Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో మూత్రాఘాతప్రతిషేధమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातो मूत्राघातप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
అరోచకప్రతిషేధానంతరం పారిశేష్యాన్మూత్రాఘాతప్రతిషేధారంభః; పరిశేషత్వం చ మూత్రాఘాతమూత్రకృచ్ఛ్రయోరేకత్వేన వివక్షితత్వాత్ కాయచికిత్సాయాం చాపరస్యాధ్యాయస్యాభావాత్| అథాత ఇత్యాది| మూత్రాఘాతో మూత్రావరోధః, కేచిదాఘాతశబ్దేన దుష్టిమాహుః న త్వవరోధం, మూత్రశుక్రమూత్రసాదయోర్మూత్రావరోధాసంభవాత్||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
వాతకుండలికాఽష్ఠీలా వాతబస్తిస్తథైవ చ |
మూత్రాతీతః సజఠరో మూత్రోత్సంగః క్షయస్తథా ||3||
మూత్రగ్రంథిర్మూత్రశుక్రముష్ణవాతస్తథైవ చ |
మూత్రౌకసాదౌ ద్వౌ చాపి రోగా ద్వాదశ కీర్తితాః ||4||
View original
वातकुण्डलिकाऽष्ठीला वातबस्तिस्तथैव च |
मूत्रातीतः सजठरो मूत्रोत्सङ्गः क्षयस्तथा ||३||
मूत्रग्रन्थिर्मूत्रशुक्रमुष्णवातस्तथैव च |
मूत्रौकसादौ द्वौ चापि रोगा द्वादश कीर्तिताः ||४||
ఇదానీం సుఖబోధార్థం మూత్రాఘాతాన్నామభిః ప్రాహ- వాతేత్యాది| అష్ఠీలేతి వాతాష్ఠీలేత్యర్థః| యా నిదానస్థానే వాతాష్ఠీలా భణితా సా భిన్నా, ఆధ్మానాదిలక్షణరహితత్వాత్ | సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవసంఖ్యాయాం సిద్ధాయాం ద్వాదశేతి సంఖ్యాకరణం తంత్రాంతరోక్తాధికసంఖ్యానివారణార్థం||3-4||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
రౌక్ష్యాద్వేగవిఘాతాద్వా వాయురంతరమాశ్రితః |
మూత్రం చరతి సంగృహ్య విగుణః కుండలీకృతః ||5||
సృజేదల్పాల్పమథవా సరుజస్కం శనైః శనైః |
వాతకుండలికాం తం తు వ్యాధిం విద్యాత్ సుదారుణం ||6||
View original
रौक्ष्याद्वेगविघाताद्वा वायुरन्तरमाश्रितः |
मूत्रं चरति सङ्गृह्य विगुणः कुण्डलीकृतः ||५||
सृजेदल्पाल्पमथवा सरुजस्कं शनैः शनैः |
वातकुण्डलिकां तं तु व्याधिं विद्यात् सुदारुणम् ||६||
వాతకుండలికాయా హేతుసంప్రాప్తిలక్షణాన్యాహ- రౌక్ష్యాదిత్యాది| అంతరమాశ్రిత ఇతి బస్తిమధ్యమాశ్రిత ఇత్యర్థః| మూత్రం చరతి సంగృహ్యేతి మూత్రం గృహీత్వా వాయుశ్చరతి భ్రమతీత్యర్థః| కుండలీకృత ఇతి కుండలాకృత్యా వర్తులీభూతః| సృజేత్ ప్రవర్తయేత్| సరుజస్కం సవేదనం మూత్రం| రౌక్ష్యాద్వేగవిఘాతాదితి వ్యవహితః సన్నిహితశ్చ హేతురుక్తః, వాయురంతరమాశ్రిత ఇత్యాదిసంప్రాప్తిః, కుండలీకృత ఇత్యాదిలక్షణం| ‘మూత్రమల్పాల్పమథవా సరుజం సంప్రవర్తతే’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| అపరే ‘సరుజం సంప్రవర్తయేత్’ ఇతి పఠంతి| సర్వేషాం మూత్రాఘాతానాం వాయురేవ ప్రాయశః కారణం బోద్ధవ్యం||5-6||
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
శకృన్మార్గస్య బస్తేశ్చ వాయురంతరమాశ్రితః |
అష్ఠీలావద్ధనం గ్రంథిం కరోత్యచలమున్నతం ||7||
విణ్మూత్రానిలసంగశ్చ తత్రాధ్మానం చ జాయతే |
వేదనా చ పరా బస్తౌ వాతాష్ఠీలేతి తాం విదుః ||8||
View original
शकृन्मार्गस्य बस्तेश्च वायुरन्तरमाश्रितः |
अष्ठीलावद्धनं ग्रन्थिं करोत्यचलमुन्नतम् ||७||
विण्मूत्रानिलसङ्गश्च तत्राध्मानं च जायते |
वेदना च परा बस्तौ वाताष्ठीलेति तां विदुः ||८||
అష్ఠీలాయా హేతుసంప్రాప్తిలక్షణాన్యాహ- శకృన్మార్గస్యేత్యాది| శకృన్మార్గో గుదః, బస్తిః మూత్రాధారః, వాయురత్ర అపానో గుదబస్తిస్థరోగకరత్వాత్, అంతరం మధ్యం| అష్ఠీలా ఉత్తరాపథే దీర్ఘవర్తులపాషాణవిశేషః, అన్యే చర్మకారాణాం లౌహీం భాండీమాహుః| అచలం ఈషచ్చలం| ఆధ్మానం బస్తౌ బోద్ధవ్యం| అపానో వాయురత్ర హేతుః, శకృన్మార్గస్యేత్యాదిః సంప్రాప్తిః, శేషం లక్షణం||7-8||
Adhikarana 5 (9-10) · Śloka 10
వేగం విధారయేద్యస్తు మూత్రస్యాకుశలో నరః |
నిరుణద్ధి ముఖం తస్య బస్తేర్బస్తిగతోఽనిలః ||9||
మూత్రసంగో భవేత్తేన బస్తికుక్షినిపీడితః |
వాతబస్తిః స విజ్ఞేయో వ్యాధిః కృచ్ఛ్రప్రసాధనః ||10||
View original
वेगं विधारयेद्यस्तु मूत्रस्याकुशलो नरः |
निरुणद्धि मुखं तस्य बस्तेर्बस्तिगतोऽनिलः ||९||
मूत्रसङ्गो भवेत्तेन बस्तिकुक्षिनिपीडितः |
वातबस्तिः स विज्ञेयो व्याधिः कृच्छ्रप्रसाधनः ||१०||
వాతబస్తేర్హేతుసంప్రాప్తిలక్షణాన్యాహ- వేగమిత్యాది| అకుశలో మూర్ఖః| తస్య మూర్ఖస్య| మూత్రసంగో మూత్రస్యాప్రవృత్తిః| తేన వ్యాధినా బస్తికుక్షినిపీడిత ఇతి బస్తికుక్షేర్నిపీడనం విద్యతే యస్య(త్ర) స తథా; నిపీడితం నిపీడనం వేదనేత్యర్థః| కృచ్ఛ్రప్రసాధనః కష్టసాధ్యః| వేగం విధారయేదితి హేతుః, నిరుణద్ధి ముఖం తస్య బస్తేరితి సంప్రాప్తిః, శేషం లక్షణం||9-10||
Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12
వేగం సంధార్య మూత్రస్య యో భూయః స్రష్టుమిచ్ఛతి |
తస్య నాభ్యేతి యది వా కథంచిత్సంప్రవర్తతే ||11||
ప్రవాహతో మందరుజమల్పమల్పం పునః పునః |
మూత్రాతీతం తు తం విద్యాన్మూత్రవేగవిఘాతజం ||12||
View original
वेगं सन्धार्य मूत्रस्य यो भूयः स्रष्टुमिच्छति |
तस्य नाभ्येति यदि वा कथञ्चित्सम्प्रवर्तते ||११||
प्रवाहतो मन्दरुजमल्पमल्पं पुनः पुनः |
मूत्रातीतं तु तं विद्यान्मूत्रवेगविघातजम् ||१२||
మూత్రాతీతస్య హేతుం సంప్రాప్తిం లక్షణం చాహ- వేగమిత్యాది| వేగం ప్రవృత్త్యున్ముఖత్వం, తం సంధార్య సమ్యగ్ధృత్వా, భూయః పునః, స్రష్టుమిచ్ఛతి మోక్తుం వాంఛతి| నాభ్యేతి మూత్రం నాగచ్ఛతీత్యర్థః| ప్రవాహత ఇతి నికుహనాదిత్యర్థః| యద్యపి వేగం సంధార్య మూత్రస్యేత్యనేనైవ మూత్రవిఘాతజత్వమస్య వ్యాధేః ప్రాప్తం, తథాఽపి పునర్మూత్రవేగవిఘాతజమితి కరణం మూత్రవిఘాతోత్థవాతజత్వప్రతిపాదనార్థం| వేగం సంధార్యేత్యాదిర్హేతుః, యో భూయః స్రష్టుమిచ్ఛతీత్యాదిః సంప్రాప్తిః, శేషం లక్షణమ||11-12||
Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 14
మూత్రస్య విహతే వేగే తదుదావర్తహేతునా |
అపానః కుపితో వాయురుదరం పూరయేద్భృశం ||13||
నాభేరధస్తాదాధ్మానం జనయేత్తీవ్రవేదనం |
తం మూత్రజఠరం విద్యాదధఃస్రోతోనిరోధనం ||14||
View original
मूत्रस्य विहते वेगे तदुदावर्तहेतुना |
अपानः कुपितो वायुरुदरं पूरयेद्भृशम् ||१३||
नाभेरधस्तादाध्मानं जनयेत्तीव्रवेदनम् |
तं मूत्रजठरं विद्यादधःस्रोतोनिरोधनम् ||१४||
మూత్రజఠరస్య హేత్వాదికమాహ- మూత్రస్యేత్యాది| తదుదావర్తహేతునేతి తదుదావర్తో మూత్రోదావర్తః స ఏవ హేతుస్తేనేత్యర్థః; ఏతేన మూత్రవేగేఽవరుద్ధే సతి తదుదావర్తహేతునాఽపానో వాయుః కుపితః సన్ ఉదరం పూరయేత్, తతశ్చ నాభేరధోభాగే తీవ్రపీడమాధ్మానం జనయేత్; తం మూత్రజఠరమధఃస్రోతోనిరోధనం విద్యాత్ మూత్రపురీషమార్గావరోధకం జానీయాదిత్యర్థః| కేచిత్ ‘అధోబస్తినిరోధజం’ ఇతి పఠంతి| యే తు ‘అపానః కుపితో వాయుః’ ఇత్యాదికమేవ మూత్రజఠరం పఠంతి, తే ‘మూత్రస్య వేగే విహతే తదుదావర్తహేతునా’ ఇతి పాఠం మూత్రాతీతపాఠమధ్యే పఠంతి| తథా చ సతి తే ప్రకోపకారణానుక్తావపానప్రకోపకారణం బలవద్విగ్రహాదికం మన్యంతే| తాదృశశ్చ పాఠో న వృద్ధచిత్తాహ్లాదకరః| మూత్రస్య వేగే విహతే ఇత్యాదిర్హేతుః, ఉదరం పూరయేద్భృశమిత్యాదిః సంప్రాప్తిః, శేషం లక్షణం||13-14||
Adhikarana 8 (15-16) · Śloka 16
బస్తౌ వాఽప్యథవా నాలే మణౌ వా యస్య దేహినః |
మూత్రం ప్రవృత్తం సజ్జేత సరక్తం వా ప్రవాహతః ||15||
స్రవేచ్ఛనైరల్పమల్పం సరుజం వాఽథ నీరుజం |
విగుణానిలజో వ్యాధిః స మూత్రోత్సంగసంజ్ఞితః ||16||
View original
बस्तौ वाऽप्यथवा नाले मणौ वा यस्य देहिनः |
मूत्रं प्रवृत्तं सज्जेत सरक्तं वा प्रवाहतः ||१५||
स्रवेच्छनैरल्पमल्पं सरुजं वाऽथ नीरुजम् |
विगुणानिलजो व्याधिः स मूत्रोत्सङ्गसञ्ज्ञितः ||१६||
మూత్రోత్సంగస్య హేత్వాదికమాహ- బస్తావిత్యాది| నాలే మేఢ్రస్రోతసి| మణౌ మేఢ్రాగ్రదేశే| యద్యపి నాలే ఇత్యనేనైవ మణేరపి గ్రహణం సంజాతం, తథాఽపి మణేరుపాదానం మణావత్యంతమూత్రోత్సంగప్రతిపాదనార్థం| సజ్జేత అవరుధ్యేత| ‘సరక్తం’ ఇత్యత్ర ‘సంసక్తం’ ఇతి పాఠే సంసక్తం సంబద్ధం| ప్రవాహతః నికుహనాదిత్యర్థః| సరుజం అతివాతప్రకోపాత్, నీరుజం హీనవాతప్రకోపాత్| విగుణానిలజ ఇతి విమార్గవాయుజః, వాయోర్విమార్గగమనం మార్గావరోధాత్ స్వహేతుభిశ్చ; కేచిన్మార్గావరోధమేవ విమార్గగమనే కారణమిచ్ఛంతి| విగుణానిలజో వ్యాధిరితి హేతుః, బస్తావిత్యాదిః సంప్రాప్తిః, శేషం లక్షణం||15-16||
Adhikarana 9 (17) · Śloka 17
రూక్షస్య క్లాంతదేహస్య బస్తిస్థౌ పిత్తమారుతౌ |
సదాహవేదనం కృచ్ఛ్రం కుర్యాతాం మూత్రసంక్షయం ||17||
View original
रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ |
सदाहवेदनं कृच्छ्रं कुर्यातां मूत्रसङ्क्षयम् ||१७||
మృత్రక్షయస్య హేత్వాదికమాహ- రూక్షస్యేత్యాది| క్లాంతదేహస్య గ్లానదేహస్య| యద్యపి రూక్షగ్లానదేహత్వం న పిత్తప్రకోపకారణం తథాఽపి వాతాన్వితపిత్తస్య ప్రకోపకం జ్ఞేయం| కుర్యాతాం ఉత్పాదయేతాం| కృచ్ఛ్రం కుష్ఠజననం| మూత్రసంక్షయమితి మూత్రశోషణాన్మూత్రసంక్షయో రోగః| రూక్షస్యేత్యాదిః హేతుః, బస్తిస్థావిత్యాదిః సంప్రాప్తిః, శేషం లక్షణం| ‘బస్తిస్థౌ పిత్తమారుతౌ’ ఇత్యత్ర ‘బస్తౌ తిష్ఠన్ సదాగతిః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; స చానార్షః పాఠః||17||
Adhikarana 10 (18-19) · Śloka 19
అభ్యంతరే బస్తిముఖే వృత్తోఽల్పః స్థిర ఏవ చ |
వేదనావానతి సదా మూత్రమార్గనిరోధనః ||18||
జాయతే సహసా యస్య గ్రంథిరశ్మరిలక్షణః |
స మూత్రగ్రంథిరిత్యేవముచ్యతే వేదనాదిభిః ||19||
View original
अभ्यन्तरे बस्तिमुखे वृत्तोऽल्पः स्थिर एव च |
वेदनावानति सदा मूत्रमार्गनिरोधनः ||१८||
जायते सहसा यस्य ग्रन्थिरश्मरिलक्षणः |
स मूत्रग्रन्थिरित्येवमुच्यते वेदनादिभिः ||१९||
మూత్రగ్రంథేర్హేత్వాదికమాహ- అభ్యంతర ఇత్యాది| అభ్యంతరే బస్తిముఖే ఇతి బస్తిద్వారస్యాభ్యంతరే ఇత్యర్థః| వృత్తో వర్తులః| స్థిరః అచలః| మూత్రమార్గనిరోధనః మూత్రవాహిస్రోతోనిరోధకారీత్యర్థః| సహసా ఝటితి| అశ్మరీలక్షణ ఇత్యత్ర వేదనాదిభిరితి సంబధ్యతే| తేన వేదనాభిః కృత్వా అశ్మర్యాస్తుల్యలక్షణో న త్వధిష్ఠానాదిభిరశ్మరీతుల్యలక్షణః, ఏష ఏవాశ్మరీమూత్రగ్రంథ్యోర్భేదః; తథా అశ్మర్యాం రక్తసంబంధో నాస్తి, మూత్రగ్రంథౌ తు తంత్రాంతరదర్శనాద్రక్తసంబంధో జ్ఞేయ ఇత్యపి భేదః| తథా చ తద్వచః- “రక్తం వాతకఫాద్దుష్టం బస్తిద్వారే సుదారుణం| గ్రంథిం కుర్యాత్ స కృచ్ఛ్రేణ సృజేన్మూత్రం తదావృతం| అశ్మరీసమశూలం తం మూత్రగ్రంథిం ప్రచక్షతే”- ఇతి| అభ్యంతర ఇత్యాదిసంప్రాప్తిః, వేదనావానిత్యాదిలక్షణం, హేతురత్రానుక్తోఽపి ఉష్ణవాతహేతుసాహచర్యాత్ పిత్తం జ్ఞేయః| యద్యేవం తర్హి ఉష్ణవాతే వాయురపి హేతురుక్తః; సోఽత్రకిమితి న గృహ్యతే? సత్యం, మూత్రగ్రంథేర్వ్యతిక్రమపాఠాదేవ వాయురత్ర కారణం న భవతీతి జ్ఞేయం||18-19||
Adhikarana 11 (20-21) · Śloka 21
ప్రత్యుపస్థితమూత్రస్తు మైథునం యోఽభినందతి |
తస్య మూత్రయుతం రేతః సహసా సంప్రవర్తతే ||20||
పురస్తాద్వాఽపి మూత్రస్య పశ్చాద్వాఽపి కదాచన |
భస్మోదకప్రతీకాశం మూత్రశుక్రం తదుచ్యతే ||21||
View original
प्रत्युपस्थितमूत्रस्तु मैथुनं योऽभिनन्दति |
तस्य मूत्रयुतं रेतः सहसा सम्प्रवर्तते ||२०||
पुरस्ताद्वाऽपि मूत्रस्य पश्चाद्वाऽपि कदाचन |
भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते ||२१||
మూత్రశుక్రస్య హేత్వాదికమాహ- ప్రత్యుపస్థితేత్యాది| ప్రత్యుపస్థితమూత్ర ఇతి సంజాతమూత్రవేగ ఇత్యర్థః| యఃపురుషః, మైథునమభినందతి ఇచ్ఛతి కరోతీతి తాత్పర్యార్థః| రేతః శుక్రం| పురస్తాద్వాఽపి మూత్రస్య ఆదావిత్యర్థః| భస్మోదకప్రతీకాశం భస్మమిశ్రితపానీయతుల్యం | ఏతచ్చ రేతోవిశేషణం| యఃపురుషః సంజాతమూత్రవేగః సన్ మైథునం కరోతి తస్య పుంసో భస్మోదకప్రతీకాశం మూత్రయుతం రేతో మూత్రస్యాదౌ కదాచిత్ పశ్చాద్వా వాయోర్విచిత్రక్రియాకరత్వాత్ ప్రవర్తతే, తన్మూత్రశుక్రముచ్యత ఇతి ఫలితోఽర్థః| అత్ర హేతుసంప్రాప్త్యాదికం స్వయమప్యూహ్య జ్ఞేయం||20-21||
Adhikarana 12 (22-23) · Śloka 23
వ్యాయామాధ్వాతపైః పిత్తం బస్తిం ప్రాప్యానిలావృతం |
బస్తిం మేఢ్రం గుదం చైవ ప్రదహన్ స్రావయేదధః ||22||
మూత్రం హారిద్రమథవా సరక్తం రక్తమేవ వా |
కృచ్ఛ్రాత్ ప్రవర్తతే జంతోరుష్ణవాతం వదంతి తం ||23||
View original
व्यायामाध्वातपैः पित्तं बस्तिं प्राप्यानिलावृतम् |
बस्तिं मेढ्रं गुदं चैव प्रदहन् स्रावयेदधः ||२२||
मूत्रं हारिद्रमथवा सरक्तं रक्तमेव वा |
कृच्छ्रात् प्रवर्तते जन्तोरुष्णवातं वदन्ति तम् ||२३||
వ్యాయామాధ్వాతపైరిత్యాది| అనిలావృతం వాతాన్వితం పిత్తం| హారిద్రం హరిద్రావర్ణం| సరక్తం ఈషద్రక్త వర్ణమీషచ్ఛోణితం వా| రక్తం వేతి కేవలం శోణితం, అత్యంతరక్తవర్ణం మూత్రం వేత్యర్థః| నను, అత్రోద్దేశసూత్రపాఠాన్మూత్రగ్రంథిమూత్రశుక్రయోరుపాదానం ప్రాప్నోతి నోష్ణవాతస్య, తత్ కథమత్రోష్ణవాతో నిర్దిష్టః? ఉచ్యతే- యథా మూత్రక్షయస్య వాతపిత్తే హేతూ తథాఽస్యాపి త ఏవ హేతూ ఇతి హేతుసామ్యాద్వ్యతిక్రమేణోష్ణవాతో నిర్దిష్టః| యద్యేవం తర్హి ఉద్దేశేఽప్యుష్ణవాతో మూత్రక్షయానంతరమేవ కిమితి న పఠితః? సత్యం, మూత్రగ్రంథౌ కేవలపిత్తస్యానువర్తనార్థముష్ణవాతో మూత్రక్షయానంతరం పఠితః| వ్యాయామాదికో హేతుః, బస్తిం ప్రాప్యేత్యాదిః సంప్రాప్తిః, శేషం లక్షణం||22-23||
Adhikarana 13 (24-26) · Śloka 26
విశదం పీతకం మూత్రం సదాహం బహలం తథా |
శుష్కం భవతి యచ్చాపి రోచనాచూర్ణసన్నిభం ||24||
మూత్రౌకసాదం తం విద్యాద్రోగం పిత్తకృతం బుధః |
పిచ్ఛిలం సంహతం శ్వేతం తథా కృచ్ఛ్రప్రవర్తనం ||25||
శుష్కం భవతి యచ్చాపి శంఖచూర్ణప్రపాండురం |
మూత్రౌకసాదం తం విద్యాదామయం ద్వాదశం కఫాత్ ||26||
View original
विशदं पीतकं मूत्रं सदाहं बहलं तथा |
शुष्कं भवति यच्चापि रोचनाचूर्णसन्निभम् ||२४||
मूत्रौकसादं तं विद्याद्रोगं पित्तकृतं बुधः |
पिच्छिलं संहतं श्वेतं तथा कृच्छ्रप्रवर्तनम् ||२५||
शुष्कं भवति यच्चापि शङ्खचूर्णप्रपाण्डुरम् |
मूत्रौकसादं तं विद्यादामयं द्वादशं कफात् ||२६||
మూత్రౌకసాదలక్షణమాహ- విశదమిత్యాది| విశదం పిచ్ఛిలవిపరీతం| పీతకం పీతవర్ణం| బహలం స్థూలం ఘనమిత్యర్థః| శుష్కమితి ఆతపాదినా శుష్కం| రోచనా గోరోచనా| ద్వితీయమూత్రౌకసాదలక్షణమాహ- పిచ్ఛిలమిత్యాది| పిచ్ఛిలమితి విశదవిపరీతం, సంహతం ఘనం, శ్వేతం శ్వేతవర్ణం, కృచ్ఛ్రప్రవర్తనం దుఃఖేన ప్రవర్తత ఇత్యర్థః| ద్వాదశేతి పునరుపాదానం మూత్రౌకసాదయోరేకనామత్వాదేవ మందమతీనాం చేతస్యేకత్వం మా భూదితి ద్యోతనార్థం||24-26||
Adhikarana 14 (27) · Śloka 28
కషాయకల్కసర్పీంషి భక్ష్యాన్ లేహాన్ పయాంసి చ |
క్షారమద్యా(ధ్వా)సవస్వేదాన్ బస్తీంశ్చోత్తరసంజ్ఞితాన్ ||27||
విదధ్యాన్మతిమాంస్తత్ర విధిం చాశ్మరినాశనం |28|
View original
कषायकल्कसर्पींषि भक्ष्यान् लेहान् पयांसि च |
क्षारमद्या(ध्वा)सवस्वेदान् बस्तींश्चोत्तरसञ्ज्ञितान् ||२७||
विदध्यान्मतिमांस्तत्र विधिं चाश्मरिनाशनम् |२८|
మూత్రాఘాతానాం చికిత్సామాహ- కషాయేత్యాది| కషాయః క్వాథః, కల్కో దృషది పేషితః సద్రవః| భక్ష్యాన్ లడ్డుకప్రభృతీన్| పయాంసి క్షీరాణి| ఆసవో మద్యభేదః| స్వేదా ఉపనాహాద్యాః| బస్తీంశ్చోత్తరసంజ్ఞితానితి ఉత్తరబస్తీనిత్యర్థః| చకారాత్ స్నేహవిరేచనమపి| విదధ్యాత్ కుర్యాత్| మతిమానితి ఊహాపోహవిద్వైద్యః| తత్ర మూత్రాఘాతరోగే| విధిమశ్మరీసాధనమశ్మరీచికిత్సితోక్తం| నను, యథా వాతాదిభేదేన భిన్నా మూత్రాఘాతా దర్శితాః, తథైవ చికిత్సాఽపి భిన్నా వక్తుముచితా, తత్ కథమత్ర సామాన్యేన చికిత్సోక్తా? ఉచ్యతే- సర్వేషు మూత్రాఘాతేషు యతో వాతః కారణం అతః సామాన్యేన చికిత్సితం వక్తుముచితం భవతి; ఏవం యది తత్ర వాయురేవ కారణం కిం తర్హి తత్ర పిత్తకఫావప్యారంభకత్వేన నిర్దిష్టౌ, తత్ కథమేకైవ చికిత్సా సర్వేషు మృత్రాఘాతేషు క్రియతే? సత్యం, సర్వేఽపి మూత్రాఘాతాః ప్రాయశో వాతజన్యాః పిత్తకఫౌ పునరావరకౌ; తస్మాత్తేషామేకైవ చికిత్సా దోషాదిబలవికల్పం ద్రవ్యతత్త్వం రోగతత్త్వం చ జ్ఞాత్వా భిషజా ప్రయోజ్యా, అత ఏవ మతిమానిత్యుక్తవానాచార్యః| కేచిదత్ర ‘అతః పరం ప్రవక్ష్యామి మూత్రదోషస్య భేషజం’ ఇత్యాదిపాఠం పఠంతి, స చ కషాయకల్పమిత్యనేనోపసంగృహీత ఇతి న దర్శితః| అపరే తు ‘స్త్రీణామతిప్రసంగేన’ ఇత్యాదిపాఠం పఠంతి, స చ నార్షః||27||
Adhikarana 15 (28) · Śloka 28
మూత్రోదావర్తయోగాంశ్చ కార్త్స్న్యేనాత్ర ప్రయోజయేత్ ||28||
View original
मूत्रोदावर्तयोगांश्च कार्त्स्न्येनात्र प्रयोजयेत् ||२८||
మూత్రాఘాతేషు మూత్రోదావర్తచికిత్సితమతిదేశేనాహ- మూత్రోదావర్తేత్యాది| మూత్రోదావర్తయోగా య ఉదితా భవంతి తేఽత్ర యోజ్యా ఇతి అత్రార్థః| మూత్రోదావర్తయోగాన్ ‘సౌవర్చలాఢ్యాం మదిరాం’ ఇత్యాదిమూత్రోదావర్తప్రతిషేధోక్తాన్| కార్త్స్న్యేన సామస్త్యేన| ఏతేన యస్యామవస్థాయాం యే మూత్రోదావర్తయోగా ఉచితా భవంతి తేఽత్ర యోజ్యా ఇత్యర్థః| కార్త్స్న్యేనేత్యత్ర కర్తికకుండేన బహుధా ప్రజల్పితం, తత్తు శిష్యబుద్ధివ్యాకులహేతుత్వాద్గ్రంథగౌరవభయాచ్చ పరిహృతం| అత్ర మూత్రాఘాతే||28||
Adhikarana 16 (29) · Śloka 29
కల్కమేర్వారుబీజానామక్షమాత్రం ససైంధవం |
ధాన్యామ్లయుక్తం పీత్వైవ మూత్రకృచ్ఛ్రాత్ ప్రముచ్యతే ||29||
View original
कल्कमेर्वारुबीजानामक्षमात्रं ससैन्धवम् |
धान्याम्लयुक्तं पीत्वैव मूत्रकृच्छ्रात् प्रमुच्यते ||२९||
కల్కమిత్యాది| ఏర్వారుః గ్రీష్మకర్కటికా| అక్షమాత్రం కర్షప్రమాణం ధాన్యామ్లం కాంజికం| కేచిదముం పాఠమన్యథా పఠంతి, స చాభావాన్న లిఖితః||29||
Adhikarana 17 (30) · Śloka 30
సురాం సౌవర్చలవతీం మూత్రకృచ్ఛ్రీ పిబేన్నరః |
మధు మాంసోపదంశం వా పిబేద్వాఽప్యథ గౌడికం ||30||
View original
सुरां सौवर्चलवतीं मूत्रकृच्छ्री पिबेन्नरः |
मधु मांसोपदंशं वा पिबेद्वाऽप्यथ गौडिकम् ||३०||
సురామిత్యాది| సురా పిష్టకృతా| మధు మద్యం; తచ్చ మధుకృతం, సమానతంత్రదర్శనాత్| తథా చ- ‘మాంసోపదంశం మధునా మద్యం వాఽపి పిబేన్నరః’- ఇతి| మాంసోపదంశం మాంసభక్షణయుతం| గౌడికం గుడకృతం మద్యం||30||
Adhikarana 18 (31) · Śloka 31
పిబేత్ కుంకుమకర్షం వా మధూదకసమాయుతం |
రాత్రిపర్యుషితం ప్రాతస్తథా సుఖమవాప్నుయాత్ ||31||
View original
पिबेत् कुङ्कुमकर्षं वा मधूदकसमायुतम् |
रात्रिपर्युषितं प्रातस्तथा सुखमवाप्नुयात् ||३१||
పిబేదిత్యాది| మధూదకం మధుయుక్తముదకం| ప్రాతరితి పిబేదిత్యత్ర యోజ్యం; తేన ప్రభాతే పిబేదిత్యర్థః||31||
Adhikarana 19 (32) · Śloka 32
దాడిమామ్లాం యుతాం ముఖ్యామేలాజీరకనాగరైః |
పీత్వా సురాం సలవణాం మూత్రకృచ్ఛ్రాత్ ప్రముచ్యతే ||32||
View original
दाडिमाम्लां युतां मुख्यामेलाजीरकनागरैः |
पीत्वा सुरां सलवणां मूत्रकृच्छ्रात् प्रमुच्यते ||३२||
దాడిమామ్లామిత్యాది| దాడిమామ్లాం దాడిమేనామ్లీకృతాం| యుతామిత్యత్ర ఏలాజీరకనాగరైరితి యోజ్యం| సురాం ముఖ్యాం పైష్టీమిత్యర్థః| సలవణాం సౌంధవయుక్తాం||32||
Adhikarana 20 (33-34) · Śloka 34
పృథక్పర్ణ్యాదివర్గస్య మూలం గోక్షురకస్య చ |
అర్ధప్రస్థేన తోయస్య పచేత్ క్షీరచతుర్గుణం ||33||
క్షీరావశిష్టం తచ్ఛీతం సితాక్షౌద్రయుతం పిబేత్ |
నరో మారుతపిత్తోత్థమూత్రాఘాతనివారణం ||34||
View original
पृथक्पर्ण्यादिवर्गस्य मूलं गोक्षुरकस्य च |
अर्धप्रस्थेन तोयस्य पचेत् क्षीरचतुर्गुणम् ||३३||
क्षीरावशिष्टं तच्छीतं सिताक्षौद्रयुतं पिबेत् |
नरो मारुतपित्तोत्थमूत्राघातनिवारणम् ||३४||
పృథక్పర్ణ్యాదివర్గస్యేత్యాది| పృథక్పర్ణ్యాదివర్గో విదారిగంధాదికః||33-34||
Adhikarana 21 (35) · Śloka 35
నిష్పీడ్య వాససా సమ్యగ్వర్చో రాసభవాజినోః |
రసస్య కుడవం తస్య పిబేన్మూత్రరుజాపహం ||35||
View original
निष्पीड्य वाससा सम्यग्वर्चो रासभवाजिनोः |
रसस्य कुडवं तस्य पिबेन्मूत्ररुजापहम् ||३५||
నిష్పీడ్యేత్యాది| వర్చః పురీషం| రాసభో గర్దభః| వాజీ ఘోటకః| కుడవం చత్వారి పలాని||35||
Adhikarana 22 (36) · Śloka 36
ముస్తాభయాదేవదారుమూర్వాణాం మధుకస్య చ |
పిబేదక్షసమం కల్కం మూత్రదోషనివారణం ||36||
View original
मुस्ताभयादेवदारुमूर्वाणां मधुकस्य च |
पिबेदक्षसमं कल्कं मूत्रदोषनिवारणम् ||३६||
ముస్తేత్యాది| మూర్వా చోరస్నాయుః| మధుకం యష్టీమధు| అక్షసమం కర్షప్రమాణం||36||
Adhikarana 23 (37) · Śloka 37
అభయామలకాక్షాణాం కల్కం బదరసమ్మితం |
అంభసాఽలవణోపేతం పిబేన్మూత్రరుజాపహం ||37||
View original
अभयामलकाक्षाणां कल्कं बदरसम्मितम् |
अम्भसाऽलवणोपेतं पिबेन्मूत्ररुजापहम् ||३७||
అభయేత్యాది| అక్షో బిభీతకః| బదరసమ్మితం అర్ధకర్షప్రమాణం| అంభసా పానీయేన| అలవణోపేతం కించిత్సైంధవయుతం||37||
Adhikarana 24 (38) · Śloka 38
ఉదుంబరసమం కల్కం ద్రాక్షాయా జలసంయుతం |
పిబేత్ పర్యుషితం రాత్రౌ శీతం మూత్రరుజాపహం ||38||
View original
उदुम्बरसमं कल्कं द्राक्षाया जलसंयुतम् |
पिबेत् पर्युषितं रात्रौ शीतं मूत्ररुजापहम् ||३८||
ఉదుంబరసమం కర్షప్రమాణం, ద్రాక్షాయాః కల్కం ఉదుంబరసమం జలాన్వితం రాత్రిపర్యుషితం పిబేదితి పిండార్థః||38||
Adhikarana 25 (39) · Śloka 39
నిదిగ్ధికాయాః స్వరసం పిబేత్ కుడవసమ్మితం |
మూత్రదోషహరం కల్య ... |39|
View original
निदिग्धिकायाः स्वरसं पिबेत् कुडवसम्मितम् |
मूत्रदोषहरं कल्य ... |३९|
నిదిగ్ధికా కంటకారికా| కుడవసమ్మితం చతుష్పలోన్మితం| కల్యం ప్రాతరిత్యర్థః|39|-
Adhikarana 26 (39-40) · Śloka 40
... మథవా క్షౌద్రసంయుతం ||39||
ప్రపీడ్యామలకానాం తు రసం కుడవసమ్మితం |
పీత్వాఽగదీ భవేజ్జంతుర్మూత్రదోషరుజాతురః ||40||
View original
... मथवा क्षौद्रसंयुतम् ||३९||
प्रपीड्यामलकानां तु रसं कुडवसम्मितम् |
पीत्वाऽगदी भवेज्जन्तुर्मूत्रदोषरुजातुरः ||४०||
అథవేత్యాది| ప్రపీడ్యేతి వాససా గాలయిత్వేత్యర్థః| కుడవం చత్వారి పలాని| అగదీ భవేత్ నీరోగో భవేత్||39-40||
Adhikarana 27 (41) · Śloka 41
ధాత్రీఫలరసేనైవం సూక్ష్మైలాం వా పిబేన్నరః |41|
View original
धात्रीफलरसेनैवं सूक्ष्मैलां वा पिबेन्नरः |४१|
ధాత్రీఫలరసేనైవమిత్యాది| ధాత్రీఫలరసేన ఆమలకరసేన| ఏవమితి క్షౌద్రయుతామిత్యర్థః|41|-
Adhikarana 28 (41-42) · Śloka 42
పిష్ట్వాఽథవా సుశీతేన శాలితండులవారిణా ||41||
తాలస్య తరుణం మూలం త్రపుసస్య రసం తథా |
శ్వేతం కర్కటకం చైవ ప్రాతస్తు పయసా పిబేత్ ||42||
View original
पिष्ट्वाऽथवा सुशीतेन शालितण्डुलवारिणा ||४१||
तालस्य तरुणं मूलं त्रपुसस्य रसं तथा |
श्वेतं कर्कटकं चैव प्रातस्तु पयसा पिबेत् ||४२||
పిష్ట్వేత్యాది| తాలస్యాభినవం మూలం పిష్ట్వా శాలితండులోదకేన పిబేత్, త్రపుసస్వరసమథ వా పిబేత్| త్రపుసః సుధావాసః| శ్వేతమిత్యాది| శ్వేతం కర్కటకం త్రపుసం| పయసా క్షీరేణ, సమానతంత్రదర్శనాత్; ‘త్రపుసం వాఽథ దుగ్ధేన మూత్రదోషహరం పిబేత్’ ఇతి||41-42||
Adhikarana 29 (43) · Śloka 43
శృతం వా మధురైః క్షీరం సర్పిర్మిశ్రం పిబేన్నరః |
మూత్రదోషవిశుద్ధ్యర్థం తథైవాశ్మరినాశనం ||43||
View original
शृतं वा मधुरैः क्षीरं सर्पिर्मिश्रं पिबेन्नरः |
मूत्रदोषविशुद्ध्यर्थं तथैवाश्मरिनाशनम् ||४३||
శృతమిత్యాది| మధురైః కాకోల్యాదిభిః| అయం యోగో మూత్రశుక్రస్య బాహుల్యేన బోద్ధవ్యః||43||
Adhikarana 30 (44-45) · Śloka 45
బలాశ్వదంష్ట్రాక్రౌంచాస్థికోకిలాక్షకతండులాన్ |
శతపర్వకమూలం చ దేవదారు సచిత్రకం ||44||
అక్షబీజం చ సురయా కల్కీకృత్య పిబేన్నరః |
మూత్రదోషవిశుద్ధ్యర్థం తథైవాశ్మరినాశనం ||45||
View original
बलाश्वदंष्ट्राक्रौञ्चास्थिकोकिलाक्षकतण्डुलान् |
शतपर्वकमूलं च देवदारु सचित्रकम् ||४४||
अक्षबीजं च सुरया कल्कीकृत्य पिबेन्नरः |
मूत्रदोषविशुद्ध्यर्थं तथैवाश्मरिनाशनम् ||४५||
బలాశ్వదంష్ట్రేత్యాది| బలా స్వనామఖ్యాతా, శ్వదంష్ట్రా గోక్షురకః, క్రౌంచః పక్షివిశేషః, ‘కైచర’ ఇతి లోకే, కోకిలాక్షకః ఖగ్గలీ, శతపర్వకో జలగండీరః| అక్షబీజం బిభీతకమజ్జా| ఏతద్బలాదికం కల్కీకృత్య మూత్రదోషవిశుద్ధ్యర్థం పిబేదిత్యర్థః| తథాఽశ్మరీచికిత్సితోక్తమపి మూత్రదోషవిశుద్ధ్యర్థం పిబేదిత్యర్థః| అశ్మరీచికిత్సితం యదత్ర వారంవారం భణితం, తదత్యంతహితత్వాపాదనార్థం| కేచిత్ భోజసంవాదాద్ బలాదికం యోగచతుష్టయం మన్యంతే; తన్న, వృద్ధానామసమ్మతత్వాత్||44-45||
Adhikarana 31 (46) · Śloka 46
పాటలాక్షారమాహృత్య సప్తకృత్వః పరిస్రుతం |
పిబేన్మూత్రవికారఘ్నం సంసృష్టం తైలమాత్రయా ||46||
View original
पाटलाक्षारमाहृत्य सप्तकृत्वः परिस्रुतम् |
पिबेन्मूत्रविकारघ्नं संसृष्टं तैलमात्रया ||४६||
పాటలాక్షారమిత్యాది| సప్తకృత్వః సప్తవారాన్| పరిస్రుతం గాలితం| సంసృష్టం సంయుక్తం| తైలమాత్రయా స్తోకేన తైలేన| అత్ర మాత్రాశబ్దోఽల్పవాచీ| యథా- “మాత్రాం ఖాదేద్బుభుక్షితః” ఇత్యాదిషు| అత్ర క్షారస్య తోయస్య చ ప్రమాణం క్షారకల్పోక్తం జ్ఞాతవ్యం| తేన చతుర్గుణేన జలేన క్షారః పరిస్రావణీయః||46||
Adhikarana 32 (47) · Śloka 47
నలాశ్మభేదదర్భేక్షుత్రపుసైర్వారుబీజకాన్ |
క్షీరే పరిశృతాన్ తత్ర పిబేత్ సర్పిఃసమాయుతాన్ ||47||
View original
नलाश्मभेददर्भेक्षुत्रपुसैर्वारुबीजकान् |
क्षीरे परिशृतान् तत्र पिबेत् सर्पिःसमायुतान् ||४७||
నలాశ్మభేదేత్యాది| నలః స్వనామప్రసిద్ధః శుషిరపర్వా, అశ్మభేదః పాషాణభేదః, ఏర్వారుః గ్రీష్మకర్కటికా, బీజకః అసనసారః| కార్తికకుండస్తు వృద్ధకాశ్యపీయసంవాదాత్త్రపుసైర్వారుబీజాన్యేవాచక్షతే, బీజకానిత్యత్ర స్వార్థికాశ్చ ప్రకృతిలింగవచనాన్యతిక్రామంతీత్యుక్తత్వాత్ పుంలింగతేతి చ కథయతి తత్ర| మూత్రాఘాతే||47||
Adhikarana 33 (48) · Śloka 49
పాటల్యా యావశూకాచ్చ పారిభద్రాత్తిలాదాపి |
క్షారోదకేన మతిమాన్ త్వగేలోషణచూర్ణకం ||48||
పిబేద్గుడేన మిశ్రం వా లిహ్యాల్లేహాన్ పృథక్ పృథక్ |49|
View original
पाटल्या यावशूकाच्च पारिभद्रात्तिलादापि |
क्षारोदकेन मतिमान् त्वगेलोषणचूर्णकम् ||४८||
पिबेद्गुडेन मिश्रं वा लिह्याल्लेहान् पृथक् पृथक् |४९|
పాటల్యా ఇత్యాది| యావశూకో యవక్షారః| పారిభద్రః పర్వతనింబః, అన్యే పారిభద్రశబ్దేన కంటకివృక్షం రక్తకుసుమం ఫలభద్రసంజ్ఞకం వదంతి| ఊషణం పిప్పలీ| పాటల్యాదీనాం క్షారోదకేన సహ త్వగేలోషణచూర్ణం పిబేత్, పాటల్యాదిక్షారోదకగుడకృతాన్ లేహాన్ వా లిహ్యాత్| కార్తికకుండస్తు ‘త్వగేలోషణచూర్ణకం’ ఇత్యత్ర ‘త్వగేలోషణసంయుతం’ ఇతి పఠతి| తత్ర పాటల్యాదితిలాంతానాం ద్రవ్యాణాం యత్ చూర్ణం తత్ క్షారోదకేన ముష్కకక్షారోదకేన పిబేత్, తత్కృతాన్వా పృథక్ పృథక్ త్వగేలోషణసంయుతాన్ లేహాన్ గుడమిశ్రితాన్ లిహ్యాదితి వ్యాఖ్యానయతి| తథా చ విశ్వామిత్రః- ‘పాటల్యాః పారిభద్రాద్వా తిలాద్వాఽపి యవాగ్రజాత్| కణైలాత్వగ్యుతం చూర్ణం ముష్కకక్షారవారిణా|| పిబేద్గుడేన మిశ్రం వా లిహ్యాల్లేహాన్ పృథక్ పృథక్’ ఇతి| ‘గతిమాన్’ ఇత్యత్ర ‘మదిరాం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తథా ‘గుడేన మిశ్రం వా’ ఇత్యత్ర ‘గుడోపదంశం వా’ ఇతి చ పఠంతి| తచ్చ పాఠద్వయమనార్షం||48||
Adhikarana 34 (49-50) · Śloka 50
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి మూత్రదోషే క్రమం హితం ||49||
స్నేహస్వేదోపపన్నానాం హితం తేషు విరేచనం |
తతః సంశుద్ధదేహానాం హితాశ్చోత్తరబస్తయః ||50||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मूत्रदोषे क्रमं हितम् ||४९||
स्नेहस्वेदोपपन्नानां हितं तेषु विरेचनम् |
ततः संशुद्धदेहानां हिताश्चोत्तरबस्तयः ||५०||
సామాన్యేన చ క్రియాక్రమార్థమాహ- అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| తేషు మూత్రదోషేషు| ‘తేషు విరేచనం’ ఇత్యత్ర ‘స్నేహవిరేచనం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| కార్తికకుండస్త ఇమం పాఠం న పఠతి, ‘కషాయకల్కసర్పీషి’ ఇత్యాదినైవ గతార్థత్వాత్| జేజ్జటాచార్యస్తు స్నిగ్ధశుద్ధదేహానాం పూర్వోక్తా యోగాః ప్రయోక్తవ్యా ఇత్యావేదనాయ పఠతి, తత్పఠితత్వాన్మయాఽపి పఠితః||49-50||
Adhikarana 35 (51) · Śloka 51
స్త్త్రీణామతిప్రసంగేన శోణితం యస్య దృశ్యతే |
మైథునోపరమస్తస్య బృంహణశ్చ విధిః స్మృతః ||51||
View original
स्त्त्रीणामतिप्रसङ्गेन शोणितं यस्य दृश्यते |
मैथुनोपरमस्तस्य बृंहणश्च विधिः स्मृतः ||५१||
అత్ర చ కేచిన్మూత్రదోషప్రసంగేన మూత్రమార్గప్రవృత్తరక్తస్యాపి విధానం కథయంతి స్త్రీణామిత్యాది| అతిప్రసంగేన అత్యంతసేవయా| మైథునోపరమో మైథుననివృత్తిః| బృంహణశ్చ విధిః మాంసక్షీరఘృతాదిసేవనం| అముమపి పాఠం కార్తికకుండో న పఠతి, శుక్రక్షయలింగేనైవోక్తత్వాత్ సంఖ్యాతిరేకభయాచ్చ; జేజ్జటస్తు ప్రకరణాత్ తథా శిష్యసుఖబోధార్థం పఠతి ; తత్పఠితత్వాన్మయాఽపి పఠితః||51||
Adhikarana 36 (52) · Śloka 52
తామ్రచూడవసా తైలం హితం చోత్తరబస్తిషు |
విధానం తస్య పూర్వం హి వ్యాసతః పరికీర్తితం ||52||
View original
ताम्रचूडवसा तैलं हितं चोत्तरबस्तिषु |
विधानं तस्य पूर्वं हि व्यासतः परिकीर्तितम् ||५२||
కిమేతదేవ తత్ర రక్తే హితముతాన్యదపీత్యాహ- తామ్రచూడేత్యాది| తామ్రచూడవసా కుక్కుటవసా, విధానం విధిః, ఉత్తరబస్తిషు ఉత్తరబస్తిచికిత్సితే, తస్య ఉత్తరబస్తేః, ‘వ్యాసతః’ ఇత్యత్ర ‘వ్యాపదః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||52||
Adhikarana 37 (53-57) · Śloka 57
క్షౌద్రార్ధపాత్రం దత్త్వా చ పాత్రం తు క్షీరసర్పిషః |
శర్కరాయాశ్చ చూర్ణం చ ద్రాక్షాచూర్ణం చ తత్సమం ||53||
స్వయంగుప్తాఫలం చైవ తథైవేక్షురకస్య చ |
పిప్పలీచూర్ణసంయుక్తమర్ధభాగం ప్రకల్పయేత్ ||54||
తదైకధ్యం సమానీయ ఖజేనాభిప్రమంథయేత్ |
తతః పాణితలం చూర్ణం లీఢ్వా క్షీరం తతః పిబేత్ ||55||
ఏతత్ సర్పిః ప్రయుంజానః శుద్ధదేహో నరః సదా |
మూత్రదోషాంజయేత్ సర్వానన్యయోగైః సుదుర్జయాన్ ||56||
జయేచ్ఛోణితదోషాంశ్చ వంధ్యా గర్భం లభేత చ |
నారీ చైతత్ ప్రయుంజానా యోనిదోషాత్ ప్రముచ్యతే ||57||
View original
क्षौद्रार्धपात्रं दत्त्वा च पात्रं तु क्षीरसर्पिषः |
शर्करायाश्च चूर्णं च द्राक्षाचूर्णं च तत्समम् ||५३||
स्वयङ्गुप्ताफलं चैव तथैवेक्षुरकस्य च |
पिप्पलीचूर्णसंयुक्तमर्धभागं प्रकल्पयेत् ||५४||
तदैकध्यं समानीय खजेनाभिप्रमन्थयेत् |
ततः पाणितलं चूर्णं लीढ्वा क्षीरं ततः पिबेत् ||५५||
एतत् सर्पिः प्रयुञ्जानः शुद्धदेहो नरः सदा |
मूत्रदोषाञ्जयेत् सर्वानन्ययोगैः सुदुर्जयान् ||५६||
जयेच्छोणितदोषांश्च वन्ध्या गर्भं लभेत च |
नारी चैतत् प्रयुञ्जाना योनिदोषात् प्रमुच्यते ||५७||
క్షౌద్రార్ధపాత్రమిత్యాది| క్షౌద్రార్ధపాత్రం మధ్వర్ధాఢకం, క్షీరసర్పిషః క్షీరసమ్మథనోత్థఘృతస్య| స్వయంగుప్తాఫలాదీనాం పిప్పల్యంతానాం చూర్ణమర్ధభాగం ప్రకల్పయేదిత్యర్థః| స్వయంగుప్తా కపికచ్ఛూః, హక్షురకః కోకిలాక్షకః, ఖజేన మంథనదండేన; పాణితలం చూర్ణమితి అంగులిరహితం హస్తతలం చూర్ణమిత్యర్థః; అన్యే పాణితలశబ్దేన కర్షం వదంతి||53-57||
Adhikarana 38 (58-64) · Śloka 65
బలా కోలాస్థి మధుకం శ్వదంష్ట్రాఽథ శతావరీ |
మృణాలం చ కశేరుశ్చ బీజానీక్షురకస్య చ ||58||
సహస్రవీర్యాంఽశుమతీ పయస్యా సహ కాలయా |
శృగాలవిన్నాఽతిబలా బృంహణీయో గణస్తథా ||59||
ఏతాని సమభాగాని మతిమాన్ సహ సాధయేత్ |
చతుర్గుణేన పయసా గుడస్య తులయా సహ ||60||
ద్రోణావశిష్టం తత్ పూతం పచేత్తేన ఘృతాఢకం |
తత్ సిద్ధం కలశే స్థాప్యం క్షౌద్రప్రస్థేన సంయుతం ||61||
సర్పిరేతత్ ప్రయుంజానో మూత్రదోషాత్ ప్రముచ్యతే |
తుగాక్షీర్యాశ్చ చూర్ణాని శర్కరాయాస్తథైవ చ ||62||
క్షౌద్రేణ తుల్యాన్యాలోడ్య ప్రశస్తేఽహని లేహయేత్ |
తస్య ఖాదేద్యథాశక్తి మాత్రాం క్షీరం తతః పిబేత్ ||63||
శుక్రదోషాంజయేన్మర్త్యః ప్రాశ్య సమ్యక్ సుయంత్రితః |
వ్యవాయక్షీణరేతాస్తు సద్యః సంలభతే సుఖం ||64||
ఓజస్వీ బలవాన్మర్త్యః పిబన్నేవ చ హృష్యతి |65|
View original
बला कोलास्थि मधुकं श्वदंष्ट्राऽथ शतावरी |
मृणालं च कशेरुश्च बीजानीक्षुरकस्य च ||५८||
सहस्रवीर्यांऽशुमती पयस्या सह कालया |
शृगालविन्नाऽतिबला बृंहणीयो गणस्तथा ||५९||
एतानि समभागानि मतिमान् सह साधयेत् |
चतुर्गुणेन पयसा गुडस्य तुलया सह ||६०||
द्रोणावशिष्टं तत् पूतं पचेत्तेन घृताढकम् |
तत् सिद्धं कलशे स्थाप्यं क्षौद्रप्रस्थेन संयुतम् ||६१||
सर्पिरेतत् प्रयुञ्जानो मूत्रदोषात् प्रमुच्यते |
तुगाक्षीर्याश्च चूर्णानि शर्करायास्तथैव च ||६२||
क्षौद्रेण तुल्यान्यालोड्य प्रशस्तेऽहनि लेहयेत् |
तस्य खादेद्यथाशक्ति मात्रां क्षीरं ततः पिबेत् ||६३||
शुक्रदोषाञ्जयेन्मर्त्यः प्राश्य सम्यक् सुयन्त्रितः |
व्यवायक्षीणरेतास्तु सद्यः संलभते सुखम् ||६४||
ओजस्वी बलवान्मर्त्यः पिबन्नेव च हृष्यति |६५|
అగర్భం బలాఘృతమాహ- బలేత్యాది| కోలాస్థి బదరమజ్జా, మధుకం యష్టీమధు, శ్వదంష్ట్రా గోక్షురకః, ఇక్షురకః కోకిలాక్షః, సహస్రవీర్యా దూర్వా, అంశుమతీ శాలపర్ణీ, పయస్యా అర్కపుష్పీ, దుగ్ధికామన్యే, కాలా కాలానుసారివా, శ్రీపర్ణికామన్యే, శృగాలవిన్నా పృశ్నిపర్ణీ, బృంహణీయో గణో గుడూచీవర్జితః కాకోల్యాదిః ‘గుడూచీరహితో వర్గః కాకోల్యాదిరుదాహృతః| బృంహణీయః’ ఇత్యాదిసమానతంత్రసంవాదాత్| చతుర్గుణేన పయసా దుగ్ధేన, జలేనేత్యన్యే| పూతం వస్త్రగాలితం| పచేత్తేన ఘృతాఢకమితి అకల్కమేవ| కార్తికకుండస్త్వముం యోగమన్యథా పఠతి వ్యాఖ్యానయతి చ, స చ గ్రంథగౌరవభయాన్న లిఖితః| కేచిదేనమనార్షం వదంతి; తన్న, సుకీరసుధీరాదిభిష్టీకాకృద్భిరార్షత్వేన వర్ణితత్వాత్||58-64||-
Adhikarana 39 (65-72) · Śloka 72
చిత్రకః సారివా చైవ బలా కాలానుసారివా ||65||
ద్రాక్షా విశాలా పిప్పల్యస్తథా చిత్రఫలా భవేత్ |
తథైవ మధుకం పథ్యాం దద్యాదామలకాని చ ||66||
ఘృతాఢకం పచేదేభిః కల్కైః కర్షసమన్వితైః |
క్షీరద్రోణే జలద్రోణే తత్సిద్ధమవతారయేత్ ||67||
శీతం పరిస్రుతం చైవ శర్కరాప్రస్థసంయుతం |
తుగాక్షీర్యాశ్చ తత్ సర్వం మతిమాన్ పరిమిశ్రయేత్ ||68||
తతో మితం పిబేత్కాలే యథాదోషం యథాబలం |
వాతరేతాః శ్లేష్మరేతాః పిత్తరేతాస్తు యో భవేత్ ||69||
రక్తరేతా గ్రంథిరేతాః పిబేదిచ్ఛన్నరోగతాం |
జీవనీయం చ వృష్యం చ సర్పిరేతద్బలావహం ||70||
ప్రజ్ఞాహితం చ ధన్యం చ సర్వరోగాపహం శివం |
సర్పిరేతత్ ప్రయుంజానా స్త్రీ గర్భం లభతేఽచిరాత్ ||71||
అసృగ్దోషాంజయేచ్చాపి యోనిదోషాంశ్చ సంహతాన్ |
మూత్రదోషేషు సర్వేషు కుర్యాదేతచ్చికిత్సితం ||72||
View original
चित्रकः सारिवा चैव बला कालानुसारिवा ||६५||
द्राक्षा विशाला पिप्पल्यस्तथा चित्रफला भवेत् |
तथैव मधुकं पथ्यां दद्यादामलकानि च ||६६||
घृताढकं पचेदेभिः कल्कैः कर्षसमन्वितैः |
क्षीरद्रोणे जलद्रोणे तत्सिद्धमवतारयेत् ||६७||
शीतं परिस्रुतं चैव शर्कराप्रस्थसंयुतम् |
तुगाक्षीर्याश्च तत् सर्वं मतिमान् परिमिश्रयेत् ||६८||
ततो मितं पिबेत्काले यथादोषं यथाबलम् |
वातरेताः श्लेष्मरेताः पित्तरेतास्तु यो भवेत् ||६९||
रक्तरेता ग्रन्थिरेताः पिबेदिच्छन्नरोगताम् |
जीवनीयं च वृष्यं च सर्पिरेतद्बलावहम् ||७०||
प्रज्ञाहितं च धन्यं च सर्वरोगापहं शिवम् |
सर्पिरेतत् प्रयुञ्जाना स्त्री गर्भं लभतेऽचिरात् ||७१||
असृग्दोषाञ्जयेच्चापि योनिदोषांश्च संहतान् |
मूत्रदोषेषु सर्वेषु कुर्यादेतच्चिकित्सितम् ||७२||
మహాబలం ఘృతమాహ- చిత్రక ఇత్యాది| చిత్రఫలా గుడదుగ్ధికా ఇంద్రవారుణీపర్యాయా | తుగాక్షీర్యాశ్చేత్యత్రాపి ప్రస్థసంయుతమితి సంబధ్యతే| మితం మాత్రోపేతం| యథాబలమిత్యస్య ప్రాక్ అగ్నిశబ్దో లుప్తో ద్రష్టవ్య; తేన యథాగ్నిబలమిత్యర్థః| కేచిదిదం ఘృతం న పఠంతి||65-72||
Adhikarana puShpikA · Śloka 58
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే మూత్రాఘాతప్రతిషేధో నామ (వింశోఽధ్యాయః, ఆదితః) అష్టపంచాశత్తమోఽధ్యాయః ||58||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे मूत्राघातप्रतिषेधो नाम (विंशोऽध्यायः, आदितः) अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५८||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రే మూత్రాఘాతప్రతిషేధో నామాష్టపంచాశతమోఽధ్యాయః||58||