19. nayanābhighātapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો નયનાભિઘાતપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 4

અભ્યાહતે તુ નયને બહુધા નરાણાં સંરમ્ભરાગતુમુલાસુ રુજાસુ ધીમાન્ | નસ્યાસ્યલેપપરિષેચનતર્પણાદ્યમુક્તં પુનઃ ક્ષતજપિત્તજશૂલપથ્યમ્ ||૩|| દૃષ્ટિપ્રસાદજનનં વિધિમાશુ કુર્યાત્ સ્નિગ્ધૈર્હિમૈશ્ચ મધુરૈશ્ચ તથા પ્રયોગૈઃ |૪|

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

સ્વેદાગ્નિધૂમભયશોકરુજાભિઘાતૈરભ્યાહતામપિ તથૈવ ભિષક્ ચિકિત્સેત્ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

સદ્યોહતે નયન એષ વિધિસ્તદૂર્ધ્વં સ્યન્દેરિતો ભવતિ દોષમવેક્ષ્ય કાર્યઃ |૫|

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

અભ્યાહતં નયનમીષદથાસ્યબાષ્પસંસ્વેદિતં ભવતિ તન્નિરુજં ક્ષણેન ||૫||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 7

સાધ્યં ક્ષતં પટલમેકમુભે તુ કૃચ્છ્રે ત્રીણિ ક્ષતાનિ પટલાનિ વિવર્જયેત્તુ | સ્યાત્ પિચ્ચિતં ચ નયનં હ્યતિ ચાવસન્નં સ્રસ્તં ચ્યુતં ચ હતદૃક્ ચ ભવેત્તુ યાપ્યમ્ ||૬|| વિસ્તીર્ણદૃષ્ટિતનુરાગમસત્પ્રદર્શિ, સાધ્યં યથાસ્થિતમનાવિલદર્શનં ચ |૭|

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

પ્રાણોપરોધવમનક્ષુતકણ્ઠરોધૈરુન્નમ્યમાશુ નયનં યદતિપ્રવિષ્ટમ્ ||૭||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

નેત્રે વિલમ્બિનિ વિધિર્વિહિતઃ પુરસ્તાદુચ્છિઙ્ઘનં શિરસિ વાર્યવસેચનં ચ |૮|

Adhikarana 9 (8) · Śloka 9

ષટ્સપ્તતિર્નયનજા ય ઇમે પ્રદિષ્ટા રોગા ભવન્ત્યમહતાં મહતાં ચ તેભ્યઃ ||૮|| સ્તન્યપ્રકોપકફમારુતપિત્તરક્તૈર્બાલાક્ષિવર્ત્મભવ એવ કુકૂણકોઽન્યઃ |૯|

Adhikarana 10 (9-10) · Śloka 10

મૃદ્ગાતિ નેત્રમતિકણ્ડુમથાક્ષિકૂટં નાસાલલાટમપિ તેન શિશુઃ સ નિત્યમ્ ||૯|| સૂર્યપ્રભાં ન સહતે સ્રવતિ પ્રબદ્ધં, તસ્યાહરેદ્રુધિરમાશુ વિનિર્લિખેચ્ચ | ક્ષૌદ્રાયુતૈશ્ચ કટુભિઃ પ્રતિસારયેત્તુ માતુઃ શિશોરભિહિતં ચ વિધિં વિદધ્યાત્ ||૧૦||

Adhikarana 11 (11) · Śloka 12

તં વામયેત્તુ મધુસૈન્ધવસમ્પ્રયુક્તૈઃ પીતં પયઃ ખલુ ફલૈઃ ખરમઞ્જરીણામ્ ||૧૧|| સ્યાત્પિપ્પલીલવણમાક્ષિકસંયુતૈર્વા... |૧૨|

Adhikarana 12 (12) · Śloka 12

... નૈનં વમન્તમપિ વામયિતું યતેત |૧૨|

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

દત્ત્વા વચામશનદુગ્ધભુજે પ્રયોજ્યમૂર્ધ્વં તતઃ ફલયુતં વમનં વિધિજ્ઞૈઃ ||૧૨||

Adhikarana 14 (13) · Śloka 13

જમ્બ્વામ્રધાત્ર્યણુદલૈઃ પરિધાવનાર્થં કાર્યં કષાયમવસેચનમેવ ચાપિ |૧૩|

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

આશ્ચ્યોતને ચ હિતમત્ર ઘૃતં ગુડૂચીસિદ્ધં તથાઽઽહુરપિ ચ ત્રિફલાવિપક્વમ્ ||૧૩||

Adhikarana 16 (14) · Śloka 14

નેપાલજામરિચશઙ્ખરસાઞ્જનાનિ સિન્ધુપ્રસૂતગુડમાક્ષિકસંયુતાનિ | સ્યાદઞ્જનં, મધુરસામધુકામ્રકૈર્વા ... |૧૪|

Adhikarana 17 (14) · Śloka 14

... કૃષ્ણાયસં ઘૃતપયો મધુ વાઽપિ દગ્ધમ્ ||૧૪||

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

વ્યોષં પલાણ્ડુ મધુકં લવણોત્તમં ચ લાક્ષાં ચ ગૌરિકયુતાં ગુટિકાઞ્જનં વા | નિમ્બચ્છદં મધુકદાર્વિ સતામ્રલોધ્રમિચ્છન્તિ ચાત્ર ભિષજોઽઞ્જનમંશતુલ્યમ્ ||૧૫||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

સ્રોતોજશઙ્ખદધિસૈન્ધવમર્ધપક્ષં શુક્રં શિશોર્નુદતિ ભાવિતમઞ્જનેન | સ્યન્દે કફદભિહિતં ક્રમમાચરેચ્ચ બાલસ્ય રોગકુશલોઽક્ષિગદં જિઘાંસુઃ ||૧૬||

Adhikarana 20 (17-18) · Śloka 18

સમુદ્ર ઇવ ગમ્ભીરં નૈવ શક્યં ચિકિત્સિતમ્ | વક્તું નિરવશેષેણ શ્લોકાનામયુતૈરપિ ||૧૭|| સહસ્રૈરપિ વા, પ્રોક્તમર્થમલ્પમતિર્નરઃ | તર્કગ્રન્થાર્થરહિતો નૈવ ગૃહ્ણાત્યપણ્ડિતઃ ||૧૮||

Adhikarana 21 (19-20) · Śloka 20

તદિદં બહુગૂઢાર્થં ચિકિત્સાબીજમીરિતમ્ | કુશલેનાભિપન્નં તદ્બહુધાઽભિપ્રરોહતિ ||૧૯|| તસ્માન્મતિમતા નિત્યં નાનાશાસ્ત્રાર્થદર્શિના | સર્વમૂહ્યમગાધાર્થં શાસ્ત્રમાગમબુદ્ધિના ||૨૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 19

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે નયનાભિઘાતચિકિત્સિતં નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ ||૧૯||