रवीर्यांऽशुमती पयस्या सह कालया |
शृगालविन्नाऽतिबला बृंहणीयो गणस्तथा ||५९||
एतानि समभागानि मतिमान् सह साधयेत् |
चतुर्गुणेन पयसा गुडस्य तुलया सह ||६०||
द्रोणावशिष्टं तत् पूतं पचेत्तेन घृताढकम् |
तत् सिद्धं कलशे स्थाप्यं क्षौद्रप्रस्थेन संयुतम् ||६१||
सर्पिरेतत् प्रयुञ्जानो मूत्रदोषात् प्रमुच्यते |
तुगाक्षीर्याश्च चूर्णानि शर्करायास्तथैव च ||६२||
क्षौद्रेण तुल्यान्यालोड्य प्रशस्तेऽहनि लेहयेत् |
तस्य खादेद्यथाशक्ति मात्रां क्षीरं ततः पिबेत् ||६३||
शुक्रदोषाञ्जयेन्मर्त्यः प्राश्य सम्यक् सुयन्त्रितः |
व्यवायक्षीणरेतास्तु सद्यः संलभते सुखम् ||६४||
ओजस्वी बलवान्मर्त्यः पिबन्नेव च हृष्यति |६५|
അഗര്ഭം ബലാഘൃതമാഹ- ബലേത്യാദി| കോലാസ്ഥി ബദരമജ്ജാ, മധുകം യഷ്ടീമധു, ശ്വദംഷ്ട്രാ ഗോക്ഷുരകഃ, ഇക്ഷുരകഃ കോകിലാക്ഷഃ, സഹസ്രവീര്യാ ദൂര്വാ, അംശുമതീ ശാലപര്ണീ, പയസ്യാ അര്കപുഷ്പീ, ദുഗ്ധികാമന്യേ, കാലാ കാലാനുസാരിവാ, ശ്രീപര്ണികാമന്യേ, ശൃഗാലവിന്നാ പൃശ്നിപര്ണീ, ബൃംഹണീയോ ഗണോ ഗുഡൂചീവര്ജിതഃ കാകോല്യാദിഃ ‘ഗുഡൂചീരഹിതോ വര്ഗഃ കാകോല്യാദിരുദാഹൃതഃ| ബൃംഹണീയഃ’ ഇത്യാദിസമാനതന്ത്രസംവാദാത്| ചതുര്ഗുണേന പയസാ ദുഗ്ധേന, ജലേനേത്യന്യേ| പൂതം വസ്ത്രഗാലിതമ്| പചേത്തേന ഘൃതാഢകമിതി അകല്കമേവ| കാര്തികകുണ്ഡസ്ത്വമും യോഗമന്യഥാ പഠതി വ്യാഖ്യാനയതി ച, സ ച ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാന്ന ലിഖിതഃ| കേചിദേനമനാര്ഷം വദന്തി; തന്ന, സുകീരസുധീരാദിഭിഷ്ടീകാകൃദ്ഭിരാര്ഷത്വേന വര്ണിതത്വാത്||൫൮-൬൪||-
Adhikarana 39 (65-72) · Śloka 72
ചിത്രകഃ സാരിവാ ചൈവ ബലാ കാലാനുസാരിവാ ||൬൫||
ദ്രാക്ഷാ വിശാലാ പിപ്പല്യസ്തഥാ ചിത്രഫലാ ഭവേത് |
തഥൈവ മധുകം പഥ്യാം ദദ്യാദാമലകാനി ച ||൬൬||
ഘൃതാഢകം പചേദേഭിഃ കല്കൈഃ കര്ഷസമന്വിതൈഃ |
ക്ഷീരദ്രോണേ ജലദ്രോണേ തത്സിദ്ധമവതാരയേത് ||൬൭||
ശീതം പരിസ്രുതം ചൈവ ശര്കരാപ്രസ്ഥസംയുതമ് |
തുഗാക്ഷീര്യാശ്ച തത് സര്വം മതിമാന് പരിമിശ്രയേത് ||൬൮||
തതോ മിതം പിബേത്കാലേ യഥാദോഷം യഥാബലമ് |
വാതരേതാഃ ശ്ലേഷ്മരേതാഃ പിത്തരേതാസ്തു യോ ഭവേത് ||൬൯||
രക്തരേതാ ഗ്രന്ഥിരേതാഃ പിബേദിച്ഛന്നരോഗതാമ് |
ജീവനീയം ച വൃഷ്യം ച സര്പിരേതദ്ബലാവഹമ് ||൭൦||
പ്രജ്ഞാഹിതം ച ധന്യം ച സര്വരോഗാപഹം ശിവമ് |
സര്പിരേതത് പ്രയുഞ്ജാനാ സ്ത്രീ ഗര്ഭം ലഭതേऽചിരാത് ||൭൧||
അസൃഗ്ദോഷാഞ്ജയേച്ചാപി യോനിദോഷാംശ്ച സംഹതാന് |
മൂത്രദോഷേഷു സര്വേഷു കുര്യാദേതച്ചികിത്സിതമ് ||൭൨||
View original
चित्रकः सारिवा चैव बला कालानुसारिवा ||६५||
द्राक्षा विशाला पिप्पल्यस्तथा चित्रफला भवेत् |
तथैव मधुकं पथ्यां दद्यादामलकानि च ||६६||
घृताढकं पचेदेभिः कल्कैः कर्षसमन्वितैः |
क्षीरद्रोणे जलद्रोणे तत्सिद्धमवतारयेत् ||६७||
शीतं परिस्रुतं चैव शर्कराप्रस्थसंयुतम् |
तुगाक्षीर्याश्च तत् सर्वं मतिमान् परिमिश्रयेत् ||६८||
ततो मितं पिबेत्काले यथादोषं यथाबलम् |
वातरेताः श्लेष्मरेताः पित्तरेतास्तु यो भवेत् ||६९||
रक्तरेता ग्रन्थिरेताः पिबेदिच्छन्नरोगताम् |
जीवनीयं च वृष्यं च सर्पिरेतद्बलावहम् ||७०||
प्रज्ञाहितं च धन्यं च सर्वरोगापहं शिवम् |
सर्पिरेतत् प्रयुञ्जाना स्त्री गर्भं लभतेऽचिरात् ||७१||
असृग्दोषाञ्जयेच्चापि योनिदोषांश्च संहतान् |
मूत्रदोषेषु सर्वेषु कुर्यादेतच्चिकित्सितम् ||७२||
മഹാബലം ഘൃതമാഹ- ചിത്രക ഇത്യാദി| ചിത്രഫലാ ഗുഡദുഗ്ധികാ ഇന്ദ്രവാരുണീപര്യായാ | തുഗാക്ഷീര്യാശ്ചേത്യത്രാപി പ്രസ്ഥസംയുതമിതി സമ്ബധ്യതേ| മിതം മാത്രോപേതമ്| യഥാബലമിത്യസ്യ പ്രാക് അഗ്നിശബ്ദോ ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യ; തേന യഥാഗ്നിബലമിത്യര്ഥഃ| കേചിദിദം ഘൃതം ന പഠന്തി||൬൫-൭൨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 58
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ കായചികിത്സാതന്ത്രേ മൂത്രാഘാതപ്രതിഷേധോ നാമ (വിംശോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) അഷ്ടപഞ്ചാശത്തമോऽധ്യായഃ ||൫൮||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे मूत्राघातप्रतिषेधो नाम (विंशोऽध्यायः, आदितः) अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५८||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രേ മൂത്രാഘാതപ്രതിഷേധോ നാമാഷ്ടപഞ്ചാശതമോऽധ്യായഃ||൫൮||