23. nāsāgatarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ਅਥਾਤੋ ਨਾਸਾਗਤਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||

ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧-੨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ਪੂਰ੍ਵੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟੇ ਪੂਤਿਨਸ੍ਯੇ ਚ ਜਨ੍ਤੋਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਛਰ੍ਦਨਂ ਸ੍ਰਂਸਨਂ ਚ | ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਕ੍ਤਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਲ੍ਪਂ ਲਘੁ ਸ੍ਯਾਦੁਸ੍ਣਂ ਤੋਯਂ ਧੂਮਪਾਨਂ ਚ ਕਾਲੇ ||੩||

ਅਪੀਨਸਪੂਤਿਨਸ੍ਯਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਪੂਰ੍ਵੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟੇ ਅਪੀਨਸੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਛਰ੍ਦਨਂ ਵਮਨਂ, ਸ੍ਰਂਸਨਂ ਵਿਰੇਕਃ| ਕਤਸ਼ੁਦ੍ਧੇਰਨ੍ਤਃਸਂਸਰ੍ਗਂ ਨਿਯਮਯਨ੍ਨਾਹ- ਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੋਯਸ੍ਯ ਪਾਨਂ ਨਿਯਮਯਨ੍ਨਾਹ- ਉਸ੍ਣਂ ਤੋਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲੇ ਧੂਮਪਾਨਕਾਲੇ||੩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ਹਿਙ੍ਗੁ ਵ੍ਯੋਸਂ ਵਤ੍ਸਕਾਖ੍ਯਂ ਸ਼ਿਵਾਟੀ ਲਾਕ੍ਸਾ ਬੀਜਂ ਸੌਰਭਂ ਕਟ੍ਫਲਂ ਚ | ਉਗ੍ਰਾ ਕੁਸ੍ਠਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਗਨ੍ਧਾ ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚਾਵਪੀਡੇ ਕਰਞ੍ਜਮ੍ ||੪||

ਤਯੋਰੇਵਾਵਪੀਡਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਹਿਙ੍ਗੁ ਵ੍ਯੋਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯੋਸਂ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਮ੍| ਸ਼ਿਵਾਟੀ ਸ਼੍ਵੇਤਪੁਨਰ੍ਨਵਾ, ਸ਼ੇਫਾਲਿਕੇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਉਗ੍ਰਾ ਵਚਾ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਗਨ੍ਧਾ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕਃ| ਅਵਪੀਡ੍ਯ ਦੀਯਤ ਇਤ੍ਯਾਵਪੀਡਃ| ਕੇਚਿਦਮੁਮੇਵ ਪਾਠਮਨ੍ਯਥਾ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਚਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਃ||੪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ਏਤੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸਾਰ੍ਸਪਂ ਮੂਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਤੈਲਂ ਧੀਮਾਨ੍ਨਸ੍ਯਹੇਤੋਃ ਪਚੇਤ |੫|

ਅਪੀਨਸਪੂਤਿਨਸ੍ਯਯੋਰੇਤੈਰੇਵਾਵਪੀਡਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਨਸ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਤੈਲਸਾਧਨਮਾਹ- ਏਤੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਤੈਲੇ ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ ਸਮ੍ਪਚੇਤ ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਂ ਵੈ ਸ੍ਰੋਤਸਿ ਮ੍ਰਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ, ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਚਾਚਾਰ੍ਯੈਰਨਾਰ੍ਸੀਕਤਃ|੫|-

Adhikarana 5 (5) · Śloka 6

ਨਾਸਾਪਾਕੇ ਪਿਤ੍ਤਹਤ੍ਸਂਵਿਧਾਨਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਬਾਹ੍ਮਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਚ ||੫|| ਹਤ੍ਵਾ ਰਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਰਵਕ੍ਸਤ੍ਵਚਸ਼੍ਚ ਸਾਜ੍ਯਾਃ ਸੇਕਾ ਯੋਜਨੀਯਾਸ਼੍ਚ ਲੇਪਾਃ |੬|

ਨਾਸਾਪਾਕੇ ਭੇਸਜਮਾਹ- ਨਾਸਾਪਾਕੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਾਹ੍ਮਂ ਲੇਪਾਭ੍ਯਙ੍ਗਪਰਿਸੇਕਾਦਿ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਪੁਨਰਾਹਾਰਸ੍ਨੇਹਪਾਨਵਿਰੇਚਨਾਦਿ| ਸਾਜ੍ਯਾਃ ਸਘਤਾਃ||੫||-

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ... |੬|

ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਨਾਗਤਾਵੇਕ੍ਸਣੇਨ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਰ੍ਥਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇ| ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ‘ਨਾਸਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਜਲਮਾਸ਼ੁ ਦੇਯਂ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਂ ਨਾਸਿਕਯਾ ਪਯੋ ਵਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਮ੍|੬|-

Adhikarana 7 (6) · Śloka 6

... ਨਾਡੀਵਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੂਯਰਕ੍ਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ||੬||

ਪੂਯਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਧਾਨਮਾਹ- ਨਾਡੀਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਯਰਕ੍ਤੇ ਨਾਡੀਵਤ੍ ਨਾਡੀਤੁਲ੍ਯਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਯਾ ਵਿਸਰ੍ਪਨਾਡੀਸ੍ਤਨਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ||੬||

Adhikarana 8 (7) · Śloka 7

ਵਾਨ੍ਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਚਾਵਪੀਡਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਘੂਮਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਚਾਤ੍ਰ ਨਸ੍ਯਮ੍ |੭|

ਪੂਯਰਕ੍ਤੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਭਿਧਾਯ ਵਿਸ਼ੇਸਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਵਾਨ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਪੂਯਰਕ੍ਤੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਅਤ੍ਰੇਤਿ ਨਾਸਾਪਾਕੇ’ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਵਾਨ੍ਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਕ੍ਸਵਥੌ ਭ੍ਰਂਸ਼ਥੌ ਚ ਯੋਜਯਨ੍ਤਿ|੭|-

Adhikarana 9 (7) · Śloka 8

ਕ੍ਸੇਪ੍ਯਂ ਨਸ੍ਯਂ ਮੂਰ੍ਧਵੈਰੇਚਨੀਯੈਰ੍ਨਾਡ੍ਯਾ ਚੂਰ੍ਣਂ ਕ੍ਸਵਥੌ ਭ੍ਰਂਸ਼ਥੌ ਚ ||੭|| ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਾਨ੍ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਵਾਤਾਮਯਘ੍ਨਾਨ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨ੍ ਧੂਮਾਨ੍ ਯਦ੍ਯਦਨ੍ਯਦ੍ਵਿਤਂ ਚ |੮|

ਕ੍ਸਵਥੌ ਭ੍ਰਂਸ਼ਥੌ ਚ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਕ੍ਸੇਪ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਸ੍ਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਧਮਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਪਞ੍ਚਵਿਧਤ੍ਵਾਨ੍ਨਸ੍ਯਸ੍ਯ| ਮੂਰ੍ਧਵੈਰੇਚਨੀਯੈਃ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ| ਪ੍ਰਧਮਨੇਨ ਕ੍ਸੀਣੇ ਕਫੇ ਵਾਤੇ ਚ ਵਦ੍ਧੇ ਸਤਿ ਅਨਿਲਘ੍ਨਾਨ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯਦਿਤਿ ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਾਦਿਕਮ੍||੭||-

Adhikarana 10 (8) · Śloka 8

ਦੀਪ੍ਤੇ ਰੋਗੇ ਪੈਤ੍ਤਿਕਂ ਸਂਵਿਧਾਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਯਚ੍ਛੀਤਲਂ ਚ ||੮||

ਦੀਪ੍ਤਰੋਗਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਦੀਪ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਵਿਧਾਨਂ ਕਰ੍ਮੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਸਰ੍ਵਂ ਬਾਹ੍ਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮ੍||੮||

Adhikarana 11 (9) · Śloka 9

ਨਾਸਾਨਾਹੇ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਧੂਮਾ ਮੂਰ੍ਧਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ | ਬਲਾਤੈਲਂ ਸਰ੍ਵਥੈਵੋਪਯੋਜ੍ਯਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਾਵਨ੍ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚ ਯਦ੍ਯਤ੍ ||੯||

ਨਾਸਾਨਾਹਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਨਾਸਾਨਾਹੇ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਮ੍ ਉਤ੍ਤਰਭਕ੍ਤਕਮ੍| ਮੂਰ੍ਧਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਾਤ੍ ਸਾਲ੍ਵਣੋਪਨਾਹਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸਰ੍ਵਥੈਵੇਤਿ ਪਾਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਨੁਵਾਸਨਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਾਦਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵੈਰੇਵ ਪ੍ਰਕਾਰੈਃ| ਅਨ੍ਯਤ੍ ਅਣੁਤੈਲਾਦਿਕਮ੍||੯||

Adhikarana 12 (10) · Śloka 10

ਨਾਸਾਸ੍ਰਾਵੇ ਘ੍ਰਾਣਤਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਮੁਕ੍ਤਂ ਨਾਡ੍ਯਾ ਦੇਯਂ ਯੋਵਪੀਡਸ਼੍ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ | ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਧੂਮਂ ਦੇਵਦਾਰ੍ਵਗ੍ਨਿਕਾਭ੍ਯਾਂ ਮਾਂਸਂ ਵਾਜਂ ਯੁਕ੍ਤਮਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ||੧੦||

ਨਾਸਾਸ੍ਰਾਵਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਨਾਸਸ੍ਰਾਵੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਮ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਵਪੀਡੋ ‘ਹਿਙ੍ਗੁ ਵ੍ਯੋਸਂ ਵਤ੍ਸਕਾਖ੍ਯਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਇਹੈਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ| ਅਗ੍ਨਿਕਃ ਚਿਤ੍ਰਕਃ, ਅਜਮੋਦਾਮਨ੍ਯੇ| ਆਜਂ ਮਾਂਸਂ ‘ਭੋਜਨੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੧੦||

Adhikarana 13 (11) · Śloka 11

ਨਾਸਾਸ਼ੋਸੇ ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਚਾਣੁਕਲ੍ਪੇਨ ਨਸ੍ਯਮ੍ | ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਂ ਭੋਜਨਂ ਜਾਙ੍ਗਲੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਃ ਸ੍ਵੇਦਃ ਸ੍ਨੈਹਿਕਸ਼੍ਚਾਪਿ ਧੂਮਃ ||੧੧||

ਨਾਸਾਸ਼ੋਸੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਨਾਸਾਸ਼ੋਸੇ ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਃ ਆਦਿਤ ਉਕ੍ਤਮ੍| ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮ੍| ਨਸ੍ਯੇ ਨਸ੍ਯਵਿਸਯੇ| ਅਣੁਕਲ੍ਪੇਨ ਅਣੁਤੈਲਵਿਧਾਨੇਨ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਕ੍ਤੇਨ| ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਕ੍ਤਕਮ੍| ਜਾਙ੍ਗਲੈਃ ਏਣਾਦਿਮਾਂਸੈਃ, ਸ੍ਨੇਹਃ ਸ੍ਵੇਦ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਨੈਹਿਕੋ ਧੂਮੋ ਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਾਦਿਭਿਃ||੧੧||

Adhikarana 14 (12) · Śloka 12

ਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਘ੍ਰਾਣਜਾਨ੍ ਸਨ੍ਨਿਯਚ੍ਛੇਦੁਕ੍ਤਂ ਤੇਸਾਂ ਯਦ੍ਯਥਾ ਸਂਵਿਧਾਨਮ੍ ||੧੨||

ਅਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਸ਼ੇਸਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਰ੍ਸ਼ਃਸ਼ੋਫਾਦੀਨ੍, ਸਨ੍ਨਿਯਚ੍ਛੇਤ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਸਂਵਿਧਾਨਂ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ||੧੨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 23

ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਨਾਸਾਗਤਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਾਮ ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੨੩||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੩||