59. mūtrakr̥cchrapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો મૂત્રકૃચ્છ્રપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

મૂત્રાઘાતપ્રતિષેધાનન્તરં બસ્તિગતત્વસામાન્યાન્મૂત્રકૃચ્છ્રપ્રતિષેધારમ્ભઃ- અથાત ઇત્યાદિ| મૂત્રકૃચ્છ્રં દુઃખેન મૂત્રપ્રવૃત્તિઃ| ‘મૂત્રકૃચ્છ્રપ્રતિષેધમ્’ ઇત્યત્ર ‘મૂત્રોપઘાતપ્રતિષેધં’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, તેઽપ્યુપઘાતશબ્દેન કૃચ્છ્રતાં વદન્તિ; અપરે ‘મૂત્રદોષપ્રતિષેધં’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ તાદૃગેવાભિપ્રાયઃ| નનુ અશ્મરીમૂત્રાઘાતોદાવર્તાદિષુ મૂત્રકૃચ્છ્રસ્યોક્તત્વાત્ કિમર્થ પુનરત્ર તદભિધાનં? સત્યં, ચિકિત્સાલક્ષણકાર્યભેદાત્ તથા સમાનતન્ત્રેઽપિ પૃથઙ્નિર્દિષ્ટત્વાચ્ચ પુનસ્તેષામુપાદાનમ્ કેચિચ્ચ પુનરુક્તિભયાદેવામુમધ્યાયં ન પઠન્તિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

વાતેન પિત્તેન કફેન સર્વૈસ્તથાઽભિઘાતૈઃ શકૃદશ્મરીભ્યામ્ | તથાઽપરઃ શર્કરયા સુકષ્ટો મૂત્રોપઘાતઃ કથિતોઽષ્ટમસ્તુ ||૩||

વાતેનેત્યાદિ| મૂત્રોપઘાતો મૂત્રકૃચ્છ્ર એવેત્યર્થઃ| અષ્ટમ ઇતિ સઙ્ખ્યાકરણં નાનાપ્રકારસ્યાપ્યશ્મરીજસ્ય મૂત્રકૃચ્છ્રસ્યૈકત્વેન ગ્રહણમિતિ પ્રતિપાદનાર્થમ્| કેચિદુત્તરાર્ધમીદૃશં પઠન્તિ,- “શુક્તોદ્ભવં શર્કરયા ચ કષ્ટં મૂત્રસ્ય કૃચ્છ્રં પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ” ઇતિ| સ ચાનાર્ષઃ પાઠઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અલ્પમલ્પં સમુત્પીડ્ય મુષ્કમેહનબસ્તિભિઃ | ફલદ્ભિરિવ કૃચ્છ્રેણ વાતાઘાતેન મેહતિ ||૪||

વાતકૃચ્છ્રલક્ષણમાહ- અલ્પમલ્પમિત્યાદિ| અલ્પમલ્પં સ્તોકં સ્તોકં, સમુત્પીડ્ય અર્થવશાન્મુષ્કમેહનાદિકમેવ પીડયિત્વા| મુષ્કઃ અણ્ડં, મેહનં લિઙ્ગં, બસ્તિઃ મૂત્રાધારઃ| ફલદ્ભિરિવ સ્ફુટદ્ભિરિવ| કૃચ્છ્રેણ દુઃખન; એતત્ પદં મેહતીત્યત્ર સમ્બન્ધનીયમ્| વાતાઘાતેન વાતકૃચ્છ્રેણેત્યર્થઃ| મેહતિ મૂત્રયતિ| કાર્તિકકુણ્ડોઽમું પાઠામન્યથા પઠતિ, સ ચાભાવાન્ન દર્શિતઃ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

હારિદ્રમુષ્ણં રક્તં વા મુષ્કમેહનબસ્તિભિઃ | અગ્નિના દહ્યામાનાભૈઃ પિત્તઘાતેન મેહતિ ||૫||

પિત્તકૃચ્છ્રલક્ષણમાહ- હારિદ્રમુષ્ણમિત્યાદિ| હારિદ્રં હરિદ્રાવર્ણ, રક્તં રક્તવર્ણમ્ એતદ્દ્વયં ન્યૂનાધિકપિત્તપ્રકોપવશત્| દહ્યમાનાભૈઃ અત્યન્તદાહપરીતૈઃ| પિત્તાઘાતેન પિત્તકૃચ્છ્રેણ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

સ્નિગ્ધં શુક્લમનુષ્ણં ચ મુષ્કમેહનબસ્તિભિઃ | સંહૃષ્ટરોમા ગુરુભિઃ શ્લેષ્માઘાતેન મેહતિ ||૬||

કફકૃચ્છ્રલક્ષણમાહ- સ્નિગ્ધમિત્યાદિ| અનુષ્ણમ્ ઈષદુષ્ણમ્| સંહૃષ્ટરોમા ઉદ્ધર્ષિતરોમા| ગુરુભિઃ ભારિકૈઃ| શ્લેષ્માઘાતેન શ્લેષ્મકૃચ્છ્રેણ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

દાહશીતરુજાવિષ્ટો નાનાવર્ણં મહુર્મુહુઃ | તામ્યમાનસ્તુ કૃચ્છ્રેણ સાન્નિપાતેન મેહતિ ||૭||

સાન્નિપાતિકલક્ષણમાહ- દાહશીતેત્યાદિ| આવિષ્ટો યુક્તઃ| નાનાવર્ણ પીતરક્તશુક્લાદિવર્ણમ્| તામ્યમાનોઽત્યર્થ તમઃ પ્રવિશન્| કૃચ્છ્રેણ અતિકષ્ટેન||૭||

Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 10

મૂત્રવાહિષુ શલ્યેન ક્ષતેષ્વભિહતેષુ ચ | સ્રોતઃસુ મૂત્રાઘાતસ્તુ જાયતે ભૃશવેદનઃ ||૮|| વાતબસ્તેસ્તુ તુલ્યાનિ તસ્ય લિઙ્ગાનિ લક્ષયેત્ | શકૃતસ્તુ પ્રતીઘાતાદ્વાયુર્વિગુણતાં ગતઃ ||૯|| આધ્માનં ચ સશૂલં ચ મૂત્રસઙ્ગં કરોતિ હિ |૧૦|

મૂત્રવાહિષુ શલ્યેનેત્યાદિ||૮-૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

અશ્મરીહેતુકઃ પૂર્વં મૂત્રાઘાત ઉદાહૃતઃ ||૧૦||

અશ્મરીત્યાદિ| પૂર્વ નિદાનસ્થાનેઽશ્મરીહેતુકો મૂત્રાઘાત ઉદાહૃતઃ||૧૦||

Adhikarana 9 (11-14) · Śloka 15

અશ્મરી શર્કરા ચૈવ તુલ્યે સમ્ભવલક્ષણૈઃ | શર્કરાયા વિશેષં તુ શૃણુ કીર્તયતો મમ ||૧૧|| પચ્યમાનસ્ય પિત્તેન ભિદ્યમાનસ્ય વાયુના | શ્લેષમણોઽવયવા ભિન્નાઃ શર્કરા ઇતિ સઞ્જ્ઞિતાઃ ||૧૨|| હૃત્પીડા વેપથુઃ શૂલં કુક્ષૌ વહ્નિઃ સુદુર્બલઃ | તાભિર્ભવતિ મૂર્ચ્છા ચ મૂત્રાઘાતશ્ચ દારુણઃ ||૧૩|| મૂત્રવેગનિરસ્તાસુ તાસુ શામ્યતિ વેદના | યાવદન્યા પુનર્નૈતિ ગુડિકા સ્રોતસો મુખમ્ ||૧૪|| શર્કરાસમ્ભવસ્યૈતન્મૂત્રાઘાતસ્ય લક્ષણમ્ |૧૫|

યદ્યપિ શર્કરાકૃચ્છ્રમશ્મરીજકૃચ્છ્રં ચ તુલ્યં તથાઽપિ કિઞ્ચિદ્ભેદમાશ્રિત્ય શર્કરાકૃચ્છ્રં ભિન્નમાહ- અશ્મરીત્યાદિ| પચ્યમાનસ્યેતિ પક્વસ્યેત્યર્થઃ, અર્થવશાત્ શ્લેષ્મણ એવ; ભિદ્યમાનસ્યેતિ ભિન્નસ્યેત્યર્થઃ, ભાવિનિ ભૂતવદુપચારાત્| વેપથુઃ કમ્પઃ| સુદુર્બલો મન્દઃ| તાભિઃ શર્કરાભિઃ| મૂત્રવેગનિરસ્તાસુ મૂત્રસ્યાધોવેગેન નિઃસૃતાસ્વિત્યર્થઃ| નૈતિ નાગચ્છતિ| કાર્તિકકુણ્ડસ્ત્વમું પાઠં બહુધા વ્યાકુલીકૃત્ય પઠતિ, સ તુ ગ્રન્થગૌરવભયાત્ પરિત્યક્તઃ| યદ્યપિ અશ્મરીશર્કરામૂત્રકૃચ્છ્રે નિદાનસ્થાને ભણિતે, તથાઽપિ પ્રકરણવશાત્ કિઞ્ચિલ્લક્ષણાધિક્યાચ્ચાત્રાપિ ભણિતે||૧૧-૧૪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

ચિકિત્સિતમથૈતેષામષ્ટાનામપિ વક્ષ્યતે ||૧૫||

ઇદાનીં મૂત્રકૃચ્છ્રચિકિત્સામાહ- ચિકિત્સિતમિત્યાદિ| એતેષાં મૂત્રકૃચ્છ્રાણામ્||૧૫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

અશ્મરીં ચ સમાશ્રિત્ય યદુક્તં પ્રસમીક્ષ્ય તત્ | યથાદોષં પ્રયુઞ્જીત સ્નેહાદિમપિ ચ ક્રમમ્ ||૧૬||

તદૈવ ચિકિત્સિતમતિદેશેનાહ- અશ્મરીત્યાદિ| અશ્મરીમાશ્રિત્ય યત્ પ્રાક્ ચિકિત્સિતમુક્તં સ્નેહાદિક્તમશ્ચ, તદ્યથાદોષં પ્રસમીક્ષ્ય પ્રયુઞ્જીત કુર્યાત્| એતેનૈતદુક્તમ્- અશ્મરીચિકિત્સિતે વાતાદિભેદેન યો વિધિરુક્તસ્તં તથા સ્નેહાદિમપિ ચ ક્રમં પ્રયુઞ્જીત કુર્યાત્| ચકારાત્ પ્રાગુક્તમૂત્રાઘાતચિકિત્સિતમપિ||૧૬||

Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 19

શ્વદંષ્ટ્રાશ્મભિદૌ કુમ્ભીં હપુષાં કણ્ટકારિકામ્ | બલાં શતાવરીં રાસ્નાં વરુણં ગિરિકર્ણિકામ્ ||૧૭|| તથા વિદારિગન્ધાદિં સંહૃત્ય ત્રૈવૃતં પચેત્ | તૈલં ઘૃતં વા તત્ પેયં તેન વાઽપ્યનુવાસનમ્ ||૧૮|| દદ્યાદુત્તરબસ્તિં ચ વાતકૃચ્છ્રોપશાન્તયે |૧૯|

ઇદાનીં વાતકૃચ્છ્રચિકિત્સિતમાહ- શ્વદંષ્ટ્રેત્યાદિ| શ્વદંષ્ટ્રાગોક્ષુરકઃ| અશ્મભિત્ પાષાણભેદઃ| કુમ્ભી સ્થલકુમ્ભી યસ્યાસ્ત્વક્ વક્રા ભવતિ| ગિરિકર્ણિકા અપરાજિતાભેદઃ | વિદારિગન્ધાદિઃ પ્રથમો ગણઃ સંહૃત્ય એકીકૃત્ય| ત્રૈવૃતં તૈલં ઘૃતં વેતિ તત્ર ત્રિભિર્ઘૃતવસામજ્જભિર્વૃતં તૈલં, તૈલવસામજ્જભિર્વૃતં ઘૃતં વા ત્રૈવૃતમ્| તૈલં ઘૃતં વેતિ વિકલ્પઃ સાત્મ્યાપેક્ષયા વાતાદિબલાપેક્ષયા વા જ્ઞેયઃ||૧૭-૧૮||

Adhikarana 13 (19) · Śloka 20

શ્વદંષ્ટ્રાસ્વરસે તૈલં સગુડક્ષીરનાગરમ્ ||૧૯|| પક્ત્વા તત્ પૂર્વવદ્યોજ્યં તત્રાનિલરુજાપહમ્ |૨૦|

અપરમપિ વાતકૃચ્છ્રચિકિત્સિતમાહ- શ્વદંષ્ટ્રેત્યાદિ| કલ્કદ્રવ્યમધ્યે પઠિતમપિ ક્ષીરં દ્રવત્વેન બોદ્ધવ્યમ્| યોજ્યં પાનાનુવાસનોત્તરબસ્તિષુ| અનિલરુજાપહં વાતોત્થકૃચ્છ્રનાશનમિત્યર્થઃ||૧૯||-

Adhikarana 14 (20) · Śloka 21

તૃણોત્પલાદિકાકોલીન્યગ્રોધાદિગણૈઃ કૃ(શૃ)તમ્ ||૨૦|| પીતં ઘૃતં પિત્તકૃચ્છ્રં નાશયેત ક્ષીરમેવ વા |૨૧|

પિત્તત્થકૃચ્છ્રભેષજમાહ- તૃણોત્પલાદીત્યાદિ| ઘૃતં તૃણાદિસંસ્કૃતં ગ્રાહ્યાં; ક્ષીરમેવ વેતિ વિકલ્પઃ સાત્મ્યાપેક્ષયાઽગ્નિબલાપેક્ષયા ચ ભવતિ||૨૦||-

Adhikarana 15 (21) · Śloka 21

દદ્યાદુત્તરબસ્તિં ચ પિત્તકૃચ્છ્રોપશાન્તયે ||૨૧||

અન્યદપિ પિત્તકૃચ્છ્રભેષજમાહ- દદ્યાદિત્યાદિ| દદ્યાદુત્તરબસ્તિમિતિ ‘તૃણાદિસંસ્કૃતસ્નેહેન’ ઇતિ શેષઃ| યદ્યપિ વક્ષ્યમાણત્રિવિધબસ્તિગ્રહણેનોત્તરબસ્તિર્ગૃહીતઃ, તથાઽપિ પિત્તકૃચ્છ્રે ઉત્તરબસ્તિરત્યન્તં હિત ઇતિ જ્ઞાપાનાર્થ પૃથગપ્યુત્તરબસ્તિતર્નિર્દિષ્ટઃ||૨૧||

Adhikarana 16 (22) · Śloka 22

એભિરેવ કૃતઃ સ્નેહસ્ત્રિવિધેષ્વપિ બસ્તિષુ | હિતં વિરેચનં ચેક્ષુક્ષીરદ્રાક્ષારસૈર્યુતમ્ ||૨૨||

અપરમપિ પિત્તકૃચ્છ્રવિધિમાહ- એભિરિત્યાદિ| એભિરેવ અનન્તરોક્તૈસ્તૃણોત્પલાદિપ્રભૃતિભિરેવ| ત્રિવિધેષુ બસ્તિષુ નિરુહાનુવાસનોત્તરબસ્તિષુ| અન્યે નિરુહસ્થાને શિરોબસ્તિં મન્યન્તે; તન્ન, સમાનતન્ત્રવિરોધાત્| રસશબ્દ ઇક્ષાવપિ સમ્બન્ધનીયઃ||૨૨||

Adhikarana 17 (23) · Śloka 23

સુરસોષકમુસ્તાદૌ વરુણાદૌ ચ યત્ કૃતમ્ | તૈલં તથા યવાગ્વાદિ કફાઘાતે પ્રશસ્યતે ||૨૩||

કફકૃચ્છ્રચિકિત્સિતમાહ- સુરસોષકેત્યાદિ| સુરસાદૌ ઊષકાદૌ મુસ્તાદૌ વરુણાદૌ ચ યત્ કૃતં તૈલં, તથા યવાગ્વાદિ, તત્ કફાઘાતે પ્રશસ્યતે| યવાગ્વાદિરિત્યત્ર આદિશબ્દાદ્વિલેપ્યાદયઃ; તે ચ સુરસાદિસંસ્કૃતા એવ બોદ્વવ્યાઃ| કફાઘાતે કફકૃચ્છ્રે||૨૩||

Adhikarana 18 (24) · Śloka 24

યથાદોષોચ્છ્ર્યં કુર્યાદેતાનેવ ચ સર્વજે |૨૪|

સન્નિપાતોત્થમૂત્રકૃચ્છ્રચિકિત્સામાહ- યથાદોષોચ્છ્ર્યમિત્યાદિ|- યથાદોષાધિક્યમ્| એતાનેવેતિ અનન્તરોક્તવાતાદિકૃચ્છ્રહરયોગાન્| સર્વજે સાન્નિપાતિકે કૃચ્છ્રે| એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- સાન્નિપાતિકે કૃચ્છ્રે યસ્ય દોષસ્યાધિક્યં દ્દશ્યતે તદ્દોષોક્તકૃચ્છ્રહરયોગોત્કટાન્ પૂર્વોક્તવાતાદિકૃચ્છ્રયોગાનેકીકૃત્ય કુર્યાદિતિ|૨૪|-

Adhikarana 19 (24) · Śloka 25

ફલ્ગુવૃશ્ચીરદર્ભાશ્મસારચૂર્ણં ચ વારિણા ||૨૪|| સુરેક્ષુરસદર્ભામ્બુપીતં કૃચ્છ્રરુજાપહમ્ |૨૫|

અપરમપિ સાન્નિપાતિકકૃચ્છ્રયોગમાહ- ફલ્ગુવૃશ્ચીરેત્યાદિ| ફલ્ગુવૃશ્ચીરાદીનાં ચૂર્ણ વારિણા પીતં યથાદોષં સુરેક્ષુરસાદિભિશ્ચ પીતં કૃચ્છ્રરુજાપહં, અર્થવશાત્ સાન્નિપાતિકકૃચ્છ્રરુજાપહં ભવતીતિ પિણ્ડાર્થઃ| ફલ્ગુઃ કાકોદુમ્બરિકા| વૃશ્ચીરઃ શુક્લપુનર્નવા| અશ્મસારં શિલાજતુ ||૨૪||-

Adhikarana 20 (25) · Śloka 25

તથાઽભિઘાતજે કુર્યાત્ સદ્યોવ્રણચિકિત્સિતમ્ ||૨૫||

અભિઘાતજકૃચ્છ્રસ્યાતિદેશેન ચિકિત્સિતમાહ- તથેત્યાદિ| અભિઘાતજે અભિઘાતજમૂત્રકૃચ્છ્રે, સદ્યોવ્રણચિકિત્સિતમિત્યત્ર લુપ્તચકારનિર્દેશાત્ વાતકૃચ્છ્રશાન્તિક્રિયા કાર્યા||૨૫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

મૂત્રકૃચ્છ્રે શકૃજ્જાતે કાર્યા વાતહરી ક્રિયા | સ્વેદાવગાહાવભ્યઙ્ગબસ્તિચૂર્ણક્રિયાસ્તથા ||૨૬||

પરીષકૃચ્છ્રેઽતિદેશેન ચિકિત્સિતમાહ- મૂત્રેત્યાદિ| શકૃજ્જે તામેવ વાતહરીં ક્રિયાં વિવૃણોતિ- સ્વેદાવગાહાવિત્યાદિ| સ્વેદાદયશ્ચાત્ર વાતવ્યાધ્યુક્તા ગ્રાહ્યાઃ||૨૬||

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

યે ત્વન્યે તુ તથા કૃચ્છ્રે તયો પ્રોક્તઃ ક્રિયાવિધિઃ ||૨૭||

અશ્મરીશર્કરોત્પન્નયોઃ કૃચ્છ્રયોશ્ચિકિત્સામાહ- યે ઇત્યાદિ| યે દ્વે અન્યે કૃચ્છ્રે અશ્મરીશર્કરોત્થે તયોઃ ક્રિયાવિધિઃ પ્રોક્તઃ અશ્મરીશર્કરાચિકિત્સિતે| અપરે ‘દ્વૌ તથાઽન્યૌ તુ યૌ કૃચ્છ્રૌ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ||૨૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 59

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે મૂત્રકૃચ્છ્રપ્રતિષેધો નામ (એકવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) એકોનષષ્ઠતમોઽધ્યાયઃ ||૫૯||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રે એકોનષષ્ઠિતમોઽધ્યાયઃ||૫૯||