Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō mūtrakr̥cchrapratiṣēdhamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो मूत्रकृच्छ्रप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
mūtrāghātapratiṣēdhānantaraṁ bastigatatvasāmānyānmūtrakr̥cchrapratiṣēdhārambhaḥ- athāta ityādi| mūtrakr̥cchraṁ duḥkhēna mūtrapravr̥ttiḥ| ‘mūtrakr̥cchrapratiṣēdham’ ityatra ‘mūtrōpaghātapratiṣēdhaṁ’ ityanyē paṭhanti, tē'pyupaghātaśabdēna kr̥cchratāṁ vadanti; aparē ‘mūtradōṣapratiṣēdhaṁ’ iti paṭhanti, tatrāpi tādr̥gēvābhiprāyaḥ| nanu aśmarīmūtrāghātōdāvartādiṣu mūtrakr̥cchrasyōktatvāt kimartha punaratra tadabhidhānaṁ? satyaṁ, cikitsālakṣaṇakāryabhēdāt tathā samānatantrē'pi pr̥thaṅnirdiṣṭatvācca punastēṣāmupādānam kēcicca punaruktibhayādēvāmumadhyāyaṁ na paṭhanti||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
vātēna pittēna kaphēna sarvaistathā'bhighātaiḥ śakr̥daśmarībhyām |
tathā'paraḥ śarkarayā sukaṣṭō mūtrōpaghātaḥ kathitō'ṣṭamastu ||3||
View original
वातेन पित्तेन कफेन सर्वैस्तथाऽभिघातैः शकृदश्मरीभ्याम् |
तथाऽपरः शर्करया सुकष्टो मूत्रोपघातः कथितोऽष्टमस्तु ||३||
vātēnētyādi| mūtrōpaghātō mūtrakr̥cchra ēvētyarthaḥ| aṣṭama iti saṅkhyākaraṇaṁ nānāprakārasyāpyaśmarījasya mūtrakr̥cchrasyaikatvēna grahaṇamiti pratipādanārtham| kēciduttarārdhamīdr̥śaṁ paṭhanti,- “śuktōdbhavaṁ śarkarayā ca kaṣṭaṁ mūtrasya kr̥cchraṁ pravadanti tajjñāḥ” iti| sa cānārṣaḥ pāṭhaḥ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
alpamalpaṁ samutpīḍya muṣkamēhanabastibhiḥ |
phaladbhiriva kr̥cchrēṇa vātāghātēna mēhati ||4||
View original
अल्पमल्पं समुत्पीड्य मुष्कमेहनबस्तिभिः |
फलद्भिरिव कृच्छ्रेण वाताघातेन मेहति ||४||
vātakr̥cchralakṣaṇamāha- alpamalpamityādi| alpamalpaṁ stōkaṁ stōkaṁ, samutpīḍya arthavaśānmuṣkamēhanādikamēva pīḍayitvā| muṣkaḥ aṇḍaṁ, mēhanaṁ liṅgaṁ, bastiḥ mūtrādhāraḥ| phaladbhiriva sphuṭadbhiriva| kr̥cchrēṇa duḥkhana; ētat padaṁ mēhatītyatra sambandhanīyam| vātāghātēna vātakr̥cchrēṇētyarthaḥ| mēhati mūtrayati| kārtikakuṇḍō'muṁ pāṭhāmanyathā paṭhati, sa cābhāvānna darśitaḥ||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
hāridramuṣṇaṁ raktaṁ vā muṣkamēhanabastibhiḥ |
agninā dahyāmānābhaiḥ pittaghātēna mēhati ||5||
View original
हारिद्रमुष्णं रक्तं वा मुष्कमेहनबस्तिभिः |
अग्निना दह्यामानाभैः पित्तघातेन मेहति ||५||
pittakr̥cchralakṣaṇamāha- hāridramuṣṇamityādi| hāridraṁ haridrāvarṇa, raktaṁ raktavarṇam ētaddvayaṁ nyūnādhikapittaprakōpavaśat| dahyamānābhaiḥ atyantadāhaparītaiḥ| pittāghātēna pittakr̥cchrēṇa||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
snigdhaṁ śuklamanuṣṇaṁ ca muṣkamēhanabastibhiḥ |
saṁhr̥ṣṭarōmā gurubhiḥ ślēṣmāghātēna mēhati ||6||
View original
स्निग्धं शुक्लमनुष्णं च मुष्कमेहनबस्तिभिः |
संहृष्टरोमा गुरुभिः श्लेष्माघातेन मेहति ||६||
kaphakr̥cchralakṣaṇamāha- snigdhamityādi| anuṣṇam īṣaduṣṇam| saṁhr̥ṣṭarōmā uddharṣitarōmā| gurubhiḥ bhārikaiḥ| ślēṣmāghātēna ślēṣmakr̥cchrēṇa||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
dāhaśītarujāviṣṭō nānāvarṇaṁ mahurmuhuḥ |
tāmyamānastu kr̥cchrēṇa sānnipātēna mēhati ||7||
View original
दाहशीतरुजाविष्टो नानावर्णं महुर्मुहुः |
ताम्यमानस्तु कृच्छ्रेण सान्निपातेन मेहति ||७||
sānnipātikalakṣaṇamāha- dāhaśītētyādi| āviṣṭō yuktaḥ| nānāvarṇa pītaraktaśuklādivarṇam| tāmyamānō'tyartha tamaḥ praviśan| kr̥cchrēṇa atikaṣṭēna||7||
Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 10
mūtravāhiṣu śalyēna kṣatēṣvabhihatēṣu ca |
srōtaḥsu mūtrāghātastu jāyatē bhr̥śavēdanaḥ ||8||
vātabastēstu tulyāni tasya liṅgāni lakṣayēt |
śakr̥tastu pratīghātādvāyurviguṇatāṁ gataḥ ||9||
ādhmānaṁ ca saśūlaṁ ca mūtrasaṅgaṁ karōti hi |10|
View original
मूत्रवाहिषु शल्येन क्षतेष्वभिहतेषु च |
स्रोतःसु मूत्राघातस्तु जायते भृशवेदनः ||८||
वातबस्तेस्तु तुल्यानि तस्य लिङ्गानि लक्षयेत् |
शकृतस्तु प्रतीघाताद्वायुर्विगुणतां गतः ||९||
आध्मानं च सशूलं च मूत्रसङ्गं करोति हि |१०|
mūtravāhiṣu śalyēnētyādi||8-9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
aśmarīhētukaḥ pūrvaṁ mūtrāghāta udāhr̥taḥ ||10||
View original
अश्मरीहेतुकः पूर्वं मूत्राघात उदाहृतः ||१०||
aśmarītyādi| pūrva nidānasthānē'śmarīhētukō mūtrāghāta udāhr̥taḥ||10||
Adhikarana 9 (11-14) · Śloka 15
aśmarī śarkarā caiva tulyē sambhavalakṣaṇaiḥ |
śarkarāyā viśēṣaṁ tu śr̥ṇu kīrtayatō mama ||11||
pacyamānasya pittēna bhidyamānasya vāyunā |
ślēṣamaṇō'vayavā bhinnāḥ śarkarā iti sañjñitāḥ ||12||
hr̥tpīḍā vēpathuḥ śūlaṁ kukṣau vahniḥ sudurbalaḥ |
tābhirbhavati mūrcchā ca mūtrāghātaśca dāruṇaḥ ||13||
mūtravēganirastāsu tāsu śāmyati vēdanā |
yāvadanyā punarnaiti guḍikā srōtasō mukham ||14||
śarkarāsambhavasyaitanmūtrāghātasya lakṣaṇam |15|
View original
अश्मरी शर्करा चैव तुल्ये सम्भवलक्षणैः |
शर्कराया विशेषं तु शृणु कीर्तयतो मम ||११||
पच्यमानस्य पित्तेन भिद्यमानस्य वायुना |
श्लेषमणोऽवयवा भिन्नाः शर्करा इति सञ्ज्ञिताः ||१२||
हृत्पीडा वेपथुः शूलं कुक्षौ वह्निः सुदुर्बलः |
ताभिर्भवति मूर्च्छा च मूत्राघातश्च दारुणः ||१३||
मूत्रवेगनिरस्तासु तासु शाम्यति वेदना |
यावदन्या पुनर्नैति गुडिका स्रोतसो मुखम् ||१४||
शर्करासम्भवस्यैतन्मूत्राघातस्य लक्षणम् |१५|
yadyapi śarkarākr̥cchramaśmarījakr̥cchraṁ ca tulyaṁ tathā'pi kiñcidbhēdamāśritya śarkarākr̥cchraṁ bhinnamāha- aśmarītyādi| pacyamānasyēti pakvasyētyarthaḥ, arthavaśāt ślēṣmaṇa ēva; bhidyamānasyēti bhinnasyētyarthaḥ, bhāvini bhūtavadupacārāt| vēpathuḥ kampaḥ| sudurbalō mandaḥ| tābhiḥ śarkarābhiḥ| mūtravēganirastāsu mūtrasyādhōvēgēna niḥsr̥tāsvityarthaḥ| naiti nāgacchati| kārtikakuṇḍastvamuṁ pāṭhaṁ bahudhā vyākulīkr̥tya paṭhati, sa tu granthagauravabhayāt parityaktaḥ| yadyapi aśmarīśarkarāmūtrakr̥cchrē nidānasthānē bhaṇitē, tathā'pi prakaraṇavaśāt kiñcillakṣaṇādhikyāccātrāpi bhaṇitē||11-14||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
cikitsitamathaitēṣāmaṣṭānāmapi vakṣyatē ||15||
View original
चिकित्सितमथैतेषामष्टानामपि वक्ष्यते ||१५||
idānīṁ mūtrakr̥cchracikitsāmāha- cikitsitamityādi| ētēṣāṁ mūtrakr̥cchrāṇām||15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
aśmarīṁ ca samāśritya yaduktaṁ prasamīkṣya tat |
yathādōṣaṁ prayuñjīta snēhādimapi ca kramam ||16||
View original
अश्मरीं च समाश्रित्य यदुक्तं प्रसमीक्ष्य तत् |
यथादोषं प्रयुञ्जीत स्नेहादिमपि च क्रमम् ||१६||
tadaiva cikitsitamatidēśēnāha- aśmarītyādi| aśmarīmāśritya yat prāk cikitsitamuktaṁ snēhādiktamaśca, tadyathādōṣaṁ prasamīkṣya prayuñjīta kuryāt| ētēnaitaduktam- aśmarīcikitsitē vātādibhēdēna yō vidhiruktastaṁ tathā snēhādimapi ca kramaṁ prayuñjīta kuryāt| cakārāt prāguktamūtrāghātacikitsitamapi||16||
Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 19
śvadaṁṣṭrāśmabhidau kumbhīṁ hapuṣāṁ kaṇṭakārikām |
balāṁ śatāvarīṁ rāsnāṁ varuṇaṁ girikarṇikām ||17||
tathā vidārigandhādiṁ saṁhr̥tya traivr̥taṁ pacēt |
tailaṁ ghr̥taṁ vā tat pēyaṁ tēna vā'pyanuvāsanam ||18||
dadyāduttarabastiṁ ca vātakr̥cchrōpaśāntayē |19|
View original
श्वदंष्ट्राश्मभिदौ कुम्भीं हपुषां कण्टकारिकाम् |
बलां शतावरीं रास्नां वरुणं गिरिकर्णिकाम् ||१७||
तथा विदारिगन्धादिं संहृत्य त्रैवृतं पचेत् |
तैलं घृतं वा तत् पेयं तेन वाऽप्यनुवासनम् ||१८||
दद्यादुत्तरबस्तिं च वातकृच्छ्रोपशान्तये |१९|
idānīṁ vātakr̥cchracikitsitamāha- śvadaṁṣṭrētyādi| śvadaṁṣṭrāgōkṣurakaḥ| aśmabhit pāṣāṇabhēdaḥ| kumbhī sthalakumbhī yasyāstvak vakrā bhavati| girikarṇikā aparājitābhēdaḥ | vidārigandhādiḥ prathamō gaṇaḥ saṁhr̥tya ēkīkr̥tya| traivr̥taṁ tailaṁ ghr̥taṁ vēti tatra tribhirghr̥tavasāmajjabhirvr̥taṁ tailaṁ, tailavasāmajjabhirvr̥taṁ ghr̥taṁ vā traivr̥tam| tailaṁ ghr̥taṁ vēti vikalpaḥ sātmyāpēkṣayā vātādibalāpēkṣayā vā jñēyaḥ||17-18||
Adhikarana 13 (19) · Śloka 20
śvadaṁṣṭrāsvarasē tailaṁ saguḍakṣīranāgaram ||19||
paktvā tat pūrvavadyōjyaṁ tatrānilarujāpaham |20|
View original
श्वदंष्ट्रास्वरसे तैलं सगुडक्षीरनागरम् ||१९||
पक्त्वा तत् पूर्ववद्योज्यं तत्रानिलरुजापहम् |२०|
aparamapi vātakr̥cchracikitsitamāha- śvadaṁṣṭrētyādi| kalkadravyamadhyē paṭhitamapi kṣīraṁ dravatvēna bōddhavyam| yōjyaṁ pānānuvāsanōttarabastiṣu| anilarujāpahaṁ vātōtthakr̥cchranāśanamityarthaḥ||19||-
Adhikarana 14 (20) · Śloka 21
tr̥ṇōtpalādikākōlīnyagrōdhādigaṇaiḥ kr̥(śr̥)tam ||20||
pītaṁ ghr̥taṁ pittakr̥cchraṁ nāśayēta kṣīramēva vā |21|
View original
तृणोत्पलादिकाकोलीन्यग्रोधादिगणैः कृ(शृ)तम् ||२०||
पीतं घृतं पित्तकृच्छ्रं नाशयेत क्षीरमेव वा |२१|
pittatthakr̥cchrabhēṣajamāha- tr̥ṇōtpalādītyādi| ghr̥taṁ tr̥ṇādisaṁskr̥taṁ grāhyāṁ; kṣīramēva vēti vikalpaḥ sātmyāpēkṣayā'gnibalāpēkṣayā ca bhavati||20||-
Adhikarana 15 (21) · Śloka 21
dadyāduttarabastiṁ ca pittakr̥cchrōpaśāntayē ||21||
View original
दद्यादुत्तरबस्तिं च पित्तकृच्छ्रोपशान्तये ||२१||
anyadapi pittakr̥cchrabhēṣajamāha- dadyādityādi| dadyāduttarabastimiti ‘tr̥ṇādisaṁskr̥tasnēhēna’ iti śēṣaḥ| yadyapi vakṣyamāṇatrividhabastigrahaṇēnōttarabastirgr̥hītaḥ, tathā'pi pittakr̥cchrē uttarabastiratyantaṁ hita iti jñāpānārtha pr̥thagapyuttarabastitarnirdiṣṭaḥ||21||
Adhikarana 16 (22) · Śloka 22
ēbhirēva kr̥taḥ snēhastrividhēṣvapi bastiṣu |
hitaṁ virēcanaṁ cēkṣukṣīradrākṣārasairyutam ||22||
View original
एभिरेव कृतः स्नेहस्त्रिविधेष्वपि बस्तिषु |
हितं विरेचनं चेक्षुक्षीरद्राक्षारसैर्युतम् ||२२||
aparamapi pittakr̥cchravidhimāha- ēbhirityādi| ēbhirēva anantarōktaistr̥ṇōtpalādiprabhr̥tibhirēva| trividhēṣu bastiṣu niruhānuvāsanōttarabastiṣu| anyē niruhasthānē śirōbastiṁ manyantē; tanna, samānatantravirōdhāt| rasaśabda ikṣāvapi sambandhanīyaḥ||22||
Adhikarana 17 (23) · Śloka 23
surasōṣakamustādau varuṇādau ca yat kr̥tam |
tailaṁ tathā yavāgvādi kaphāghātē praśasyatē ||23||
View original
सुरसोषकमुस्तादौ वरुणादौ च यत् कृतम् |
तैलं तथा यवाग्वादि कफाघाते प्रशस्यते ||२३||
kaphakr̥cchracikitsitamāha- surasōṣakētyādi| surasādau ūṣakādau mustādau varuṇādau ca yat kr̥taṁ tailaṁ, tathā yavāgvādi, tat kaphāghātē praśasyatē| yavāgvādirityatra ādiśabdādvilēpyādayaḥ; tē ca surasādisaṁskr̥tā ēva bōdvavyāḥ| kaphāghātē kaphakr̥cchrē||23||
Adhikarana 18 (24) · Śloka 24
yathādōṣōcchryaṁ kuryādētānēva ca sarvajē |24|
View original
यथादोषोच्छ्र्यं कुर्यादेतानेव च सर्वजे |२४|
sannipātōtthamūtrakr̥cchracikitsāmāha- yathādōṣōcchryamityādi|- yathādōṣādhikyam| ētānēvēti anantarōktavātādikr̥cchraharayōgān| sarvajē sānnipātikē kr̥cchrē| ētēnaitaduktaṁ bhavati- sānnipātikē kr̥cchrē yasya dōṣasyādhikyaṁ ddaśyatē taddōṣōktakr̥cchraharayōgōtkaṭān pūrvōktavātādikr̥cchrayōgānēkīkr̥tya kuryāditi|24|-
Adhikarana 19 (24) · Śloka 25
phalguvr̥ścīradarbhāśmasāracūrṇaṁ ca vāriṇā ||24||
surēkṣurasadarbhāmbupītaṁ kr̥cchrarujāpaham |25|
View original
फल्गुवृश्चीरदर्भाश्मसारचूर्णं च वारिणा ||२४||
सुरेक्षुरसदर्भाम्बुपीतं कृच्छ्ररुजापहम् |२५|
aparamapi sānnipātikakr̥cchrayōgamāha- phalguvr̥ścīrētyādi| phalguvr̥ścīrādīnāṁ cūrṇa vāriṇā pītaṁ yathādōṣaṁ surēkṣurasādibhiśca pītaṁ kr̥cchrarujāpahaṁ, arthavaśāt sānnipātikakr̥cchrarujāpahaṁ bhavatīti piṇḍārthaḥ| phalguḥ kākōdumbarikā| vr̥ścīraḥ śuklapunarnavā| aśmasāraṁ śilājatu ||24||-
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
tathā'bhighātajē kuryāt sadyōvraṇacikitsitam ||25||
View original
तथाऽभिघातजे कुर्यात् सद्योव्रणचिकित्सितम् ||२५||
abhighātajakr̥cchrasyātidēśēna cikitsitamāha- tathētyādi| abhighātajē abhighātajamūtrakr̥cchrē, sadyōvraṇacikitsitamityatra luptacakāranirdēśāt vātakr̥cchraśāntikriyā kāryā||25||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
mūtrakr̥cchrē śakr̥jjātē kāryā vātaharī kriyā |
svēdāvagāhāvabhyaṅgabasticūrṇakriyāstathā ||26||
View original
मूत्रकृच्छ्रे शकृज्जाते कार्या वातहरी क्रिया |
स्वेदावगाहावभ्यङ्गबस्तिचूर्णक्रियास्तथा ||२६||
parīṣakr̥cchrē'tidēśēna cikitsitamāha- mūtrētyādi| śakr̥jjē tāmēva vātaharīṁ kriyāṁ vivr̥ṇōti- svēdāvagāhāvityādi| svēdādayaścātra vātavyādhyuktā grāhyāḥ||26||
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
yē tvanyē tu tathā kr̥cchrē tayō prōktaḥ kriyāvidhiḥ ||27||
View original
ये त्वन्ये तु तथा कृच्छ्रे तयो प्रोक्तः क्रियाविधिः ||२७||
aśmarīśarkarōtpannayōḥ kr̥cchrayōścikitsāmāha- yē ityādi| yē dvē anyē kr̥cchrē aśmarīśarkarōtthē tayōḥ kriyāvidhiḥ prōktaḥ aśmarīśarkarācikitsitē| aparē ‘dvau tathā'nyau tu yau kr̥cchrau’ iti paṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ||27||
Adhikarana puShpikA · Śloka 59
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē mūtrakr̥cchrapratiṣēdhō nāma (ēkaviṁśatitamō'dhyāyaḥ, āditaḥ) ēkōnaṣaṣṭhatamō'dhyāyaḥ ||59||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे मूत्रकृच्छ्रप्रतिषेधो नाम (एकविंशतितमोऽध्यायः, आदितः) एकोनषष्ठतमोऽध्यायः ||५९||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrē ēkōnaṣaṣṭhitamō'dhyāyaḥ||59||