23. nāsāgatarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો નાસાગતરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

પૂર્વોદ્દિષ્ટે પૂતિનસ્યે ચ જન્તોઃ સ્નેહસ્વેદૌ છર્દનં સ્રંસનં ચ | યુક્તં ભક્તં તીક્ષ્ણમલ્પં લઘુ સ્યાદુષ્ણં તોયં ધૂમપાનં ચ કાલે ||૩||

અપીનસપૂતિનસ્યયોશ્ચિકિત્સામાહ- પૂર્વોદ્દિષ્ટે ઇત્યાદિ| પૂર્વોદ્દિષ્ટે અપીનસે ઇત્યર્થઃ| છર્દનં વમનં, સ્રંસનં વિરેકઃ| કૃતશુદ્ધેરન્તઃસંસર્ગં નિયમયન્નાહ- યુક્તમિત્યાદિ| તોયસ્ય પાનં નિયમયન્નાહ- ઉષ્ણં તોયમિત્યાદિ| કાલે ધૂમપાનકાલે||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

હિઙ્ગુ વ્યોષં વત્સકાખ્યં શિવાટી લાક્ષા બીજં સૌરભં કટ્ફલં ચ | ઉગ્રા કુષ્ઠં તીક્ષ્ણગન્ધા વિડઙ્ગં શ્રેષ્ઠં નિત્યં ચાવપીડે કરઞ્જમ્ ||૪||

તયોરેવાવપીડમુદ્દિશન્નાહ- હિઙ્ગુ વ્યોષમિત્યાદિ| વ્યોષં ત્રિકટુકમ્| શિવાટી શ્વેતપુનર્નવા, શેફાલિકેત્યન્યે| ઉગ્રા વચા, તીક્ષ્ણગન્ધા શોભાઞ્જનકઃ| અવપીડ્ય દીયત ઇત્યાવપીડઃ| કેચિદમુમેવ પાઠમન્યથા પઠન્તિ, સ ચાદર્શનાન્ન લિખિતઃ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

એતૈર્દ્રવ્યૈઃ સાર્ષપં મૂત્રયુક્તં તૈલં ધીમાન્નસ્યહેતોઃ પચેત |૫|

અપીનસપૂતિનસ્યયોરેતૈરેવાવપીડનદ્રવ્યૈર્નસ્યાર્થં તૈલસાધનમાહ- એતૈર્દ્રવ્યૈરિત્યાદિ| કેચિત્ ‘અસ્મિન્ તૈલે યુક્તિતઃ સમ્પચેત મઞ્જિષ્ઠાં વૈ સ્રોતસિ મ્રક્ષણાર્થં, ઇતિ પઠન્તિ, સ ચાચાર્યૈરનાર્ષીકૃતઃ|૫|-

Adhikarana 5 (5) · Śloka 6

નાસાપાકે પિત્તહૃત્સંવિધાનં કાર્યં સર્વં બાહ્મમાભ્યન્તરં ચ ||૫|| હૃત્વા રક્તં ક્ષીરવૃક્ષત્વચશ્ચ સાજ્યાઃ સેકા યોજનીયાશ્ચ લેપાઃ |૬|

નાસાપાકે ભેષજમાહ- નાસાપાકે ઇત્યાદિ| બાહ્મં લેપાભ્યઙ્ગપરિષેકાદિ, આભ્યન્તરં પુનરાહારસ્નેહપાનવિરેચનાદિ| સાજ્યાઃ સઘૃતાઃ||૫||-

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

વક્ષ્યામ્યૂર્ધ્વં રક્તપિત્તોપશાન્તિં... |૬|

રક્તપિત્તસ્યાનાગતાવેક્ષણેન સઙ્ક્ષેપાર્થં ચિકિત્સિતમાહ- વક્ષ્યામ્યૂર્ધ્વમિત્યાદિ| ઊર્ધ્વં રક્તપિત્તપ્રતિષેધે| ઉપશાન્તિં ચિકિત્સિતં ‘નાસાપ્રવૃત્તે જલમાશુ દેયં સશર્કરં નાસિકયા પયો વા’ ઇત્યાદિકમ્|૬|-

Adhikarana 7 (6) · Śloka 6

... નાડીવત્સ્યાત્ પૂયરક્તે ચિકિત્સા ||૬||

પૂયરક્તસ્ય વિધાનમાહ- નાડીવદિત્યાદિ| પૂયરક્તે નાડીવત્ નાડીતુલ્યા ચિકિત્સા, યા વિસર્પનાડીસ્તનરોગચિકિત્સિતે વ્યાખ્યાતા||૬||

Adhikarana 8 (7) · Śloka 7

વાન્તે સમ્યક્ ચાવપીડં વદન્તિ તીક્ષ્ણં ઘૂમં શોધનં ચાત્ર નસ્યમ્ |૭|

પૂયરક્તે સામાન્યાં ચિકિત્સામભિધાય વિશેષચિકિત્સામાહ- વાન્તે ઇત્યાદિ| અત્ર પૂયરક્તે; અન્યે તુ ‘અત્રેતિ નાસાપાકે’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| કેચિત્ ‘વાન્તે સમ્યક્’ ઇત્યાદિકં ક્ષવથૌ ભ્રંશથૌ ચ યોજયન્તિ|૭|-

Adhikarana 9 (7) · Śloka 8

ક્ષેપ્યં નસ્યં મૂર્ધવૈરેચનીયૈર્નાડ્યા ચૂર્ણં ક્ષવથૌ ભ્રંશથૌ ચ ||૭|| કુર્યાત્ સ્વેદાન્ મૂર્ધ્નિ વાતામયઘ્નાન્ સ્નિગ્ધાન્ ધૂમાન્ યદ્યદન્યદ્વિતં ચ |૮|

ક્ષવથૌ ભ્રંશથૌ ચ ચિકિત્સામાહ- ક્ષેપ્યમિત્યાદિ| નસ્યમિતિ પ્રધમનમિત્યર્થઃ, પઞ્ચવિધત્વાન્નસ્યસ્ય| મૂર્ધવૈરેચનીયૈઃ શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈઃ| પ્રધમનેન ક્ષીણે કફે વાતે ચ વૃદ્ધે સતિ અનિલઘ્નાન્ સ્નિગ્ધાનિત્યર્થઃ| અન્યદિતિ શિરોબસ્તિમસ્તિષ્કાદિકમ્||૭||-

Adhikarana 10 (8) · Śloka 8

દીપ્તે રોગે પૈત્તિકં સંવિધાનં કુર્યાત્ સર્વં સ્વાદુ યચ્છીતલં ચ ||૮||

દીપ્તરોગસ્ય ચિકિત્સામાહ- દીપ્તે ઇત્યાદિ| સંવિધાનં કર્મેત્યર્થઃ, સર્વં બાહ્માભ્યન્તરમ્||૮||

Adhikarana 11 (9) · Śloka 9

નાસાનાહે સ્નેહપાનં પ્રધાનં સ્નિગ્ધા ધૂમા મૂર્ધબસ્તિશ્ચ નિત્યમ્ | બલાતૈલં સર્વથૈવોપયોજ્યં વાતવ્યાધાવન્યદુક્તં ચ યદ્યત્ ||૯||

નાસાનાહચિકિત્સામાહ- નાસાનાહે સ્નેહપાનમિત્યાદિ| સ્નેહપાનમ્ ઉત્તરભક્તકમ્| મૂર્ધબસ્તિશ્ચેતિ ચકારાત્ સાલ્વણોપનાહાદયો ગૃહ્યન્તે| સર્વથૈવેતિ પાનાભ્યઙ્ગાનુવાસનશિરોબસ્તિમસ્તિષ્કાદિભિઃ સર્વૈરેવ પ્રકારૈઃ| અન્યત્ અણુતૈલાદિકમ્||૯||

Adhikarana 12 (10) · Śloka 10

નાસાસ્રાવે ઘ્રાણતશ્ચૂર્ણમુક્તં નાડ્યા દેયં યોઽવપીડશ્ચ તીક્ષ્ણઃ | તીક્ષ્ણં ધૂમં દેવદાર્વગ્નિકાભ્યાં માંસં વાઽઽજં યુક્તમત્રાદિશન્તિ ||૧૦||

નાસાસ્રાવચિકિત્સામાહ- નાસસ્રાવે ઇત્યાદિ| ઉક્તં ચૂર્ણં શિરોવિરેચનદ્રવ્યકૃતમ્| તીક્ષ્ણોઽવપીડો ‘હિઙ્ગુ વ્યોષં વત્સકાખ્યં’ ઇત્યાદિના ઇહૈવાધ્યાયે પ્રોક્તઃ| અગ્નિકઃ ચિત્રકઃ, અજમોદામન્યે| આજં માંસં ‘ભોજને’ ઇતિ શેષઃ||૧૦||

Adhikarana 13 (11) · Śloka 11

નાસાશોષે ક્ષીરસર્પિઃ પ્રધાનં સિદ્ધં તૈલં ચાણુકલ્પેન નસ્યમ્ | સર્પિઃપાનં ભોજનં જાઙ્ગલૈશ્ચ સ્નેહઃ સ્વેદઃ સ્નૈહિકશ્ચાપિ ધૂમઃ ||૧૧||

નાસાશોષે ચિકિત્સામાહ- નાસાશોષે ક્ષીરસર્પિરિત્યાદિ| ક્ષીરસર્પિઃ આદિત ઉક્તમ્| પ્રધાનં શ્રેષ્ઠમ્| નસ્યે નસ્યવિષયે| અણુકલ્પેન અણુતૈલવિધાનેન વાતવ્યાધ્યુક્તેન| સર્પિઃપાનમ્ અન્તર્ભક્તકમ્| જાઙ્ગલૈઃ એણાદિમાંસૈઃ, સ્નેહઃ સ્વેદ ઇત્યર્થઃ| સ્નૈહિકો ધૂમો મધૂચ્છિષ્ટાદિભિઃ||૧૧||

Adhikarana 14 (12) · Śloka 12

શેષાન્ રોગાન્ ઘ્રાણજાન્ સન્નિયચ્છેદુક્તં તેષાં યદ્યથા સંવિધાનમ્ ||૧૨||

અર્શઃપ્રભૃતીનાં ચિકિત્સામાહ- શેષાનિત્યાદિ| શેષાન્ રોગાનર્શઃશોફાદીન્, સન્નિયચ્છેત્ ચિકિત્સેત્| ઉક્તં સંવિધાનં સ્વે સ્વે ચિકિત્સિતે||૧૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 23

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે નાસાગતરોગપ્રતિષેધો નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૩||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૩||