19. nayanābhighātapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો નયનાભિઘાતપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

ક્રિયાકલ્પાનન્તરં શારીરદોષનિમિત્તાનાં નયનામયાનામુક્તત્વાદ્બાહ્યનિમિત્તસ્યાવશિષ્ટત્વાચ્ચિકિત્સાર્થં નયનાભિઘાતપ્રતિષેધાધ્યાયારમ્ભો યુક્ત ઇત્યત આહ- અથાત ઇત્યાદિ| અભિઘાતશબ્દેનાત્રાભિઘાતજનિતા વેદનાદયઃ, તેષાં પ્રતિષેધશ્ચિકિત્સિતમ્| સ ચાભિઘાતો મૂર્તેન દણ્ડાદિના અમૂર્તેન ભયશોકાદિના વા||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 4

અભ્યાહતે તુ નયને બહુધા નરાણાં સંરમ્ભરાગતુમુલાસુ રુજાસુ ધીમાન્ | નસ્યાસ્યલેપપરિષેચનતર્પણાદ્યમુક્તં પુનઃ ક્ષતજપિત્તજશૂલપથ્યમ્ ||૩|| દૃષ્ટિપ્રસાદજનનં વિધિમાશુ કુર્યાત્ સ્નિગ્ધૈર્હિમૈશ્ચ મધુરૈશ્ચ તથા પ્રયોગૈઃ |૪|

તમેવાભિઘાતં મૂર્તદણ્ડાદિજં ચિકિત્સાભેદયોગિનં દર્શયન્નાહ- અભ્યાહતે ઇત્યાદિ| નરાણાં બહુધા અભ્યાહતે નયને સતિ સંરમ્ભરાગતુમુલાસુ રુજાસુ નસ્યાસ્યલેપાદ્યં કર્મ ક્ષતજપિત્તજશૂલપથ્યં યદુક્તં તથા સ્નિગ્ધાદિભિર્દૃષ્ટિપ્રસાદજનનં વિધિં ધીમાનાશુ કુર્યાદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| બહુધા બહુપ્રકારમ્| તથા ચ વિદેહઃ,- “તીક્ષ્ણાઞ્જનાતિપરિક્લિષ્ટેષુ નેત્રેષુ વાતાતપધૂમરજવ્યાપારકીટમક્ષિકામશકસ્પર્શાદિભિરભિહતેષુ સલિલક્રીડાજાગરણલઙ્ઘનાપ્લુતાભિદ્રુતેષુ શ્રાન્તક્લાન્તેષુ ભયાર્દિતેષુ દિવાકરાગ્નિચન્દ્રગ્રહનક્ષત્રક્રમણકર્મવિવિધરૂપપ્રેક્ષણાદ્યભિહતેષુ દુર્બલેષુ નેત્રેષુ રાગદાહતોદશોફપાકઘર્ષાદિવેદનાસુ”- ઇતિ| સંરમ્ભરાગાભ્યાં તુમુલાઃ સઙ્કુલાઃ સંરમ્ભરાગતુમુલાસ્તાસુ| અન્યે તુ સંરમ્ભશ્ચ રાગશ્ચ તુમુલશ્ચ સંરમ્ભરાગતુમુલાસ્તાસુ; તુમુલાઃ પ્રચણ્ડાઃ, સંરમ્ભઃ શ્વયથુઃ, ઇત્યર્થં વદન્તિ| ક્ષતજપિત્તજશૂલપથ્યમિતિ રક્તાભિષ્યન્દહિતં પિત્તાભિષ્યન્દહિતં ચેત્યર્થઃ| અન્યે તુ અભિઘાતજો હિ વાયુઃ શોણિતપિત્તં દૂષયન્ તાભ્યામેવાવૃતઃ શૂલં કરોતીતિ તદ્ધિતમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| દૃષ્ટિપ્રસાદનં નયનગોલકપ્રસાદનમ્||૩||-

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

સ્વેદાગ્નિધૂમભયશોકરુજાભિઘાતૈરભ્યાહતામપિ તથૈવ ભિષક્ ચિકિત્સેત્ ||૪||

‘અભ્યાહતે તુ નયને બહુધા નરાણામ્’ ઇત્યત્ર મૂર્તાનાં દણ્ડાદીનામભિઘાતે યચ્ચિકિત્સિતમભિહિતં તદેવ ચિકિત્સિતમમૂર્તાનામપિ સ્વેદાદીનામભિઘાતેઽતિદિશન્નાહ- સ્વેદાગ્નિધૂમભયેત્યાદિ| તથૈવ ચિકિત્સેત્ પૂર્વોક્તપ્રકારેણ ચિકિત્સેત્| એવં સપ્તાહાદર્વાગેવ| ‘અભ્યાહતે તુ નયને’ ઇત્યત્ર પૂર્વવાક્યે બહુધાત્વં મૂર્તદણ્ડાદ્યભિઘાતસ્ય બોધ્યમ્, ઇહામૂર્તાભિઘાતચિકિત્સિતમભિધીયતે||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

સદ્યોહતે નયન એષ વિધિસ્તદૂર્ધ્વં સ્યન્દેરિતો ભવતિ દોષમવેક્ષ્ય કાર્યઃ |૫|

ઇદાનીં પૂર્વોક્તો વિધિઃ સપ્તાહાદર્વાગેવ કાર્યસ્તદૂર્ધ્વમન્યો વિધિરિત્યાહ- સદ્યોહત ઇત્યાદિ| સદ્યોહતે સપ્તાહાદર્વાગેવેત્યર્થઃ| એષ વિધિઃ પૂર્વોક્તો વિધિઃ| તદૂર્ધ્વં સપ્તાહાદૂર્ધ્વમ્| સ્યન્દેરિતો વાતાભિષ્યન્દોક્તો વિધિઃ|૫|-

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

અભ્યાહતં નયનમીષદથાસ્યબાષ્પસંસ્વેદિતં ભવતિ તન્નિરુજં ક્ષણેન ||૫||

ઇદાનીં કિઞ્ચિદભ્યાહતનયને વિશેષચિકિત્સિતમાહ- અભ્યાહતમિત્યાદિ| આસ્યબાષ્પં મુખફૂત્કારજનિતોષ્મા||૫||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 7

સાધ્યં ક્ષતં પટલમેકમુભે તુ કૃચ્છ્રે ત્રીણિ ક્ષતાનિ પટલાનિ વિવર્જયેત્તુ | સ્યાત્ પિચ્ચિતં ચ નયનં હ્યતિ ચાવસન્નં સ્રસ્તં ચ્યુતં ચ હતદૃક્ ચ ભવેત્તુ યાપ્યમ્ ||૬|| વિસ્તીર્ણદૃષ્ટિતનુરાગમસત્પ્રદર્શિ, સાધ્યં યથાસ્થિતમનાવિલદર્શનં ચ |૭|

ઇદાનીં પટલાવગાહનવિશેષેણાભિઘાતસ્ય સાધ્યકૃચ્છ્રસાધ્યાસાધ્યવિશેષમાહ- સાધ્યં ક્ષતમિત્યાદિ| કેચિદમું પાઠં ન પઠન્તિ| યાદૃઙ્નયનં યાપ્યં તાદૃગાહ- સ્યાત્ પિચ્ચિતમિત્યાદિ| અવસન્નમ્ અન્તઃપ્રવિષ્ટં, સ્રસ્તં શિથિલં, ચ્યુતમ્ અવલમ્બિતં, વિસ્તીર્ણં મણ્ડલં તથા તનુરાગં ચ યદસત્પ્રદર્શિ સ્યાત્ તદપિ યાપ્યમ્| સાધ્યમાહ- સાધ્યમિત્યાદિ||૬||-

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

પ્રાણોપરોધવમનક્ષુતકણ્ઠરોધૈરુન્નમ્યમાશુ નયનં યદતિપ્રવિષ્ટમ્ ||૭||

અતિપ્રવિષ્ટનેત્રે ચિકિત્સિતમાહ- પ્રાણોપરોધેત્યાદિ| પ્રાણાયામેન વમનેન છિક્કાપ્રવર્તનેન તથા કણ્ઠનિરોધનેન વા ઉન્નમ્યમુન્નમનીયમ્||૭||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

નેત્રે વિલમ્બિનિ વિધિર્વિહિતઃ પુરસ્તાદુચ્છિઙ્ઘનં શિરસિ વાર્યવસેચનં ચ |૮|

અતિનિર્ગતનયનસ્ય ચિકિત્સિતમાહ- નેત્ર ઇત્યાદિ| વિલમ્બિનિ અતિનિર્ગતે, વિધિર્વિહિતઃ પુરસ્તાદિતિ ‘ભિન્નં નેત્રકર્મણ્યમભિન્નં લમ્બતે તુ યત્’ ઇત્યાદિના પ્રોક્તઃ| ઉચ્છિઙ્ઘનં નાસિકયા વાયોરન્તઃપ્રવેશનમ્| વાર્યવસેચનં શીતોદકપરિષેકઃ|૮|-

Adhikarana 9 (8) · Śloka 9

ષટ્સપ્તતિર્નયનજા ય ઇમે પ્રદિષ્ટા રોગા ભવન્ત્યમહતાં મહતાં ચ તેભ્યઃ ||૮|| સ્તન્યપ્રકોપકફમારુતપિત્તરક્તૈર્બાલાક્ષિવર્ત્મભવ એવ કુકૂણકોઽન્યઃ |૯|

ઇદાનીં વક્ષ્યમાણકુકૂણકેન ષટ્સપ્તતેઃ સઙ્ખ્યાધિક્યમિત્યાશઙ્ક્યમાનમાહ- ષટ્સપ્તતિરિત્યાદિ| ય ઇમે નયનજા રોગાઃ ષટ્સપ્તતિઃ પ્રદિષ્ટાસ્તેઽમહતાં બાલાનાં તથા મહતાં ચ ભવન્તિ| તેભ્યઃ ષટ્સપ્તતિવિકારેભ્યઃ સ્તન્યપ્રકોપાદિભિર્બાલાક્ષિવર્ત્મભવ એવ અન્યઃ કુકૂણક ઇતિ સમુદાયાર્થઃ| બાલાક્ષિવર્ત્મભવ એવ ન મહતામક્ષિવર્ત્મનિ, અન્યઃ અપરઃ| યોઽસૌ કુકૂણકો બાલાનામેવ ભવતિ, સ કફાભિષ્યન્દે અવરુદ્ધોઽતો ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ| ‘સ્તન્યપ્રકોપકફમારુતપિત્તરક્તૈઃ’ ઇત્યત્ર ‘સ્તન્યપ્રકોપજનિતૈઃ પિશિતોદયાદ્વા’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ; અપરે તુ ‘પિશિતોચ્છ્રયાત્’ ઇતિ પઠન્તિ; તૌ ચ નેચ્છતિ જેજ્જટઃ||૮||-

Adhikarana 10 (9-10) · Śloka 10

મૃદ્ગાતિ નેત્રમતિકણ્ડુમથાક્ષિકૂટં નાસાલલાટમપિ તેન શિશુઃ સ નિત્યમ્ ||૯|| સૂર્યપ્રભાં ન સહતે સ્રવતિ પ્રબદ્ધં, તસ્યાહરેદ્રુધિરમાશુ વિનિર્લિખેચ્ચ | ક્ષૌદ્રાયુતૈશ્ચ કટુભિઃ પ્રતિસારયેત્તુ માતુઃ શિશોરભિહિતં ચ વિધિં વિદધ્યાત્ ||૧૦||

ઇદાનીં તસ્ય કુકૂણકસ્ય લક્ષણમાહ- મૃદ્ગાતીત્યાદિ| નાસાલલાટમપિ મૃદ્ગાતિ| પ્રબદ્ધં નિરન્તરમ્| કુકૂણકસ્ય સાધનમાહ- તસ્યાહરેદ્રુધિરમિત્યાદિ| આહરેદ્રુધિરં જલૌકોભિઃ, વિનિર્લિખેત્ શેફાલિકાપત્રૈઃ| કટુભિઃ ત્રિકટુકાદિભિઃ| ઇદાનીં બાલસ્યૌષધાક્ષમત્વાન્માતુરેવૌષધમાહ- માતુરિત્યાદિ| યઃ સ્તન્યરોગચિકિત્સિતે ‘સ્તન્યે ગતે વિકૃતિમાશુ ભિષક્’ ઇત્યાદિવિધિરભિહિતઃ, તં શિશોર્યા જનની તસ્યા વિદધ્યાદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| અન્યે તુ દ્વયોરેવાભિહિતં વિધિમિચ્છન્તિ||૯-૧૦||

Adhikarana 11 (11) · Śloka 12

તં વામયેત્તુ મધુસૈન્ધવસમ્પ્રયુક્તૈઃ પીતં પયઃ ખલુ ફલૈઃ ખરમઞ્જરીણામ્ ||૧૧|| સ્યાત્પિપ્પલીલવણમાક્ષિકસંયુતૈર્વા... |૧૨|

ઇદાનીં ક્ષીરપસ્ય બાલસ્ય સ્તન્યસાત્મ્યત્વાત્ સ્તન્યયુક્તમેવ વમનં નિર્દિશન્નાહ- તં વામયેદિત્યાદિ| મધુસૈન્ધવસંયુતૈઃ ખરમઞ્જરીણાં ફલૈઃ સહ પયઃ સ્તન્યં પીતં તં બાલં વામયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| ખરમઞ્જરીણાં ફલૈઃ અપામાર્ગફલચૂર્ણૈઃ| સ્યાદિત્યાદિ| પિપ્પલીસૈન્ધવાદિયુતૈર્વા ખરમઞ્જરીણાં ફલચૂર્ણૈઃ સહ સ્તન્યં પીતં વમનકૃદ્ભવેદિત્યર્થઃ||૧૧||-

Adhikarana 12 (12) · Śloka 12

... નૈનં વમન્તમપિ વામયિતું યતેત |૧૨|

ઇદાનીમુત્કૃષ્ટદોષત્વાત્ સ્વયં વમન્તં બાલકં વમનયોગં દત્ત્વા ન વામયેદિત્યાહ- નૈનમિત્યાદિ| એનમુત્ક્લિષ્ટદોષત્વાત્સ્વયમેવ વમન્તં વામયિતુમન્યપ્રકારેણ વામયિતું ન યતેત યત્નં ન કુર્વીત, વમનાતિયોગભયાત્|૧૨|-

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

દત્ત્વા વચામશનદુગ્ધભુજે પ્રયોજ્યમૂર્ધ્વં તતઃ ફલયુતં વમનં વિધિજ્ઞૈઃ ||૧૨||

ક્ષીરાન્નાદસ્ય તથાઽન્નાદસ્ય ચ વમનમાહ- દત્ત્વા વચામિત્યાદિ| અશનદુગ્ધભુજે ક્ષીરાન્નાદાય પૂર્વોક્તમેવ વમનં વચાં દત્ત્વા પ્રયોજ્યમ્| અત ઊર્ધ્વં ક્ષીરાન્નાવસ્થાતોઽનન્તરમન્નાદસ્ય મદનફલયુતં પૂર્વોક્તમેવ વમનં સક્ષીરમક્ષીરં વા યોજ્યમ્||૧૨||

Adhikarana 14 (13) · Śloka 13

જમ્બ્વામ્રધાત્ર્યણુદલૈઃ પરિધાવનાર્થં કાર્યં કષાયમવસેચનમેવ ચાપિ |૧૩|

ઇદાનીં કુકૂણકે વર્ત્મનઃ પ્રક્ષાલનપરિષેકાર્થં કષાયમાહ- જમ્બ્વામ્રધાત્ર્યણુદલૈરિત્યાદિ| ધાત્રી આમલકી, અણુઃ અશ્મન્તકઃ, પરિધાવનાર્થં પ્રક્ષાલનાર્થં, પરિષેચનં પરિષેક ઇત્યર્થઃ|૧૩|-

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

આશ્ચ્યોતને ચ હિતમત્ર ઘૃતં ગુડૂચીસિદ્ધં તથાઽઽહુરપિ ચ ત્રિફલાવિપક્વમ્ ||૧૩||

પ્રક્ષાલનપરિષેકાવભિધાય પૂરણાર્થમકલ્કઘૃતદ્વયમાહ- આશ્ચ્યોતને ઇત્યાદિ| આશ્ચ્યોતને અક્ષિપૂરણે| અત્ર કુકૂણકે ગુડૂચીસ્વરસેન ઘૃતચતુર્ગુણેન પક્વં, ઇદમેકમઞ્જનં; ત્રિફલાક્વાથેન પક્વં, એતચ્ચ દ્વિતીયમ્||૧૩||

Adhikarana 16 (14) · Śloka 14

નેપાલજામરિચશઙ્ખરસાઞ્જનાનિ સિન્ધુપ્રસૂતગુડમાક્ષિકસંયુતાનિ | સ્યાદઞ્જનં, મધુરસામધુકામ્રકૈર્વા ... |૧૪|

અધુના કુકૂણકેઽઞ્જનમાહ- નેપાલજેત્યાદિ| નેપાલજા મનઃશિલા| સિન્ધુપ્રસૂતં સૈન્ધવમ્| અપરમઞ્જનમાહ- સ્યાદઞ્જનમિત્યાદિ| મધુરસા મૂર્વા| એતૈર્મૂર્વાદિભિસ્ત્રિભિર્વાઽઞ્જનં સ્યાત્|૧૪|-

Adhikarana 17 (14) · Śloka 14

... કૃષ્ણાયસં ઘૃતપયો મધુ વાઽપિ દગ્ધમ્ ||૧૪||

ચૂર્ણાઞ્જનમાહ- કૃષ્ણાયસમિત્યાદિ| કૃષ્ણાયસં કૃષ્ણલોહચૂર્ણમ્| એતત્ કૃષ્ણલોહાદિકં ચાન્તર્ધૂમદગ્ધં ચૂર્ણાઞ્જનં ભવેત્| તથા ચ વિદેહઃ,- “લૌહચૂર્ણં ચ સર્પિશ્ચ મધુ ક્ષીરં ચ દાહયેત્|| એતચ્ચૂર્ણાઞ્જનં પિષ્ટં કુમારાણાં કુકૂણકે”- ઇતિ||૧૪||

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

વ્યોષં પલાણ્ડુ મધુકં લવણોત્તમં ચ લાક્ષાં ચ ગૌરિકયુતાં ગુટિકાઞ્જનં વા | નિમ્બચ્છદં મધુકદાર્વિ સતામ્રલોધ્રમિચ્છન્તિ ચાત્ર ભિષજોઽઞ્જનમંશતુલ્યમ્ ||૧૫||

ગુટિકાઞ્જનમાહ- વ્યોષમિત્યાદિ| પલાણ્ડુઃ લશુનભેદઃ, મધુકં યષ્ટીમધુ, લવણોત્તમં સૈન્ધવમ્| ગુટિકાઞ્જનં વર્ત્યઞ્જનમ્| અપરમપિ વર્ત્યઞ્જનમાહ- નિમ્બચ્છદમિત્યાદિ| દાર્વી હરિદ્રાદ્વયં; વિદેહદર્શનાત્| અત્ર કુકૂણકે અઞ્જનમિત્યત્ર ગુટિકાશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ; તેન ગુટિકાઞ્જનમિત્યર્થઃ| અંશતુલ્યં નિમ્બચ્છદાદિકં સમભાગમિત્યર્થઃ||૧૫||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

સ્રોતોજશઙ્ખદધિસૈન્ધવમર્ધપક્ષં શુક્રં શિશોર્નુદતિ ભાવિતમઞ્જનેન | સ્યન્દે કફદભિહિતં ક્રમમાચરેચ્ચ બાલસ્ય રોગકુશલોઽક્ષિગદં જિઘાંસુઃ ||૧૬||

ઇદાનીં કુકૂણકપ્રસઙ્ગેન બાલાનાં શુક્રલેખનાર્થમઞ્જનમાહ- સ્રોતોજેત્યાદિ| અસ્યાઞ્જનસ્ય કલ્પનાં વિદેહદર્શનેન વૃદ્ધવૈદ્યા આહુઃ| તદ્યથા- ગવ્યેન દધ્ના પિષ્ટાભ્યાં શઙ્ખસૈન્ધવાભ્યાં સ્રોતોજં રસાઞ્જનમર્ધપક્ષં સાર્ધસપ્તરાત્રમસકૃલ્લેપયેત્; તતોઽનન્તરં તત્સ્રોતોજં રસાઞ્જનં પિષ્ટ્વા વર્તિઃ કાર્યા, સા અઞ્જનેન શિશોઃ શુક્રં નુદતિ સ્ફોટયતીત્યર્થઃ| કેચિત્ સ્રોતોઞ્જનશબ્દેન સૌવીરાઞ્જનમાહુઃ| કેચિત્ ‘શુક્રં શિશોર્નુદતિ ભાવિતમઞ્જનેન’ ઇત્યત્ર ‘આભાવિતં શિશુકરોગનુદઞ્જનેન’ ઇતિ પઠન્તિ| અન્યે તુ ‘બ્રાહ્મીરસેન પરિભાવિતમઞ્જનાર્થં’ ઇતિ પઠન્તિ, તન્નેચ્છતિ ગયી| પૂર્વોક્તમેવૌષધં શુક્રેઽતિદિશન્નાહ- સ્યન્દે કફાદભિહિતમિત્યાદિ| કફાદ્યઃ સ્યન્દસ્તત્ર સ્યન્દે યઃ ક્રમોઽભિહિતસ્તં ક્રમં બાલસ્યાક્ષિગદં જિઘાંસુર્યોગકુશલો વૈદ્ય આચરેત્ કુર્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ; જિઘાંસુઃ હન્તુમિચ્છુઃ| કેચિત્ ‘સ્યન્દે કફાદભિહિતં ક્રમં’ ઇત્યત્ર ‘સ્યન્દક્રમં કફવિનાશનમાચરેચ્ચ’ ઇતિ પઠન્તિ| બાલસ્ય કફાધિક્યાત્ કફસ્યન્દક્રમં વિદધ્યાત્| આચરેચ્ચેતિ ચકારો ભિન્નક્રમે, સ ચ કફવિનાશનમિત્યત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ; તતોઽન્યમપ્યવસ્થાકુપિતં વાતં પિત્તં રક્તં ચાનુબન્ધભૂતમિહોક્તમવેક્ષ્ય વાતપિત્તસ્યન્દાનુક્રમં રક્તાભિષ્યન્દક્રમં ચાવેક્ષ્ય યથાદોષં યોગમુપયોજયેદિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૬||

Adhikarana 20 (17-18) · Śloka 18

સમુદ્ર ઇવ ગમ્ભીરં નૈવ શક્યં ચિકિત્સિતમ્ | વક્તું નિરવશેષેણ શ્લોકાનામયુતૈરપિ ||૧૭|| સહસ્રૈરપિ વા, પ્રોક્તમર્થમલ્પમતિર્નરઃ | તર્કગ્રન્થાર્થરહિતો નૈવ ગૃહ્ણાત્યપણ્ડિતઃ ||૧૮||

કુતઃ પુનઃ સ ક્રમોઽવસ્થાવિશેષેણ સ્વગ્રન્થે આચાર્યેણ ન નિબદ્ધ ઇત્યાહ- સમુદ્ર ઇવ ગમ્ભીરમિત્યાદિ| સમુદ્ર ઇવ ગમ્ભીરં ચિકિત્સિતં શ્લોકાનાં સહસ્રૈરપ્યયુતૈર્નિરવશેષેણ વક્તું નૈવ શક્યમિત્યર્થઃ; શ્લોકાનાં સહસ્તૈરપ્યયુતૈઃ શ્લોકકોટ્યાઽપીત્યર્થઃ| યદિ શ્લોકકોટ્યા વક્તું ન શક્યતે તર્હિ કિં ગ્રન્થકર્તુરશક્તિરિત્યાશઙ્કમાનમાહ- પ્રોક્તમિત્યાદિ| અલ્પમતિરપણ્ડિતો નરો યતસ્તર્કગ્રન્થાર્થરહિતોઽતઃ શ્લોકકોટ્યોક્તમપ્યર્થં નૈવ ગૃહ્ણાતીતિ સમ્બન્ધઃ; તર્કગ્રન્થાર્થરહિતસ્તર્કેણોહેન યો ગ્રન્થાર્થઃ શાસ્ત્રાર્થસ્તેન રહિત ઇત્યર્થઃ||૧૭-૧૮||

Adhikarana 21 (19-20) · Śloka 20

તદિદં બહુગૂઢાર્થં ચિકિત્સાબીજમીરિતમ્ | કુશલેનાભિપન્નં તદ્બહુધાઽભિપ્રરોહતિ ||૧૯|| તસ્માન્મતિમતા નિત્યં નાનાશાસ્ત્રાર્થદર્શિના | સર્વમૂહ્યમગાધાર્થં શાસ્ત્રમાગમબુદ્ધિના ||૨૦||

તદિદમિત્યાદિ| યસ્માન્નિરવશેષેણ રોગાવસ્થાનન્ત્યાચ્ચિકિત્સિતસ્ય વક્તુમશક્યત્વં, શક્યત્વે વા નિરૂપણસ્ય નિષ્ફલતા, તસ્માત્ કારણાદિદં બહુગૂઢાર્થં ચિકિત્સાયા બીજમીરિતમિતિ સમુદાયાર્થઃ| તદેવ ચિકિત્સાબીજં કુશલેન જ્ઞાતમનેકધા પ્રરોહતીત્યાહ- કુશલેનેત્યાદિ| કુશલેનાવસ્થાવિદા વૈદ્યેનાભિપન્નમધિગતં તદ્બહુધાઽભિપ્રરોહતિ| ચિકિત્સાબીજમિતિ બીજમિવ બીજં, યથૈકં બીજં સુભૂમૌ નિક્ષિપ્તં મૂલકાણ્ડશાખાપલ્લવાદિનાઽનેકધા પ્રરોહતિ તથેદમપીતિ ચિકિત્સાબીજમિત્યર્થઃ| યસ્માત્ કુશલેનાધિગતં ચિકિત્સાબીજમનેકધા પ્રરોહતિ તસ્માત્ કારણાન્મતિમતા નિત્યં નાનાશાસ્ત્રાર્થદર્શિના આગમબુદ્ધિના વૈદ્યેન સર્વમગાધાર્થં શાસ્ત્રં નિત્યમૂહ્યમિતિ સમ્બન્ધઃ| નાનાશાસ્ત્રાણિ શાલાક્યાનિ| આગમઃ આપ્તાનાં શાસ્ત્રં; તથા ચોક્તં,- “સિદ્ધં સિદ્ધૈઃ પ્રમાણૈસ્તુ હિતં ચાત્ર પરત્ર ચ| આગમઃ શાસ્ત્રમાપ્તાનામાપ્તાસ્તત્ત્વાર્થદર્શિનઃ”- ઇતિ||૧૯-૨૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 19

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે નયનાભિઘાતચિકિત્સિતં નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ ||૧૯||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે એકોનવિંશોઽધ્યાયઃ||૧૯||