27. navagrahākr̥tivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો નવગ્રહાકૃતિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

શાલાક્યતન્ત્રાનન્તરં કૌમારતન્ત્રં પ્રારભ્યતે- અથાત ઇત્યાદિ| બાલશબ્દોઽત્ર લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ| તત્ર ગ્રહા બાલાનાં નવ, અષ્ટૌ પુનરબાલાનાં ભૂતવિદ્યાયાં નિર્દેષ્ટવ્યાઃ| આકૃતિઃ આકારો લિઙ્ગં કાર્યભૂતં, નતુ સ્વભાવાખ્યમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

બાલગ્રહાણાં વિજ્ઞાનં સાધનં ચાપ્યનન્તરમ્ | ઉત્પત્તિં કારણં ચૈવ સુશ્રુતૈકમનાઃ શૃણુ ||૩||

તત્ર પ્રથમં કુમારતન્ત્રસ્યાર્થપિણ્ડમુદ્દિશન્નાહ- બાલગ્રહાણામિત્યાદિ| વિજ્ઞાનં વિશિષ્ટજ્ઞાનમ્| સાધનં ચિકિત્સિતમ્| ઉત્પત્તિઃ પ્રભવઃ| કારણં હેતુઃ||૩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

સ્કન્દગ્રહસ્તુ પ્રથમઃ સ્કન્દાપસ્માર એવ ચ | શકુની રેવતી ચૈવ પૂતના ચાન્ધપૂતના ||૪|| પૂતના શીતનામા ચ તથૈવ મુખમણ્ડિકા | નવમો નૈગમેષશ્ચ યઃ પિતૃગ્રહસઞ્જ્ઞિતઃ ||૫||

ઇદાનીં તેષાં નવગ્રહાણાં નામાન્યાહ- સ્કન્દગ્રહ ઇત્યાદિ| પ્રથમઃ પ્રધાનમાદિર્વા| નવમો નૈગમેષ ઇતિ સઙ્ખ્યાનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાયાં લબ્ધાયાં ભૂયો નવમ ઇતિ સઙ્ખ્યાકરણં કાશ્યપાદિતન્ત્રાન્તરોક્તાધિકસઙ્ખ્યાનિરાકરણાર્થમ્| પિતૃગ્રહસઞ્જ્ઞિત ઇતિ બાલસ્યાન્યગ્રહેભ્યો રક્ષકત્વાત્પિતેવ ગ્રહઃ સૈવ સઞ્જ્ઞા સઞ્જાતા યસ્ય સ તથા| (નતુ ભૂતવિદ્યાવત્ પિતૃલોકાભિહિતગ્રહ ઇતિ)||૪-૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ધાત્રીમાત્રોઃ પ્રાક્પ્રદિષ્ટાપચારાચ્છૌચભ્રષ્ટાન્મઙ્ગલાચારહીનાન્ | ત્રસ્તાન્ હૃષ્ટાંસ્તર્જિતાન્ તાડિતાન્ વા પૂજાહેતોર્હિંસ્યુરેતે કુમારાન્ ||૬||

કસ્માદ્ગ્રહા બાલાન્ વિશન્તીત્યાહ- ધાત્રીત્યાદિ| ધાત્રી સ્તનપાયિની પોષયિત્રીત્યર્થઃ, માતા પ્રસવિત્રી| પ્રાક્પ્રદિષ્ટાપચારાદિતિ પ્રાક્ શારીરસ્થાને પ્રદિષ્ટોઽપચારઃ અકૃત્યવિધિઃ માંસસુરાદીનાં લૌલ્યાદાચરણં વા| શૌચં મૂત્રપુરીષાદિપ્રક્ષાલનં, મઙ્ગલં સ્વસ્તિકસ્રગ્દામદૂર્વાવચાસર્ષપાદિસ્પર્શનમ્, આચારઃ પાપવિરોધી, ત્રસ્તાન્ ઉદ્વિગ્નાન્, હૃષ્ટાન્ મુદિતાન્, તર્જિતાન્ અન્યેન કેનચિદ્વિભીષિતાન્| તાડિતાન્ અભિહતાન્| કથં પૂજા જાયતે? કુસુમાદિના ભોજનાદિના ચ| અતો હેતોઃ ધાત્રીમાત્રોરપચારાદ્દૂષણાદ્યન્વિતાન્ બાલાન્| પૂજા ચાત્રોપલક્ષણં; તેન રતિહેતોરપિ હિંસ્યુરિતિ| નનુ, ધાત્રીમાત્રોપચારાદ્બાલાનામનપરાધિત્વાત્ કથં ગ્રહહિંસનં? અત્રોચ્યતે- બાલાનાં પ્રાક્તનકર્મયોગત એવાપચારં કુરુતઃ| કુમારાનિત્યુપલક્ષણં; તેન કુમારિકા અપિ હિંસ્યુઃ| એતે ગ્રહા ઇત્યર્થઃ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ઐશ્વર્યસ્થાસ્તે ન શક્યા વિશન્તો દેહં દ્રષ્ટું માનુષૈર્વિશ્વરૂપાઃ | આપ્તં વાક્યં તત્સમીક્ષ્યાભિધાસ્યે લિઙ્ગાન્યેષાં યાનિ દેહે ભવન્તિ ||૭||

કસ્માત્તે ગ્રહા દેહં વિશન્તો નોપલભ્યન્તે ઇત્યાહ - ઐશ્વર્યેત્યાદિ| એષાં ગ્રહાણાં યાનિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ તાનિ આપ્તં વાક્યં સમીક્ષ્યાભિધાસ્યે કથયિષ્યે ઇતિ પિણ્ડાર્થઃ| આપ્તં વાક્યમ્ આપ્તૈરુક્તં વાક્યમ્; આપ્તાશ્ચ યથાર્થવાદિનઃ ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

શૂનાક્ષઃ ક્ષતજસગન્ધિકઃ સ્તનદ્વિડ્ વક્રાસ્યો હતચલિતૈકપક્ષ્મનેત્રઃ | ઉદ્વિગ્નઃ સુલુલિતચક્ષુરલ્પરોદી સ્કન્દાર્તો ભવતિ ચ ગાઢમુષ્ટિવર્ચાઃ ||૮||

સ્કન્દગ્રહાર્તલક્ષણમાહ- શૂનાક્ષ ઇત્યાદિ| ક્ષતજસગન્ધિકઃ રુધિરસમાનગન્ધિકઃ, વિસ્રગન્ધ ઇત્યર્થઃ; અન્યે તુ ક્ષતજં રક્તં તત્સગન્ધિક ઈષદ્રુધિરગન્ધિક ઇત્યર્થઃ| સ્તનદ્વિટ્ સ્તનદ્વેષી| વક્રાસ્યઃ વક્રમુખઃ| હતચલિતૈકપક્ષ્મનેત્ર ઇતિ હતં ચલિતં ચૈકપક્ષ્મ નેત્રે યસ્ય સ તથા| ઉદ્વિગ્નઃ ઉદ્વિગ્નચિત્તઃ| સુલુલિતચક્ષુઃ કિઞ્ચિન્મિલિતલોચનઃ| સ્કન્દાર્ત ઇતિ સ્કન્દવિનોદનાર્થં રુદ્રેણ સૃષ્ટો ગ્રહઃ તેનાર્તઃ, સ્કન્દોઽત્ર ન પુનર્ભગવાન્ કાર્તિકેયઃ| ગાઢે મુષ્ટિવર્ચસી યસ્ય સ તથા| ગયદાસસ્તુ ‘સ્તબ્ધાઙ્ગઃ’ ક્ષતજસગન્ધિકઃ સ્તનદ્વિટ્ વક્રાસ્યો હતચરણૈકપક્ષ્મનેત્રઃ’ ઇતિ પઠિત્વા ‘સ્તબ્ધમઙ્ગં યસ્ય સ તથા, હતાનિ એકપાદૈકપક્ષ્માર્ધનયનાનિ યસ્ય સ તથા’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયતિ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

નિઃસઞ્જ્ઞો ભવતિ પુનર્ભવેત્સસઞ્જ્ઞઃ સંરબ્ધઃ કરચરણૈશ્ચ નૃત્યતીવ | વિણ્મૂત્રે સૃજતિ વિનદ્ય જૃમ્ભમાણઃ ફેનં ચ પ્રસૃજતિ તત્સખાભિપન્નઃ ||૯||

સ્કન્દાપસ્મારાર્તલક્ષણમાહ- નિઃસઞ્જ્ઞ ઇત્યાદિ| સંરબ્ધઃ સમ્યક્ કલિતઃ સન્, કરચરણભ્યાં હસ્તપાદાભ્યાં, નૃત્યતીવ નર્તનમિવ કરોતિ| વિનદ્ય શબ્દં કૃત્વા; ક્વચિત્ ‘વિનમ્ય’ ઇતિ પાઠઃ, તત્ર ગાત્રવિનમનં કૃત્વા; વિણ્મૂત્રે મુઞ્ચતીતિ વ્યાખ્યાનમ્| તત્સખાભિપન્નઃ તચ્છબ્દેન સ્કન્દઃ કથ્યતે, તસ્ય સખા સ્કન્દાપસ્મારઃ, તેનાક્રાન્તઃ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

સ્રસ્તાઙ્ગો ભયચકિતો વિહઙ્ગગન્ધિઃ સંસ્રાવિવ્રણપરિપીડિતઃ સમન્તાત્ | સ્ફોટૈશ્ચ પ્રચિતતનુઃ સદાહપાકૈર્વિજ્ઞેયો ભવતિ શિશુઃ ક્ષતઃ શકુન્યા ||૧૦||

શકુનિગ્રહાર્તલક્ષણમાહ- સ્રસ્તાઙ્ગ ઇત્યાદિ| સ્રસ્તાઙ્ગઃ શિથિલાઙ્ગઃ| ભયચકિતો ભીતઃ| વિહઙ્ગા અત્ર માંસાદા જલચરાશ્ચ| સંસ્રાવિવ્રણપરિપીડિતઃ પૂયાસ્રાવિવ્રણપરિપીડિતઃ| સમન્તાત્ સર્વતઃ| અત્રોક્તવ્રણસ્ફોટયોર્વિદીર્ણાવિદીર્ણત્વેન ભેદઃ| ક્ષતઃ અભિભૂતઃ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

રક્તાસ્યો હરિતમલોઽતિપાણ્ડુદેહઃ શ્યાવો વા જ્વરમુખપાકવેદનાર્તઃ | રેવત્યા વ્યથિતતનુશ્ચ કર્ણનાસં મૃદ્નાતિ ધ્રુવમભિપીડિતઃ કુમારઃ ||૧૧||

રેવતીગ્રહાર્તસ્ય લક્ષણમાહ- રક્તાસ્ય ઇત્યાદિ| હરિતમલ ઇતિ મલોઽત્ર વિષ્ઠા મૂત્રં ચ| જ્વરમુખપાકવેદનાર્તઃ જ્વરાર્તો મુખપાકવેદનાર્તશ્ચ| વ્યથિતતનુરિતિ સરુજશરીરઃ| અભિપીડિતો રેવત્યા ઇતિ સમ્બન્ધઃ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

સ્રસ્તાઙ્ગઃ સ્વપિતિ સુખં દિવા ન રાત્રૌ વિડ્ ભિન્નં સૃજતિ ચ કાકતુલ્યગન્ધિઃ | છર્દ્યાઽઽર્તો હૃષિતતનૂરુહઃ કુમારસ્તૃષ્ણાલુર્ભવતિ ચ પૂતનાગૃહીતઃ ||૧૨||

પૂતનાગ્રહાર્તલક્ષણમાહ- સ્રસ્તાઙ્ગ ઇત્યાદિ| ન દિવા સુખં સ્વપિતિ ન ચ રાત્રૌ સુખં સ્વપિતિ| સૃજતિ મુઞ્ચતિ| ‘સ્રસ્તાઙ્ગ’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘સ્વસ્થાઙ્ગ’ ઇતિ પઠન્તિ, સ્વસ્થાઙ્ગોઽપિ ન દિવા ન રાત્રૌ સ્વપિતીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

યો દ્વેષ્ટિ સ્તનમતિસારકાસહિક્કાચ્છર્દીભિર્જ્વરસહિતાભિરર્દ્યમાનઃ | દુર્વર્ણઃ સતતમધઃશયોઽમ્લગન્ધિસ્તં બ્રૂયુર્ભિષજ ઇહાન્ધપૂતનાર્તમ્ ||૧૩||

અન્ધપૂતનાર્તલક્ષણમાહ- ય ઇત્યાદિ| અધઃશયઃ અધોમુખશાયી| અમ્લગન્ધિઃ કાઞ્જિકાદ્યમ્લદ્રવ્યગન્ધિઃ||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

ઉદ્વિગ્નો ભૃશમતિવેપતે પ્રરુદ્યાત્ સંલીનઃ સ્વપિતિ ચ યસ્ય ચાન્ત્રકૂજઃ | વિસ્રાઙ્ગો ભૃશમતિસાર્યતે ચ યસ્તં જાનીયાદ્ભિષગિહ શીતપૂતનાર્તમ્ ||૧૪||

શીતપૂતનાર્તલક્ષણમાહ- ઉદ્વિગ્ન ઇત્યાદિ| સંલીનઃ સમ્યગ્લીનઃ, શય્યૈકદેશે લગ્ન ઇત્યર્થઃ| વિસ્રાઙ્ગો વિસ્રગન્ધાઙ્ગઃ| ‘ઉદ્વિગ્નો ભૃશમતિ’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘આક્રન્દત્યતિચકિતઃ’ ઇતિ પઠન્તિ||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

મ્લાનાઙ્ગઃ સુરુચિરપાણિપાદવક્ત્રો બહ્વાશી કલુષસિરાવૃતોદરો યઃ | સોદ્વેગો ભવતિ ચ મૂત્રતુલ્યગન્ધિઃ સ જ્ઞેયઃ શિશુરિહ વક્ત્રમણ્ડિકાર્તઃ ||૧૫||

મુખમણ્ડિકાગ્રહાર્તલક્ષણમાહ- મ્લાનાઙ્ગ ઇત્યાદિ| મ્લાનાઙ્ગો દુર્બલમધ્યશરીરઃ| સુરુચિરપાણિપાદવક્ત્ર ઇતિ સુષ્ઠુ રુચિરં શોભનં હસ્તપાદવક્ત્રં યસ્ય સઃ| વક્ત્રમણ્ડિકર્તો મુખમણ્ડિકાર્ત ઇત્યર્થઃ||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

યઃ ફેનં વમતિ વિનમ્યતે ચ મધ્યે સોદ્વેગમ્ વિલપતિ ચોર્ધ્વમીક્ષમાણઃ | જ્વર્યેત પ્રતતમથો વસાસગન્ધિર્નિઃસઞ્જ્ઞો ભવતિ હિ નૈગમેષજુષ્ટઃ ||૧૬||

નૈગમેષગ્રહાર્તલક્ષણમાહ- ય ઇત્યાદિ| મધ્યે મધ્યાઙ્ગે| સોદ્વેગં સત્રાસં, વિલપતિ અતિશયેન શબ્દં કરોતિ, ઊર્ધ્વમીક્ષમાણઃ ઊર્ધ્વં પશ્યન્| ‘વિલપતિ’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘વિહસતિ’ ઇતિ પઠન્તિ| જ્વર્યેત પ્રતતં સતતમ્| વસાસગન્ધિઃ વસયા તુલ્યગન્ધિઃ| નિઃસઞ્જ્ઞઃ નિર્ગતસમ્યગ્જ્ઞાનઃ||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

પ્રસ્તબ્ધો યઃ સ્તનદ્વેષી મુહ્યતે ચાવિશન્મુહુઃ | તં બાલમચિરાદ્ધન્તિ ગ્રહઃ સમ્પૂર્ણલક્ષણઃ ||૧૭||

સામ્પ્રતમસાધ્યગ્રહાર્તલક્ષણમાહ- પ્રસ્તબ્ધ ઇત્યાદિ| પ્રસ્તબ્ધોઽત્યર્થં સ્તબ્ધાઙ્ગઃ| મુહ્યતે મોહં યાતિ| આવિશન્ આવેશં કુર્વન્| મુહુઃ વારંવારમ્||૧૭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

વિપરીતમતઃ સાધ્યં ચિકિત્સેદચિરાર્દિતમ્ |૧૮|

સાધ્યગ્રહાર્તલક્ષણમાહ- વિપરીતમિત્યાદિ| વિપરીતં પ્રસ્તબ્ધ સ્તનદ્વેષાદિલક્ષણૈરનુપહતમ્| અચિરાર્દિતમ્ અલ્પકાલપીડિતમ્|૧૮|-

Adhikarana 17 (18-20) · Śloka 20

ગૃહે પુરાણહવિષાઽભ્યજ્ય બાલં શુચૌ શુચિઃ ||૧૮|| સર્ષપાન્ પ્રકિરેત્તેષાં તૈલૈર્દીપં ચ કારયેત્ | સદા સન્નિહિતં ચાપિ જુહુયાદ્ધવ્યવાહનમ્ ||૧૯|| સર્વગન્ધૌષધીબીજૈર્ગન્ધમાલ્યૈરલઙ્ક્રતમ્ | અગ્નયે કૃત્તિકાભ્યશ્ચ સ્વાહા સ્વાહેતિ સન્તતમ્ ||૨૦||

સાધ્યસ્ય ચિકિત્સામાહ- ગૃહે ઇત્યાદિ| પુરાણહવિષા જીર્ણઘૃતેન, અભ્યજ્ય બાલં ચુપાટિત્વા| શુચૌ પવિત્રદેશે, શુચિઃ ‘ભિષગ્’ ઇતિ શેષઃ| તેષાં તૈલૈઃ સર્ષપાણાં તૈલૈઃ, દીપં કારયેત્ દીપં પ્રજ્વાલયેદિત્યર્થઃ| સદેત્યાદિ| જુહુયાત્ હોમં કુર્યાદિત્યર્થઃ| હવ્યવાહનમ્ અગ્નિમ્| કૈર્જુહુયાત્? સર્વગન્ધૌષધીબીજૈરિતિ; સર્વગન્ધા એલાદિપરિપઠિતાઃ, ઓષધીબીજનિ યવધાન્યતિલાદીનિ, તૈર્જુહુયાત્| ગન્ધમાલ્યૈરલઙ્કૃતમગ્નિં બાલં વા, સતતં વારંવારં ન સકૃત્| અયં વિધિઃ સર્વગ્રહાણાં સામાન્યઃ| અગ્નય ઇત્યાદિ| અગ્નિં હુત્વા તતો મધ્યાહ્ને બલિં દદ્યાત્||૧૮-૨૦||

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

નમઃ સ્કન્દાય દેવાય ગ્રહાધિપતયે નમઃ | શિરસા ત્વાઽભિવન્દેઽહં પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ મે બલિમ્ | નીરુજો નિર્વિકારશ્ચ શિશુર્મે જાયતાં દ્રુતમ્ ||૨૧||

તત્ર યં મન્ત્રમુચ્ચરેત્તમાહ- નમ ઇત્યાદિ||૨૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 27

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કુમારતન્ત્રે નવગ્રહાકૃતિવિજ્ઞાનીયો નામ (પ્રથમોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૭||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કૌમારભૃત્યતન્ત્રે નવગ્રહાકૃતિવિજાનીયો નામ સપ્તવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૭||