Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో మూత్రకృచ్ఛ్రప్రతిషేధమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातो मूत्रकृच्छ्रप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
మూత్రాఘాతప్రతిషేధానంతరం బస్తిగతత్వసామాన్యాన్మూత్రకృచ్ఛ్రప్రతిషేధారంభః- అథాత ఇత్యాది| మూత్రకృచ్ఛ్రం దుఃఖేన మూత్రప్రవృత్తిః| ‘మూత్రకృచ్ఛ్రప్రతిషేధం’ ఇత్యత్ర ‘మూత్రోపఘాతప్రతిషేధం’ ఇత్యన్యే పఠంతి, తేఽప్యుపఘాతశబ్దేన కృచ్ఛ్రతాం వదంతి; అపరే ‘మూత్రదోషప్రతిషేధం’ ఇతి పఠంతి, తత్రాపి తాదృగేవాభిప్రాయః| నను అశ్మరీమూత్రాఘాతోదావర్తాదిషు మూత్రకృచ్ఛ్రస్యోక్తత్వాత్ కిమర్థ పునరత్ర తదభిధానం? సత్యం, చికిత్సాలక్షణకార్యభేదాత్ తథా సమానతంత్రేఽపి పృథఙ్నిర్దిష్టత్వాచ్చ పునస్తేషాముపాదానం కేచిచ్చ పునరుక్తిభయాదేవాముమధ్యాయం న పఠంతి||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
వాతేన పిత్తేన కఫేన సర్వైస్తథాఽభిఘాతైః శకృదశ్మరీభ్యాం |
తథాఽపరః శర్కరయా సుకష్టో మూత్రోపఘాతః కథితోఽష్టమస్తు ||3||
View original
वातेन पित्तेन कफेन सर्वैस्तथाऽभिघातैः शकृदश्मरीभ्याम् |
तथाऽपरः शर्करया सुकष्टो मूत्रोपघातः कथितोऽष्टमस्तु ||३||
వాతేనేత్యాది| మూత్రోపఘాతో మూత్రకృచ్ఛ్ర ఏవేత్యర్థః| అష్టమ ఇతి సంఖ్యాకరణం నానాప్రకారస్యాప్యశ్మరీజస్య మూత్రకృచ్ఛ్రస్యైకత్వేన గ్రహణమితి ప్రతిపాదనార్థం| కేచిదుత్తరార్ధమీదృశం పఠంతి,- “శుక్తోద్భవం శర్కరయా చ కష్టం మూత్రస్య కృచ్ఛ్రం ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః” ఇతి| స చానార్షః పాఠః||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
అల్పమల్పం సముత్పీడ్య ముష్కమేహనబస్తిభిః |
ఫలద్భిరివ కృచ్ఛ్రేణ వాతాఘాతేన మేహతి ||4||
View original
अल्पमल्पं समुत्पीड्य मुष्कमेहनबस्तिभिः |
फलद्भिरिव कृच्छ्रेण वाताघातेन मेहति ||४||
వాతకృచ్ఛ్రలక్షణమాహ- అల్పమల్పమిత్యాది| అల్పమల్పం స్తోకం స్తోకం, సముత్పీడ్య అర్థవశాన్ముష్కమేహనాదికమేవ పీడయిత్వా| ముష్కః అండం, మేహనం లింగం, బస్తిః మూత్రాధారః| ఫలద్భిరివ స్ఫుటద్భిరివ| కృచ్ఛ్రేణ దుఃఖన; ఏతత్ పదం మేహతీత్యత్ర సంబంధనీయం| వాతాఘాతేన వాతకృచ్ఛ్రేణేత్యర్థః| మేహతి మూత్రయతి| కార్తికకుండోఽముం పాఠామన్యథా పఠతి, స చాభావాన్న దర్శితః||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
హారిద్రముష్ణం రక్తం వా ముష్కమేహనబస్తిభిః |
అగ్నినా దహ్యామానాభైః పిత్తఘాతేన మేహతి ||5||
View original
हारिद्रमुष्णं रक्तं वा मुष्कमेहनबस्तिभिः |
अग्निना दह्यामानाभैः पित्तघातेन मेहति ||५||
పిత్తకృచ్ఛ్రలక్షణమాహ- హారిద్రముష్ణమిత్యాది| హారిద్రం హరిద్రావర్ణ, రక్తం రక్తవర్ణం ఏతద్ద్వయం న్యూనాధికపిత్తప్రకోపవశత్| దహ్యమానాభైః అత్యంతదాహపరీతైః| పిత్తాఘాతేన పిత్తకృచ్ఛ్రేణ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
స్నిగ్ధం శుక్లమనుష్ణం చ ముష్కమేహనబస్తిభిః |
సంహృష్టరోమా గురుభిః శ్లేష్మాఘాతేన మేహతి ||6||
View original
स्निग्धं शुक्लमनुष्णं च मुष्कमेहनबस्तिभिः |
संहृष्टरोमा गुरुभिः श्लेष्माघातेन मेहति ||६||
కఫకృచ్ఛ్రలక్షణమాహ- స్నిగ్ధమిత్యాది| అనుష్ణం ఈషదుష్ణం| సంహృష్టరోమా ఉద్ధర్షితరోమా| గురుభిః భారికైః| శ్లేష్మాఘాతేన శ్లేష్మకృచ్ఛ్రేణ||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
దాహశీతరుజావిష్టో నానావర్ణం మహుర్ముహుః |
తామ్యమానస్తు కృచ్ఛ్రేణ సాన్నిపాతేన మేహతి ||7||
View original
दाहशीतरुजाविष्टो नानावर्णं महुर्मुहुः |
ताम्यमानस्तु कृच्छ्रेण सान्निपातेन मेहति ||७||
సాన్నిపాతికలక్షణమాహ- దాహశీతేత్యాది| ఆవిష్టో యుక్తః| నానావర్ణ పీతరక్తశుక్లాదివర్ణం| తామ్యమానోఽత్యర్థ తమః ప్రవిశన్| కృచ్ఛ్రేణ అతికష్టేన||7||
Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 10
మూత్రవాహిషు శల్యేన క్షతేష్వభిహతేషు చ |
స్రోతఃసు మూత్రాఘాతస్తు జాయతే భృశవేదనః ||8||
వాతబస్తేస్తు తుల్యాని తస్య లింగాని లక్షయేత్ |
శకృతస్తు ప్రతీఘాతాద్వాయుర్విగుణతాం గతః ||9||
ఆధ్మానం చ సశూలం చ మూత్రసంగం కరోతి హి |10|
View original
मूत्रवाहिषु शल्येन क्षतेष्वभिहतेषु च |
स्रोतःसु मूत्राघातस्तु जायते भृशवेदनः ||८||
वातबस्तेस्तु तुल्यानि तस्य लिङ्गानि लक्षयेत् |
शकृतस्तु प्रतीघाताद्वायुर्विगुणतां गतः ||९||
आध्मानं च सशूलं च मूत्रसङ्गं करोति हि |१०|
మూత్రవాహిషు శల్యేనేత్యాది||8-9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
అశ్మరీహేతుకః పూర్వం మూత్రాఘాత ఉదాహృతః ||10||
View original
अश्मरीहेतुकः पूर्वं मूत्राघात उदाहृतः ||१०||
అశ్మరీత్యాది| పూర్వ నిదానస్థానేఽశ్మరీహేతుకో మూత్రాఘాత ఉదాహృతః||10||
Adhikarana 9 (11-14) · Śloka 15
అశ్మరీ శర్కరా చైవ తుల్యే సంభవలక్షణైః |
శర్కరాయా విశేషం తు శృణు కీర్తయతో మమ ||11||
పచ్యమానస్య పిత్తేన భిద్యమానస్య వాయునా |
శ్లేషమణోఽవయవా భిన్నాః శర్కరా ఇతి సంజ్ఞితాః ||12||
హృత్పీడా వేపథుః శూలం కుక్షౌ వహ్నిః సుదుర్బలః |
తాభిర్భవతి మూర్చ్ఛా చ మూత్రాఘాతశ్చ దారుణః ||13||
మూత్రవేగనిరస్తాసు తాసు శామ్యతి వేదనా |
యావదన్యా పునర్నైతి గుడికా స్రోతసో ముఖం ||14||
శర్కరాసంభవస్యైతన్మూత్రాఘాతస్య లక్షణం |15|
View original
अश्मरी शर्करा चैव तुल्ये सम्भवलक्षणैः |
शर्कराया विशेषं तु शृणु कीर्तयतो मम ||११||
पच्यमानस्य पित्तेन भिद्यमानस्य वायुना |
श्लेषमणोऽवयवा भिन्नाः शर्करा इति सञ्ज्ञिताः ||१२||
हृत्पीडा वेपथुः शूलं कुक्षौ वह्निः सुदुर्बलः |
ताभिर्भवति मूर्च्छा च मूत्राघातश्च दारुणः ||१३||
मूत्रवेगनिरस्तासु तासु शाम्यति वेदना |
यावदन्या पुनर्नैति गुडिका स्रोतसो मुखम् ||१४||
शर्करासम्भवस्यैतन्मूत्राघातस्य लक्षणम् |१५|
యద్యపి శర్కరాకృచ్ఛ్రమశ్మరీజకృచ్ఛ్రం చ తుల్యం తథాఽపి కించిద్భేదమాశ్రిత్య శర్కరాకృచ్ఛ్రం భిన్నమాహ- అశ్మరీత్యాది| పచ్యమానస్యేతి పక్వస్యేత్యర్థః, అర్థవశాత్ శ్లేష్మణ ఏవ; భిద్యమానస్యేతి భిన్నస్యేత్యర్థః, భావిని భూతవదుపచారాత్| వేపథుః కంపః| సుదుర్బలో మందః| తాభిః శర్కరాభిః| మూత్రవేగనిరస్తాసు మూత్రస్యాధోవేగేన నిఃసృతాస్విత్యర్థః| నైతి నాగచ్ఛతి| కార్తికకుండస్త్వముం పాఠం బహుధా వ్యాకులీకృత్య పఠతి, స తు గ్రంథగౌరవభయాత్ పరిత్యక్తః| యద్యపి అశ్మరీశర్కరామూత్రకృచ్ఛ్రే నిదానస్థానే భణితే, తథాఽపి ప్రకరణవశాత్ కించిల్లక్షణాధిక్యాచ్చాత్రాపి భణితే||11-14||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
చికిత్సితమథైతేషామష్టానామపి వక్ష్యతే ||15||
View original
चिकित्सितमथैतेषामष्टानामपि वक्ष्यते ||१५||
ఇదానీం మూత్రకృచ్ఛ్రచికిత్సామాహ- చికిత్సితమిత్యాది| ఏతేషాం మూత్రకృచ్ఛ్రాణాం||15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
అశ్మరీం చ సమాశ్రిత్య యదుక్తం ప్రసమీక్ష్య తత్ |
యథాదోషం ప్రయుంజీత స్నేహాదిమపి చ క్రమం ||16||
View original
अश्मरीं च समाश्रित्य यदुक्तं प्रसमीक्ष्य तत् |
यथादोषं प्रयुञ्जीत स्नेहादिमपि च क्रमम् ||१६||
తదైవ చికిత్సితమతిదేశేనాహ- అశ్మరీత్యాది| అశ్మరీమాశ్రిత్య యత్ ప్రాక్ చికిత్సితముక్తం స్నేహాదిక్తమశ్చ, తద్యథాదోషం ప్రసమీక్ష్య ప్రయుంజీత కుర్యాత్| ఏతేనైతదుక్తం- అశ్మరీచికిత్సితే వాతాదిభేదేన యో విధిరుక్తస్తం తథా స్నేహాదిమపి చ క్రమం ప్రయుంజీత కుర్యాత్| చకారాత్ ప్రాగుక్తమూత్రాఘాతచికిత్సితమపి||16||
Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 19
శ్వదంష్ట్రాశ్మభిదౌ కుంభీం హపుషాం కంటకారికాం |
బలాం శతావరీం రాస్నాం వరుణం గిరికర్ణికాం ||17||
తథా విదారిగంధాదిం సంహృత్య త్రైవృతం పచేత్ |
తైలం ఘృతం వా తత్ పేయం తేన వాఽప్యనువాసనం ||18||
దద్యాదుత్తరబస్తిం చ వాతకృచ్ఛ్రోపశాంతయే |19|
View original
श्वदंष्ट्राश्मभिदौ कुम्भीं हपुषां कण्टकारिकाम् |
बलां शतावरीं रास्नां वरुणं गिरिकर्णिकाम् ||१७||
तथा विदारिगन्धादिं संहृत्य त्रैवृतं पचेत् |
तैलं घृतं वा तत् पेयं तेन वाऽप्यनुवासनम् ||१८||
दद्यादुत्तरबस्तिं च वातकृच्छ्रोपशान्तये |१९|
ఇదానీం వాతకృచ్ఛ్రచికిత్సితమాహ- శ్వదంష్ట్రేత్యాది| శ్వదంష్ట్రాగోక్షురకః| అశ్మభిత్ పాషాణభేదః| కుంభీ స్థలకుంభీ యస్యాస్త్వక్ వక్రా భవతి| గిరికర్ణికా అపరాజితాభేదః | విదారిగంధాదిః ప్రథమో గణః సంహృత్య ఏకీకృత్య| త్రైవృతం తైలం ఘృతం వేతి తత్ర త్రిభిర్ఘృతవసామజ్జభిర్వృతం తైలం, తైలవసామజ్జభిర్వృతం ఘృతం వా త్రైవృతం| తైలం ఘృతం వేతి వికల్పః సాత్మ్యాపేక్షయా వాతాదిబలాపేక్షయా వా జ్ఞేయః||17-18||
Adhikarana 13 (19) · Śloka 20
శ్వదంష్ట్రాస్వరసే తైలం సగుడక్షీరనాగరం ||19||
పక్త్వా తత్ పూర్వవద్యోజ్యం తత్రానిలరుజాపహం |20|
View original
श्वदंष्ट्रास्वरसे तैलं सगुडक्षीरनागरम् ||१९||
पक्त्वा तत् पूर्ववद्योज्यं तत्रानिलरुजापहम् |२०|
అపరమపి వాతకృచ్ఛ్రచికిత్సితమాహ- శ్వదంష్ట్రేత్యాది| కల్కద్రవ్యమధ్యే పఠితమపి క్షీరం ద్రవత్వేన బోద్ధవ్యం| యోజ్యం పానానువాసనోత్తరబస్తిషు| అనిలరుజాపహం వాతోత్థకృచ్ఛ్రనాశనమిత్యర్థః||19||-
Adhikarana 14 (20) · Śloka 21
తృణోత్పలాదికాకోలీన్యగ్రోధాదిగణైః కృ(శృ)తం ||20||
పీతం ఘృతం పిత్తకృచ్ఛ్రం నాశయేత క్షీరమేవ వా |21|
View original
तृणोत्पलादिकाकोलीन्यग्रोधादिगणैः कृ(शृ)तम् ||२०||
पीतं घृतं पित्तकृच्छ्रं नाशयेत क्षीरमेव वा |२१|
పిత్తత్థకృచ్ఛ్రభేషజమాహ- తృణోత్పలాదీత్యాది| ఘృతం తృణాదిసంస్కృతం గ్రాహ్యాం; క్షీరమేవ వేతి వికల్పః సాత్మ్యాపేక్షయాఽగ్నిబలాపేక్షయా చ భవతి||20||-
Adhikarana 15 (21) · Śloka 21
దద్యాదుత్తరబస్తిం చ పిత్తకృచ్ఛ్రోపశాంతయే ||21||
View original
दद्यादुत्तरबस्तिं च पित्तकृच्छ्रोपशान्तये ||२१||
అన్యదపి పిత్తకృచ్ఛ్రభేషజమాహ- దద్యాదిత్యాది| దద్యాదుత్తరబస్తిమితి ‘తృణాదిసంస్కృతస్నేహేన’ ఇతి శేషః| యద్యపి వక్ష్యమాణత్రివిధబస్తిగ్రహణేనోత్తరబస్తిర్గృహీతః, తథాఽపి పిత్తకృచ్ఛ్రే ఉత్తరబస్తిరత్యంతం హిత ఇతి జ్ఞాపానార్థ పృథగప్యుత్తరబస్తితర్నిర్దిష్టః||21||
Adhikarana 16 (22) · Śloka 22
ఏభిరేవ కృతః స్నేహస్త్రివిధేష్వపి బస్తిషు |
హితం విరేచనం చేక్షుక్షీరద్రాక్షారసైర్యుతం ||22||
View original
एभिरेव कृतः स्नेहस्त्रिविधेष्वपि बस्तिषु |
हितं विरेचनं चेक्षुक्षीरद्राक्षारसैर्युतम् ||२२||
అపరమపి పిత్తకృచ్ఛ్రవిధిమాహ- ఏభిరిత్యాది| ఏభిరేవ అనంతరోక్తైస్తృణోత్పలాదిప్రభృతిభిరేవ| త్రివిధేషు బస్తిషు నిరుహానువాసనోత్తరబస్తిషు| అన్యే నిరుహస్థానే శిరోబస్తిం మన్యంతే; తన్న, సమానతంత్రవిరోధాత్| రసశబ్ద ఇక్షావపి సంబంధనీయః||22||
Adhikarana 17 (23) · Śloka 23
సురసోషకముస్తాదౌ వరుణాదౌ చ యత్ కృతం |
తైలం తథా యవాగ్వాది కఫాఘాతే ప్రశస్యతే ||23||
View original
सुरसोषकमुस्तादौ वरुणादौ च यत् कृतम् |
तैलं तथा यवाग्वादि कफाघाते प्रशस्यते ||२३||
కఫకృచ్ఛ్రచికిత్సితమాహ- సురసోషకేత్యాది| సురసాదౌ ఊషకాదౌ ముస్తాదౌ వరుణాదౌ చ యత్ కృతం తైలం, తథా యవాగ్వాది, తత్ కఫాఘాతే ప్రశస్యతే| యవాగ్వాదిరిత్యత్ర ఆదిశబ్దాద్విలేప్యాదయః; తే చ సురసాదిసంస్కృతా ఏవ బోద్వవ్యాః| కఫాఘాతే కఫకృచ్ఛ్రే||23||
Adhikarana 18 (24) · Śloka 24
యథాదోషోచ్ఛ్ర్యం కుర్యాదేతానేవ చ సర్వజే |24|
View original
यथादोषोच्छ्र्यं कुर्यादेतानेव च सर्वजे |२४|
సన్నిపాతోత్థమూత్రకృచ్ఛ్రచికిత్సామాహ- యథాదోషోచ్ఛ్ర్యమిత్యాది|- యథాదోషాధిక్యం| ఏతానేవేతి అనంతరోక్తవాతాదికృచ్ఛ్రహరయోగాన్| సర్వజే సాన్నిపాతికే కృచ్ఛ్రే| ఏతేనైతదుక్తం భవతి- సాన్నిపాతికే కృచ్ఛ్రే యస్య దోషస్యాధిక్యం ద్దశ్యతే తద్దోషోక్తకృచ్ఛ్రహరయోగోత్కటాన్ పూర్వోక్తవాతాదికృచ్ఛ్రయోగానేకీకృత్య కుర్యాదితి|24|-
Adhikarana 19 (24) · Śloka 25
ఫల్గువృశ్చీరదర్భాశ్మసారచూర్ణం చ వారిణా ||24||
సురేక్షురసదర్భాంబుపీతం కృచ్ఛ్రరుజాపహం |25|
View original
फल्गुवृश्चीरदर्भाश्मसारचूर्णं च वारिणा ||२४||
सुरेक्षुरसदर्भाम्बुपीतं कृच्छ्ररुजापहम् |२५|
అపరమపి సాన్నిపాతికకృచ్ఛ్రయోగమాహ- ఫల్గువృశ్చీరేత్యాది| ఫల్గువృశ్చీరాదీనాం చూర్ణ వారిణా పీతం యథాదోషం సురేక్షురసాదిభిశ్చ పీతం కృచ్ఛ్రరుజాపహం, అర్థవశాత్ సాన్నిపాతికకృచ్ఛ్రరుజాపహం భవతీతి పిండార్థః| ఫల్గుః కాకోదుంబరికా| వృశ్చీరః శుక్లపునర్నవా| అశ్మసారం శిలాజతు ||24||-
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
తథాఽభిఘాతజే కుర్యాత్ సద్యోవ్రణచికిత్సితం ||25||
View original
तथाऽभिघातजे कुर्यात् सद्योव्रणचिकित्सितम् ||२५||
అభిఘాతజకృచ్ఛ్రస్యాతిదేశేన చికిత్సితమాహ- తథేత్యాది| అభిఘాతజే అభిఘాతజమూత్రకృచ్ఛ్రే, సద్యోవ్రణచికిత్సితమిత్యత్ర లుప్తచకారనిర్దేశాత్ వాతకృచ్ఛ్రశాంతిక్రియా కార్యా||25||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
మూత్రకృచ్ఛ్రే శకృజ్జాతే కార్యా వాతహరీ క్రియా |
స్వేదావగాహావభ్యంగబస్తిచూర్ణక్రియాస్తథా ||26||
View original
मूत्रकृच्छ्रे शकृज्जाते कार्या वातहरी क्रिया |
स्वेदावगाहावभ्यङ्गबस्तिचूर्णक्रियास्तथा ||२६||
పరీషకృచ్ఛ్రేఽతిదేశేన చికిత్సితమాహ- మూత్రేత్యాది| శకృజ్జే తామేవ వాతహరీం క్రియాం వివృణోతి- స్వేదావగాహావిత్యాది| స్వేదాదయశ్చాత్ర వాతవ్యాధ్యుక్తా గ్రాహ్యాః||26||
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
యే త్వన్యే తు తథా కృచ్ఛ్రే తయో ప్రోక్తః క్రియావిధిః ||27||
View original
ये त्वन्ये तु तथा कृच्छ्रे तयो प्रोक्तः क्रियाविधिः ||२७||
అశ్మరీశర్కరోత్పన్నయోః కృచ్ఛ్రయోశ్చికిత్సామాహ- యే ఇత్యాది| యే ద్వే అన్యే కృచ్ఛ్రే అశ్మరీశర్కరోత్థే తయోః క్రియావిధిః ప్రోక్తః అశ్మరీశర్కరాచికిత్సితే| అపరే ‘ద్వౌ తథాఽన్యౌ తు యౌ కృచ్ఛ్రౌ’ ఇతి పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః||27||
Adhikarana puShpikA · Śloka 59
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే మూత్రకృచ్ఛ్రప్రతిషేధో నామ (ఏకవింశతితమోఽధ్యాయః, ఆదితః) ఏకోనషష్ఠతమోఽధ్యాయః ||59||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे मूत्रकृच्छ्रप्रतिषेधो नाम (एकविंशतितमोऽध्यायः, आदितः) एकोनषष्ठतमोऽध्यायः ||५९||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రే ఏకోనషష్ఠితమోఽధ్యాయః||59||