Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातो मूत्रकृच्छ्रप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਨਨ੍ਤਰਂ ਬਸ੍ਤਿਗਤਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰਮ੍ਭਃ- ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਦੁਃਖੇਨ ਮੂਤ੍ਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ‘ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧਮ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਮੂਤ੍ਰੋਪਘਾਤਪ੍ਰਤਿਸੇਧਂ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤੇਪ੍ਯੁਪਘਾਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਾਂ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਅਪਰੇ ‘ਮੂਤ੍ਰਦੋਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਤਾਦਗੇਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਨਨੁ ਅਸ਼੍ਮਰੀਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤੋਦਾਵਰ੍ਤਾਦਿਸੁ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਿਮਰ੍ਥ ਪੁਨਰਤ੍ਰ ਤਦਭਿਧਾਨਂ? ਸਤ੍ਯਂ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਲਕ੍ਸਣਕਾਰ੍ਯਭੇਦਾਤ੍ ਤਥਾ ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰੇਪਿ ਪਥਙ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪੁਨਸ੍ਤੇਸਾਮੁਪਾਦਾਨਮ੍ ਕੇਚਿਚ੍ਚ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿਭਯਾਦੇਵਾਮੁਮਧ੍ਯਾਯਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਵਾਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕਫੇਨ ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤਥਾਭਿਘਾਤੈਃ ਸ਼ਕਦਸ਼੍ਮਰੀਭ੍ਯਾਮ੍ |
ਤਥਾਪਰਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਯਾ ਸੁਕਸ੍ਟੋ ਮੂਤ੍ਰੋਪਘਾਤਃ ਕਥਿਤੋਸ੍ਟਮਸ੍ਤੁ ||੩||
View original
वातेन पित्तेन कफेन सर्वैस्तथाऽभिघातैः शकृदश्मरीभ्याम् |
तथाऽपरः शर्करया सुकष्टो मूत्रोपघातः कथितोऽष्टमस्तु ||३||
ਵਾਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਤ੍ਰੋਪਘਾਤੋ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰ ਏਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸ੍ਟਮ ਇਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਰਣਂ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਸ੍ਯਾਪ੍ਯਸ਼੍ਮਰੀਜਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਸ੍ਯੈਕਤ੍ਵੇਨ ਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਕੇਚਿਦੁਤ੍ਤਰਾਰ੍ਧਮੀਦਸ਼ਂ ਪਠਨ੍ਤਿ,- “ਸ਼ੁਕ੍ਤੋਦ੍ਭਵਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਯਾ ਚ ਕਸ੍ਟਂ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ” ਇਤਿ| ਸ ਚਾਨਾਰ੍ਸਃ ਪਾਠਃ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਅਲ੍ਪਮਲ੍ਪਂ ਸਮੁਤ੍ਪੀਡ੍ਯ ਮੁਸ੍ਕਮੇਹਨਬਸ੍ਤਿਭਿਃ |
ਫਲਦ੍ਭਿਰਿਵ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਵਾਤਾਘਾਤੇਨ ਮੇਹਤਿ ||੪||
View original
अल्पमल्पं समुत्पीड्य मुष्कमेहनबस्तिभिः |
फलद्भिरिव कृच्छ्रेण वाताघातेन मेहति ||४||
ਵਾਤਕਚ੍ਛ੍ਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਅਲ੍ਪਮਲ੍ਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪਮਲ੍ਪਂ ਸ੍ਤੋਕਂ ਸ੍ਤੋਕਂ, ਸਮੁਤ੍ਪੀਡ੍ਯ ਅਰ੍ਥਵਸ਼ਾਨ੍ਮੁਸ੍ਕਮੇਹਨਾਦਿਕਮੇਵ ਪੀਡਯਿਤ੍ਵਾ| ਮੁਸ੍ਕਃ ਅਣ੍ਡਂ, ਮੇਹਨਂ ਲਿਙ੍ਗਂ, ਬਸ੍ਤਿਃ ਮੂਤ੍ਰਾਧਾਰਃ| ਫਲਦ੍ਭਿਰਿਵ ਸ੍ਫੁਟਦ੍ਭਿਰਿਵ| ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਦੁਃਖਨ; ਏਤਤ੍ ਪਦਂ ਮੇਹਤੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍| ਵਾਤਾਘਾਤੇਨ ਵਾਤਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮੇਹਤਿ ਮੂਤ੍ਰਯਤਿ| ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡੋਮੁਂ ਪਾਠਾਮਨ੍ਯਥਾ ਪਠਤਿ, ਸ ਚਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਹਾਰਿਦ੍ਰਮੁਸ੍ਣਂ ਰਕ੍ਤਂ ਵਾ ਮੁਸ੍ਕਮੇਹਨਬਸ੍ਤਿਭਿਃ |
ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਦਹ੍ਯਾਮਾਨਾਭੈਃ ਪਿਤ੍ਤਘਾਤੇਨ ਮੇਹਤਿ ||੫||
View original
हारिद्रमुष्णं रक्तं वा मुष्कमेहनबस्तिभिः |
अग्निना दह्यामानाभैः पित्तघातेन मेहति ||५||
ਪਿਤ੍ਤਕਚ੍ਛ੍ਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਹਾਰਿਦ੍ਰਮੁਸ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਾਰਿਦ੍ਰਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾਵਰ੍ਣ, ਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਮ੍ ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਯਂ ਨ੍ਯੂਨਾਧਿਕਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਵਸ਼ਤ੍| ਦਹ੍ਯਮਾਨਾਭੈਃ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਦਾਹਪਰੀਤੈਃ| ਪਿਤ੍ਤਾਘਾਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਨੁਸ੍ਣਂ ਚ ਮੁਸ੍ਕਮੇਹਨਬਸ੍ਤਿਭਿਃ |
ਸਂਹਸ੍ਟਰੋਮਾ ਗੁਰੁਭਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਘਾਤੇਨ ਮੇਹਤਿ ||੬||
View original
स्निग्धं शुक्लमनुष्णं च मुष्कमेहनबस्तिभिः |
संहृष्टरोमा गुरुभिः श्लेष्माघातेन मेहति ||६||
ਕਫਕਚ੍ਛ੍ਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਸ੍ਣਮ੍ ਈਸਦੁਸ੍ਣਮ੍| ਸਂਹਸ੍ਟਰੋਮਾ ਉਦ੍ਧਰ੍ਸਿਤਰੋਮਾ| ਗੁਰੁਭਿਃ ਭਾਰਿਕੈਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਘਾਤੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਦਾਹਸ਼ੀਤਰੁਜਾਵਿਸ੍ਟੋ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਂ ਮਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ |
ਤਾਮ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਮੇਹਤਿ ||੭||
View original
दाहशीतरुजाविष्टो नानावर्णं महुर्मुहुः |
ताम्यमानस्तु कृच्छ्रेण सान्निपातेन मेहति ||७||
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਦਾਹਸ਼ੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਵਿਸ੍ਟੋ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਨਾਨਾਵਰ੍ਣ ਪੀਤਰਕ੍ਤਸ਼ੁਕ੍ਲਾਦਿਵਰ੍ਣਮ੍| ਤਾਮ੍ਯਮਾਨੋਤ੍ਯਰ੍ਥ ਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍| ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਅਤਿਕਸ੍ਟੇਨ||੭||
Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 10
ਮੂਤ੍ਰਵਾਹਿਸੁ ਸ਼ਲ੍ਯੇਨ ਕ੍ਸਤੇਸ੍ਵਭਿਹਤੇਸੁ ਚ |
ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਸ੍ਤੁ ਜਾਯਤੇ ਭਸ਼ਵੇਦਨਃ ||੮||
ਵਾਤਬਸ੍ਤੇਸ੍ਤੁ ਤੁਲ੍ਯਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍ |
ਸ਼ਕਤਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤੀਘਾਤਾਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਗੁਣਤਾਂ ਗਤਃ ||੯||
ਆਧ੍ਮਾਨਂ ਚ ਸਸ਼ੂਲਂ ਚ ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਂ ਕਰੋਤਿ ਹਿ |੧੦|
View original
मूत्रवाहिषु शल्येन क्षतेष्वभिहतेषु च |
स्रोतःसु मूत्राघातस्तु जायते भृशवेदनः ||८||
वातबस्तेस्तु तुल्यानि तस्य लिङ्गानि लक्षयेत् |
शकृतस्तु प्रतीघाताद्वायुर्विगुणतां गतः ||९||
आध्मानं च सशूलं च मूत्रसङ्गं करोति हि |१०|
ਮੂਤ੍ਰਵਾਹਿਸੁ ਸ਼ਲ੍ਯੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ||੮-੯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ਅਸ਼੍ਮਰੀਹੇਤੁਕਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤ ਉਦਾਹਤਃ ||੧੦||
View original
अश्मरीहेतुकः पूर्वं मूत्राघात उदाहृतः ||१०||
ਅਸ਼੍ਮਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇਸ਼੍ਮਰੀਹੇਤੁਕੋ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤ ਉਦਾਹਤਃ||੧੦||
Adhikarana 9 (11-14) · Śloka 15
ਅਸ਼੍ਮਰੀ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਚੈਵ ਤੁਲ੍ਯੇ ਸਮ੍ਭਵਲਕ੍ਸਣੈਃ |
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯਾ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਤੁ ਸ਼ਣੁ ਕੀਰ੍ਤਯਤੋ ਮਮ ||੧੧||
ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਭਿਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਵਾਯੁਨਾ |
ਸ਼੍ਲੇਸਮਣੋਵਯਵਾ ਭਿਨ੍ਨਾਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਾਃ ||੧੨||
ਹਤ੍ਪੀਡਾ ਵੇਪਥੁਃ ਸ਼ੂਲਂ ਕੁਕ੍ਸੌ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸੁਦੁਰ੍ਬਲਃ |
ਤਾਭਿਰ੍ਭਵਤਿ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਚ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਸ਼੍ਚ ਦਾਰੁਣਃ ||੧੩||
ਮੂਤ੍ਰਵੇਗਨਿਰਸ੍ਤਾਸੁ ਤਾਸੁ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਵੇਦਨਾ |
ਯਾਵਦਨ੍ਯਾ ਪੁਨਰ੍ਨੈਤਿ ਗੁਡਿਕਾ ਸ੍ਰੋਤਸੋ ਮੁਖਮ੍ ||੧੪||
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਮ੍ਭਵਸ੍ਯੈਤਨ੍ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ |੧੫|
View original
अश्मरी शर्करा चैव तुल्ये सम्भवलक्षणैः |
शर्कराया विशेषं तु शृणु कीर्तयतो मम ||११||
पच्यमानस्य पित्तेन भिद्यमानस्य वायुना |
श्लेषमणोऽवयवा भिन्नाः शर्करा इति सञ्ज्ञिताः ||१२||
हृत्पीडा वेपथुः शूलं कुक्षौ वह्निः सुदुर्बलः |
ताभिर्भवति मूर्च्छा च मूत्राघातश्च दारुणः ||१३||
मूत्रवेगनिरस्तासु तासु शाम्यति वेदना |
यावदन्या पुनर्नैति गुडिका स्रोतसो मुखम् ||१४||
शर्करासम्भवस्यैतन्मूत्राघातस्य लक्षणम् |१५|
ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕਚ੍ਛ੍ਰਮਸ਼੍ਮਰੀਜਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਚ ਤੁਲ੍ਯਂ ਤਥਾਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਭੇਦਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਭਿਨ੍ਨਮਾਹ- ਅਸ਼੍ਮਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯੇਤਿ ਪਕ੍ਵਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਰ੍ਥਵਸ਼ਾਤ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਏਵ; ਭਿਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯੇਤਿ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਭਾਵਿਨਿ ਭੂਤਵਦੁਪਚਾਰਾਤ੍| ਵੇਪਥੁਃ ਕਮ੍ਪਃ| ਸੁਦੁਰ੍ਬਲੋ ਮਨ੍ਦਃ| ਤਾਭਿਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਭਿਃ| ਮੂਤ੍ਰਵੇਗਨਿਰਸ੍ਤਾਸੁ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯਾਧੋਵੇਗੇਨ ਨਿਃਸਤਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨੈਤਿ ਨਾਗਚ੍ਛਤਿ| ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡਸ੍ਤ੍ਵਮੁਂ ਪਾਠਂ ਬਹੁਧਾ ਵ੍ਯਾਕੁਲੀਕਤ੍ਯ ਪਠਤਿ, ਸ ਤੁ ਗ੍ਰਨ੍ਥਗੌਰਵਭਯਾਤ੍ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਅਸ਼੍ਮਰੀਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਭਣਿਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਕਰਣਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਲ੍ਲਕ੍ਸਣਾਧਿਕ੍ਯਾਚ੍ਚਾਤ੍ਰਾਪਿ ਭਣਿਤੇ||੧੧-੧੪||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਥੈਤੇਸਾਮਸ੍ਟਾਨਾਮਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ||੧੫||
View original
चिकित्सितमथैतेषामष्टानामपि वक्ष्यते ||१५||
ਇਦਾਨੀਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਸਾਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਣਾਮ੍||੧੫||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
ਅਸ਼੍ਮਰੀਂ ਚ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਤਤ੍ |
ਯਥਾਦੋਸਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਮਪਿ ਚ ਕ੍ਰਮਮ੍ ||੧੬||
View original
अश्मरीं च समाश्रित्य यदुक्तं प्रसमीक्ष्य तत् |
यथादोषं प्रयुञ्जीत स्नेहादिमपि च क्रमम् ||१६||
ਤਦੈਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਤਿਦੇਸ਼ੇਨਾਹ- ਅਸ਼੍ਮਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼੍ਮਰੀਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕ੍ਤਮਸ਼੍ਚ, ਤਦ੍ਯਥਾਦੋਸਂ ਪ੍ਰਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਮ੍- ਅਸ਼੍ਮਰੀਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਯੋ ਵਿਧਿਰੁਕ੍ਤਸ੍ਤਂ ਤਥਾ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਮਪਿ ਚ ਕ੍ਰਮਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਚਕਾਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਪਿ||੧੬||
Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 19
ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਸ਼੍ਮਭਿਦੌ ਕੁਮ੍ਭੀਂ ਹਪੁਸਾਂ ਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾਮ੍ |
ਬਲਾਂ ਸ਼ਤਾਵਰੀਂ ਰਾਸ੍ਨਾਂ ਵਰੁਣਂ ਗਿਰਿਕਰ੍ਣਿਕਾਮ੍ ||੧੭||
ਤਥਾ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਂ ਸਂਹਤ੍ਯ ਤ੍ਰੈਵਤਂ ਪਚੇਤ੍ |
ਤੈਲਂ ਘਤਂ ਵਾ ਤਤ੍ ਪੇਯਂ ਤੇਨ ਵਾਪ੍ਯਨੁਵਾਸਨਮ੍ ||੧੮||
ਦਦ੍ਯਾਦੁਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਂ ਚ ਵਾਤਕਚ੍ਛ੍ਰੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ |੧੯|
View original
श्वदंष्ट्राश्मभिदौ कुम्भीं हपुषां कण्टकारिकाम् |
बलां शतावरीं रास्नां वरुणं गिरिकर्णिकाम् ||१७||
तथा विदारिगन्धादिं संहृत्य त्रैवृतं पचेत् |
तैलं घृतं वा तत् पेयं तेन वाऽप्यनुवासनम् ||१८||
दद्यादुत्तरबस्तिं च वातकृच्छ्रोपशान्तये |१९|
ਇਦਾਨੀਂ ਵਾਤਕਚ੍ਛ੍ਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਗੋਕ੍ਸੁਰਕਃ| ਅਸ਼੍ਮਭਿਤ੍ ਪਾਸਾਣਭੇਦਃ| ਕੁਮ੍ਭੀ ਸ੍ਥਲਕੁਮ੍ਭੀ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ ਵਕ੍ਰਾ ਭਵਤਿ| ਗਿਰਿਕਰ੍ਣਿਕਾ ਅਪਰਾਜਿਤਾਭੇਦਃ | ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਃ ਪ੍ਰਥਮੋ ਗਣਃ ਸਂਹਤ੍ਯ ਏਕੀਕਤ੍ਯ| ਤ੍ਰੈਵਤਂ ਤੈਲਂ ਘਤਂ ਵੇਤਿ ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਘਤਵਸਾਮਜ੍ਜਭਿਰ੍ਵਤਂ ਤੈਲਂ, ਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਭਿਰ੍ਵਤਂ ਘਤਂ ਵਾ ਤ੍ਰੈਵਤਮ੍| ਤੈਲਂ ਘਤਂ ਵੇਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪਃ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਵਾਤਾਦਿਬਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਵਾ ਜ੍ਞੇਯਃ||੧੭-੧੮||
Adhikarana 13 (19) · Śloka 20
ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਸ੍ਵਰਸੇ ਤੈਲਂ ਸਗੁਡਕ੍ਸੀਰਨਾਗਰਮ੍ ||੧੯||
ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਯੋਜ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰਾਨਿਲਰੁਜਾਪਹਮ੍ |੨੦|
View original
श्वदंष्ट्रास्वरसे तैलं सगुडक्षीरनागरम् ||१९||
पक्त्वा तत् पूर्ववद्योज्यं तत्रानिलरुजापहम् |२०|
ਅਪਰਮਪਿ ਵਾਤਕਚ੍ਛ੍ਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਲ੍ਕਦ੍ਰਵ੍ਯਮਧ੍ਯੇ ਪਠਿਤਮਪਿ ਕ੍ਸੀਰਂ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵੇਨ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯੋਜ੍ਯਂ ਪਾਨਾਨੁਵਾਸਨੋਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਸੁ| ਅਨਿਲਰੁਜਾਪਹਂ ਵਾਤੋਤ੍ਥਕਚ੍ਛ੍ਰਨਾਸ਼ਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੯||-
Adhikarana 14 (20) · Śloka 21
ਤਣੋਤ੍ਪਲਾਦਿਕਾਕੋਲੀਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਗਣੈਃ ਕ(ਸ਼)ਤਮ੍ ||੨੦||
ਪੀਤਂ ਘਤਂ ਪਿਤ੍ਤਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਨਾਸ਼ਯੇਤ ਕ੍ਸੀਰਮੇਵ ਵਾ |੨੧|
View original
तृणोत्पलादिकाकोलीन्यग्रोधादिगणैः कृ(शृ)तम् ||२०||
पीतं घृतं पित्तकृच्छ्रं नाशयेत क्षीरमेव वा |२१|
ਪਿਤ੍ਤਤ੍ਥਕਚ੍ਛ੍ਰਭੇਸਜਮਾਹ- ਤਣੋਤ੍ਪਲਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਘਤਂ ਤਣਾਦਿਸਂਸ੍ਕਤਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਂ; ਕ੍ਸੀਰਮੇਵ ਵੇਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪਃ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾਗ੍ਨਿਬਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚ ਭਵਤਿ||੨੦||-
Adhikarana 15 (21) · Śloka 21
ਦਦ੍ਯਾਦੁਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਕਚ੍ਛ੍ਰੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ||੨੧||
View original
दद्यादुत्तरबस्तिं च पित्तकृच्छ्रोपशान्तये ||२१||
ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਪਿਤ੍ਤਕਚ੍ਛ੍ਰਭੇਸਜਮਾਹ- ਦਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਦ੍ਯਾਦੁਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਮਿਤਿ ‘ਤਣਾਦਿਸਂਸ੍ਕਤਸ੍ਨੇਹੇਨ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਰਿਵਿਧਬਸ੍ਤਿਗ੍ਰਹਣੇਨੋਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਰ੍ਗਹੀਤਃ, ਤਥਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਉਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਰਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਹਿਤ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਪਾਨਾਰ੍ਥ ਪਥਗਪ੍ਯੁਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਤਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ||੨੧||
Adhikarana 16 (22) · Śloka 22
ਏਭਿਰੇਵ ਕਤਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੇਸ੍ਵਪਿ ਬਸ੍ਤਿਸੁ |
ਹਿਤਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਚੇਕ੍ਸੁਕ੍ਸੀਰਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਸੈਰ੍ਯੁਤਮ੍ ||੨੨||
View original
एभिरेव कृतः स्नेहस्त्रिविधेष्वपि बस्तिषु |
हितं विरेचनं चेक्षुक्षीरद्राक्षारसैर्युतम् ||२२||
ਅਪਰਮਪਿ ਪਿਤ੍ਤਕਚ੍ਛ੍ਰਵਿਧਿਮਾਹ- ਏਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਭਿਰੇਵ ਅਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤੈਸ੍ਤਣੋਤ੍ਪਲਾਦਿਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰੇਵ| ਤ੍ਰਿਵਿਧੇਸੁ ਬਸ੍ਤਿਸੁ ਨਿਰੁਹਾਨੁਵਾਸਨੋਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਸੁ| ਅਨ੍ਯੇ ਨਿਰੁਹਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤਨ੍ਨ, ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰਵਿਰੋਧਾਤ੍| ਰਸਸ਼ਬ੍ਦ ਇਕ੍ਸਾਵਪਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਃ||੨੨||
Adhikarana 17 (23) · Śloka 23
ਸੁਰਸੋਸਕਮੁਸ੍ਤਾਦੌ ਵਰੁਣਾਦੌ ਚ ਯਤ੍ ਕਤਮ੍ |
ਤੈਲਂ ਤਥਾ ਯਵਾਗ੍ਵਾਦਿ ਕਫਾਘਾਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ||੨੩||
View original
सुरसोषकमुस्तादौ वरुणादौ च यत् कृतम् |
तैलं तथा यवाग्वादि कफाघाते प्रशस्यते ||२३||
ਕਫਕਚ੍ਛ੍ਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਸੁਰਸੋਸਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਰਸਾਦੌ ਊਸਕਾਦੌ ਮੁਸ੍ਤਾਦੌ ਵਰੁਣਾਦੌ ਚ ਯਤ੍ ਕਤਂ ਤੈਲਂ, ਤਥਾ ਯਵਾਗ੍ਵਾਦਿ, ਤਤ੍ ਕਫਾਘਾਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਯਵਾਗ੍ਵਾਦਿਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਵਿਲੇਪ੍ਯਾਦਯਃ; ਤੇ ਚ ਸੁਰਸਾਦਿਸਂਸ੍ਕਤਾ ਏਵ ਬੋਦ੍ਵਵ੍ਯਾਃ| ਕਫਾਘਾਤੇ ਕਫਕਚ੍ਛ੍ਰੇ||੨੩||
Adhikarana 18 (24) · Śloka 24
ਯਥਾਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦੇਤਾਨੇਵ ਚ ਸਰ੍ਵਜੇ |੨੪|
View original
यथादोषोच्छ्र्यं कुर्यादेतानेव च सर्वजे |२४|
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਥਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਯਥਾਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਯਥਾਦੋਸਾਧਿਕ੍ਯਮ੍| ਏਤਾਨੇਵੇਤਿ ਅਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਵਾਤਾਦਿਕਚ੍ਛ੍ਰਹਰਯੋਗਾਨ੍| ਸਰ੍ਵਜੇ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇ| ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਯਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਂ ਦ੍ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਦੋਸੋਕ੍ਤਕਚ੍ਛ੍ਰਹਰਯੋਗੋਤ੍ਕਟਾਨ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਵਾਤਾਦਿਕਚ੍ਛ੍ਰਯੋਗਾਨੇਕੀਕਤ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ|੨੪|-
Adhikarana 19 (24) · Śloka 25
ਫਲ੍ਗੁਵਸ਼੍ਚੀਰਦਰ੍ਭਾਸ਼੍ਮਸਾਰਚੂਰ੍ਣਂ ਚ ਵਾਰਿਣਾ ||੨੪||
ਸੁਰੇਕ੍ਸੁਰਸਦਰ੍ਭਾਮ੍ਬੁਪੀਤਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਰੁਜਾਪਹਮ੍ |੨੫|
View original
फल्गुवृश्चीरदर्भाश्मसारचूर्णं च वारिणा ||२४||
सुरेक्षुरसदर्भाम्बुपीतं कृच्छ्ररुजापहम् |२५|
ਅਪਰਮਪਿ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਕਚ੍ਛ੍ਰਯੋਗਮਾਹ- ਫਲ੍ਗੁਵਸ਼੍ਚੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਫਲ੍ਗੁਵਸ਼੍ਚੀਰਾਦੀਨਾਂ ਚੂਰ੍ਣ ਵਾਰਿਣਾ ਪੀਤਂ ਯਥਾਦੋਸਂ ਸੁਰੇਕ੍ਸੁਰਸਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਪੀਤਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਰੁਜਾਪਹਂ, ਅਰ੍ਥਵਸ਼ਾਤ੍ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਕਚ੍ਛ੍ਰਰੁਜਾਪਹਂ ਭਵਤੀਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਫਲ੍ਗੁਃ ਕਾਕੋਦੁਮ੍ਬਰਿਕਾ| ਵਸ਼੍ਚੀਰਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪੁਨਰ੍ਨਵਾ| ਅਸ਼੍ਮਸਾਰਂ ਸ਼ਿਲਾਜਤੁ ||੨੪||-
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
ਤਥਾਭਿਘਾਤਜੇ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ||੨੫||
View original
तथाऽभिघातजे कुर्यात् सद्योव्रणचिकित्सितम् ||२५||
ਅਭਿਘਾਤਜਕਚ੍ਛ੍ਰਸ੍ਯਾਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਤਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਘਾਤਜੇ ਅਭਿਘਾਤਜਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇ, ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਲੁਪ੍ਤਚਕਾਰਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਵਾਤਕਚ੍ਛ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕ੍ਰਿਯਾ ਕਾਰ੍ਯਾ||੨੫||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਸ਼ਕਜ੍ਜਾਤੇ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਾਤਹਰੀ ਕ੍ਰਿਯਾ |
ਸ੍ਵੇਦਾਵਗਾਹਾਵਭ੍ਯਙ੍ਗਬਸ੍ਤਿਚੂਰ੍ਣਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਤਥਾ ||੨੬||
View original
मूत्रकृच्छ्रे शकृज्जाते कार्या वातहरी क्रिया |
स्वेदावगाहावभ्यङ्गबस्तिचूर्णक्रियास्तथा ||२६||
ਪਰੀਸਕਚ੍ਛ੍ਰੇਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਮੂਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਕਜ੍ਜੇ ਤਾਮੇਵ ਵਾਤਹਰੀਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਸ੍ਵੇਦਾਵਗਾਹਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵੇਦਾਦਯਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ||੨੬||
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
ਯੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤਥਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਤਯੋ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਧਿਃ ||੨੭||
View original
ये त्वन्ये तु तथा कृच्छ्रे तयो प्रोक्तः क्रियाविधिः ||२७||
ਅਸ਼੍ਮਰੀਸ਼ਰ੍ਕਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਯੋਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਯੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਅਨ੍ਯੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਅਸ਼੍ਮਰੀਸ਼ਰ੍ਕਰੋਤ੍ਥੇ ਤਯੋਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਧਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਅਸ਼੍ਮਰੀਸ਼ਰ੍ਕਰਾਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ| ਅਪਰੇ ‘ਦ੍ਵੌ ਤਥਾਨ੍ਯੌ ਤੁ ਯੌ ਕਚ੍ਛ੍ਰੌ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ||੨੭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 59
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਾਮ (ਏਕਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ, ਆਦਿਤਃ) ਏਕੋਨਸਸ੍ਠਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੫੯||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे मूत्रकृच्छ्रप्रतिषेधो नाम (एकविंशतितमोऽध्यायः, आदितः) एकोनषष्ठतमोऽध्यायः ||५९||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਏਕੋਨਸਸ੍ਠਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੫੯||