Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਨਯਨਾਭਿਘਾਤਪ੍ਰਤਿਸੇਧਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातो नयनाभिघातप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ਕ੍ਰਿਯਾਕਲ੍ਪਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ਾਰੀਰਦੋਸਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਨਯਨਾਮਯਾਨਾਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਬਾਹ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਨਯਨਾਭਿਘਾਤਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਧ੍ਯਾਯਾਰਮ੍ਭੋ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ- ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਘਾਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰਾਭਿਘਾਤਜਨਿਤਾ ਵੇਦਨਾਦਯਃ, ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਸ ਚਾਭਿਘਾਤੋ ਮੂਰ੍ਤੇਨ ਦਣ੍ਡਾਦਿਨਾ ਅਮੂਰ੍ਤੇਨ ਭਯਸ਼ੋਕਾਦਿਨਾ ਵਾ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 4
ਅਭ੍ਯਾਹਤੇ ਤੁ ਨਯਨੇ ਬਹੁਧਾ ਨਰਾਣਾਂ ਸਂਰਮ੍ਭਰਾਗਤੁਮੁਲਾਸੁ ਰੁਜਾਸੁ ਧੀਮਾਨ੍ |
ਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯਲੇਪਪਰਿਸੇਚਨਤਰ੍ਪਣਾਦ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ ਪੁਨਃ ਕ੍ਸਤਜਪਿਤ੍ਤਜਸ਼ੂਲਪਥ੍ਯਮ੍ ||੩||
ਦਸ੍ਟਿਪ੍ਰਸਾਦਜਨਨਂ ਵਿਧਿਮਾਸ਼ੁ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਰ੍ਹਿਮੈਸ਼੍ਚ ਮਧੁਰੈਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪ੍ਰਯੋਗੈਃ |੪|
View original
अभ्याहते तु नयने बहुधा नराणां संरम्भरागतुमुलासु रुजासु धीमान् |
नस्यास्यलेपपरिषेचनतर्पणाद्यमुक्तं पुनः क्षतजपित्तजशूलपथ्यम् ||३||
दृष्टिप्रसादजननं विधिमाशु कुर्यात् स्निग्धैर्हिमैश्च मधुरैश्च तथा प्रयोगैः |४|
ਤਮੇਵਾਭਿਘਾਤਂ ਮੂਰ੍ਤਦਣ੍ਡਾਦਿਜਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਯੋਗਿਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਭ੍ਯਾਹਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਰਾਣਾਂ ਬਹੁਧਾ ਅਭ੍ਯਾਹਤੇ ਨਯਨੇ ਸਤਿ ਸਂਰਮ੍ਭਰਾਗਤੁਮੁਲਾਸੁ ਰੁਜਾਸੁ ਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯਲੇਪਾਦ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ ਕ੍ਸਤਜਪਿਤ੍ਤਜਸ਼ੂਲਪਥ੍ਯਂ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਥਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਭਿਰ੍ਦਸ੍ਟਿਪ੍ਰਸਾਦਜਨਨਂ ਵਿਧਿਂ ਧੀਮਾਨਾਸ਼ੁ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਬਹੁਧਾ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਿਦੇਹਃ,- “ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਞ੍ਜਨਾਤਿਪਰਿਕ੍ਲਿਸ੍ਟੇਸੁ ਨੇਤ੍ਰੇਸੁ ਵਾਤਾਤਪਧੂਮਰਜਵ੍ਯਾਪਾਰਕੀਟਮਕ੍ਸਿਕਾਮਸ਼ਕਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਿਭਿਰਭਿਹਤੇਸੁ ਸਲਿਲਕ੍ਰੀਡਾਜਾਗਰਣਲਙ੍ਘਨਾਪ੍ਲੁਤਾਭਿਦ੍ਰੁਤੇਸੁ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਕ੍ਲਾਨ੍ਤੇਸੁ ਭਯਾਰ੍ਦਿਤੇਸੁ ਦਿਵਾਕਰਾਗ੍ਨਿਚਨ੍ਦ੍ਰਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸਤ੍ਰਕ੍ਰਮਣਕਰ੍ਮਵਿਵਿਧਰੂਪਪ੍ਰੇਕ੍ਸਣਾਦ੍ਯਭਿਹਤੇਸੁ ਦੁਰ੍ਬਲੇਸੁ ਨੇਤ੍ਰੇਸੁ ਰਾਗਦਾਹਤੋਦਸ਼ੋਫਪਾਕਘਰ੍ਸਾਦਿਵੇਦਨਾਸੁ”- ਇਤਿ| ਸਂਰਮ੍ਭਰਾਗਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁਮੁਲਾਃ ਸਙ੍ਕੁਲਾਃ ਸਂਰਮ੍ਭਰਾਗਤੁਮੁਲਾਸ੍ਤਾਸੁ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਂਰਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਰਾਗਸ਼੍ਚ ਤੁਮੁਲਸ਼੍ਚ ਸਂਰਮ੍ਭਰਾਗਤੁਮੁਲਾਸ੍ਤਾਸੁ; ਤੁਮੁਲਾਃ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਾਃ, ਸਂਰਮ੍ਭਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ, ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਕ੍ਸਤਜਪਿਤ੍ਤਜਸ਼ੂਲਪਥ੍ਯਮਿਤਿ ਰਕ੍ਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਹਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਹਿਤਂ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਅਭਿਘਾਤਜੋ ਹਿ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੋਣਿਤਪਿਤ੍ਤਂ ਦੂਸਯਨ੍ ਤਾਭ੍ਯਾਮੇਵਾਵਤਃ ਸ਼ੂਲਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਤਦ੍ਧਿਤਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਦਸ੍ਟਿਪ੍ਰਸਾਦਨਂ ਨਯਨਗੋਲਕਪ੍ਰਸਾਦਨਮ੍||੩||-
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਸ੍ਵੇਦਾਗ੍ਨਿਧੂਮਭਯਸ਼ੋਕਰੁਜਾਭਿਘਾਤੈਰਭ੍ਯਾਹਤਾਮਪਿ ਤਥੈਵ ਭਿਸਕ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ ||੪||
View original
स्वेदाग्निधूमभयशोकरुजाभिघातैरभ्याहतामपि तथैव भिषक् चिकित्सेत् ||४||
‘ਅਭ੍ਯਾਹਤੇ ਤੁ ਨਯਨੇ ਬਹੁਧਾ ਨਰਾਣਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਤਾਨਾਂ ਦਣ੍ਡਾਦੀਨਾਮਭਿਘਾਤੇ ਯਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਭਿਹਿਤਂ ਤਦੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਮੂਰ੍ਤਾਨਾਮਪਿ ਸ੍ਵੇਦਾਦੀਨਾਮਭਿਘਾਤੇਤਿਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਵੇਦਾਗ੍ਨਿਧੂਮਭਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥੈਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਏਵਂ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦਰ੍ਵਾਗੇਵ| ‘ਅਭ੍ਯਾਹਤੇ ਤੁ ਨਯਨੇ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਵਾਕ੍ਯੇ ਬਹੁਧਾਤ੍ਵਂ ਮੂਰ੍ਤਦਣ੍ਡਾਦ੍ਯਭਿਘਾਤਸ੍ਯ ਬੋਧ੍ਯਮ੍, ਇਹਾਮੂਰ੍ਤਾਭਿਘਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਭਿਧੀਯਤੇ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਸਦ੍ਯੋਹਤੇ ਨਯਨ ਏਸ ਵਿਧਿਸ੍ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ੍ਯਨ੍ਦੇਰਿਤੋ ਭਵਤਿ ਦੋਸਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਃ |੫|
View original
सद्योहते नयन एष विधिस्तदूर्ध्वं स्यन्देरितो भवति दोषमवेक्ष्य कार्यः |५|
ਇਦਾਨੀਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੋ ਵਿਧਿਃ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦਰ੍ਵਾਗੇਵ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਨ੍ਯੋ ਵਿਧਿਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਸਦ੍ਯੋਹਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਦ੍ਯੋਹਤੇ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦਰ੍ਵਾਗੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਸ ਵਿਧਿਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੋ ਵਿਧਿਃ| ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮ੍| ਸ੍ਯਨ੍ਦੇਰਿਤੋ ਵਾਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੋਕ੍ਤੋ ਵਿਧਿਃ|੫|-
Adhikarana 5 (5) · Śloka 5
ਅਭ੍ਯਾਹਤਂ ਨਯਨਮੀਸਦਥਾਸ੍ਯਬਾਸ੍ਪਸਂਸ੍ਵੇਦਿਤਂ ਭਵਤਿ ਤਨ੍ਨਿਰੁਜਂ ਕ੍ਸਣੇਨ ||੫||
View original
अभ्याहतं नयनमीषदथास्यबाष्पसंस्वेदितं भवति तन्निरुजं क्षणेन ||५||
ਇਦਾਨੀਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਭ੍ਯਾਹਤਨਯਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਅਭ੍ਯਾਹਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸ੍ਯਬਾਸ੍ਪਂ ਮੁਖਫੂਤ੍ਕਾਰਜਨਿਤੋਸ੍ਮਾ||੫||
Adhikarana 6 (6) · Śloka 7
ਸਾਧ੍ਯਂ ਕ੍ਸਤਂ ਪਟਲਮੇਕਮੁਭੇ ਤੁ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਤ੍ਰੀਣਿ ਕ੍ਸਤਾਨਿ ਪਟਲਾਨਿ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤੁ |
ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਚ੍ਚਿਤਂ ਚ ਨਯਨਂ ਹ੍ਯਤਿ ਚਾਵਸਨ੍ਨਂ ਸ੍ਰਸ੍ਤਂ ਚ੍ਯੁਤਂ ਚ ਹਤਦਕ੍ ਚ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਯਾਪ੍ਯਮ੍ ||੬||
ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਦਸ੍ਟਿਤਨੁਰਾਗਮਸਤ੍ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿ, ਸਾਧ੍ਯਂ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮਨਾਵਿਲਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ |੭|
View original
साध्यं क्षतं पटलमेकमुभे तु कृच्छ्रे त्रीणि क्षतानि पटलानि विवर्जयेत्तु |
स्यात् पिच्चितं च नयनं ह्यति चावसन्नं स्रस्तं च्युतं च हतदृक् च भवेत्तु याप्यम् ||६||
विस्तीर्णदृष्टितनुरागमसत्प्रदर्शि, साध्यं यथास्थितमनाविलदर्शनं च |७|
ਇਦਾਨੀਂ ਪਟਲਾਵਗਾਹਨਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਭਿਘਾਤਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਸਾਧ੍ਯਂ ਕ੍ਸਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਚਿਦਮੁਂ ਪਾਠਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਯਾਦਙ੍ਨਯਨਂ ਯਾਪ੍ਯਂ ਤਾਦਗਾਹ- ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਚ੍ਚਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਸਨ੍ਨਮ੍ ਅਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਂ, ਸ੍ਰਸ੍ਤਂ ਸ਼ਿਥਿਲਂ, ਚ੍ਯੁਤਮ੍ ਅਵਲਮ੍ਬਿਤਂ, ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਤਥਾ ਤਨੁਰਾਗਂ ਚ ਯਦਸਤ੍ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਦਪਿ ਯਾਪ੍ਯਮ੍| ਸਾਧ੍ਯਮਾਹ- ਸਾਧ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੬||-
Adhikarana 7 (7) · Śloka 7
ਪ੍ਰਾਣੋਪਰੋਧਵਮਨਕ੍ਸੁਤਕਣ੍ਠਰੋਧੈਰੁਨ੍ਨਮ੍ਯਮਾਸ਼ੁ ਨਯਨਂ ਯਦਤਿਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਮ੍ ||੭||
View original
प्राणोपरोधवमनक्षुतकण्ठरोधैरुन्नम्यमाशु नयनं यदतिप्रविष्टम् ||७||
ਅਤਿਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਨੇਤ੍ਰੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਪ੍ਰਾਣੋਪਰੋਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇਨ ਵਮਨੇਨ ਛਿਕ੍ਕਾਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨੇਨ ਤਥਾ ਕਣ੍ਠਨਿਰੋਧਨੇਨ ਵਾ ਉਨ੍ਨਮ੍ਯਮੁਨ੍ਨਮਨੀਯਮ੍||੭||
Adhikarana 8 (8) · Śloka 8
ਨੇਤ੍ਰੇ ਵਿਲਮ੍ਬਿਨਿ ਵਿਧਿਰ੍ਵਿਹਿਤਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦੁਚ੍ਛਿਙ੍ਘਨਂ ਸ਼ਿਰਸਿ ਵਾਰ੍ਯਵਸੇਚਨਂ ਚ |੮|
View original
नेत्रे विलम्बिनि विधिर्विहितः पुरस्तादुच्छिङ्घनं शिरसि वार्यवसेचनं च |८|
ਅਤਿਨਿਰ੍ਗਤਨਯਨਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਨੇਤ੍ਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਲਮ੍ਬਿਨਿ ਅਤਿਨਿਰ੍ਗਤੇ, ਵਿਧਿਰ੍ਵਿਹਿਤਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦਿਤਿ ‘ਭਿਨ੍ਨਂ ਨੇਤ੍ਰਕਰ੍ਮਣ੍ਯਮਭਿਨ੍ਨਂ ਲਮ੍ਬਤੇ ਤੁ ਯਤ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ| ਉਚ੍ਛਿਙ੍ਘਨਂ ਨਾਸਿਕਯਾ ਵਾਯੋਰਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਮ੍| ਵਾਰ੍ਯਵਸੇਚਨਂ ਸ਼ੀਤੋਦਕਪਰਿਸੇਕਃ|੮|-
Adhikarana 9 (8) · Śloka 9
ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਰ੍ਨਯਨਜਾ ਯ ਇਮੇ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਾ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਮਹਤਾਂ ਮਹਤਾਂ ਚ ਤੇਭ੍ਯਃ ||੮||
ਸ੍ਤਨ੍ਯਪ੍ਰਕੋਪਕਫਮਾਰੁਤਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤੈਰ੍ਬਾਲਾਕ੍ਸਿਵਰ੍ਤ੍ਮਭਵ ਏਵ ਕੁਕੂਣਕੋਨ੍ਯਃ |੯|
View original
षट्सप्ततिर्नयनजा य इमे प्रदिष्टा रोगा भवन्त्यमहतां महतां च तेभ्यः ||८||
स्तन्यप्रकोपकफमारुतपित्तरक्तैर्बालाक्षिवर्त्मभव एव कुकूणकोऽन्यः |९|
ਇਦਾਨੀਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਕੁਕੂਣਕੇਨ ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤੇਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਮਾਨਮਾਹ- ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯ ਇਮੇ ਨਯਨਜਾ ਰੋਗਾਃ ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਃ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਾਸ੍ਤੇਮਹਤਾਂ ਬਾਲਾਨਾਂ ਤਥਾ ਮਹਤਾਂ ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤੇਭ੍ਯਃ ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਵਿਕਾਰੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਪ੍ਰਕੋਪਾਦਿਭਿਰ੍ਬਾਲਾਕ੍ਸਿਵਰ੍ਤ੍ਮਭਵ ਏਵ ਅਨ੍ਯਃ ਕੁਕੂਣਕ ਇਤਿ ਸਮੁਦਾਯਾਰ੍ਥਃ| ਬਾਲਾਕ੍ਸਿਵਰ੍ਤ੍ਮਭਵ ਏਵ ਨ ਮਹਤਾਮਕ੍ਸਿਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿ, ਅਨ੍ਯਃ ਅਪਰਃ| ਯੋਸੌ ਕੁਕੂਣਕੋ ਬਾਲਾਨਾਮੇਵ ਭਵਤਿ, ਸ ਕਫਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੇ ਅਵਰੁਦ੍ਧੋਤੋ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ| ‘ਸ੍ਤਨ੍ਯਪ੍ਰਕੋਪਕਫਮਾਰੁਤਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤੈਃ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸ੍ਤਨ੍ਯਪ੍ਰਕੋਪਜਨਿਤੈਃ ਪਿਸ਼ਿਤੋਦਯਾਦ੍ਵਾ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਅਪਰੇ ਤੁ ‘ਪਿਸ਼ਿਤੋਚ੍ਛ੍ਰਯਾਤ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤੌ ਚ ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ||੮||-
Adhikarana 10 (9-10) · Śloka 10
ਮਦ੍ਗਾਤਿ ਨੇਤ੍ਰਮਤਿਕਣ੍ਡੁਮਥਾਕ੍ਸਿਕੂਟਂ ਨਾਸਾਲਲਾਟਮਪਿ ਤੇਨ ਸ਼ਿਸ਼ੁਃ ਸ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ||੯||
ਸੂਰ੍ਯਪ੍ਰਭਾਂ ਨ ਸਹਤੇ ਸ੍ਰਵਤਿ ਪ੍ਰਬਦ੍ਧਂ, ਤਸ੍ਯਾਹਰੇਦ੍ਰੁਧਿਰਮਾਸ਼ੁ ਵਿਨਿਰ੍ਲਿਖੇਚ੍ਚ |
ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਯੁਤੈਸ਼੍ਚ ਕਟੁਭਿਃ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਯੇਤ੍ਤੁ ਮਾਤੁਃ ਸ਼ਿਸ਼ੋਰਭਿਹਿਤਂ ਚ ਵਿਧਿਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ||੧੦||
View original
मृद्गाति नेत्रमतिकण्डुमथाक्षिकूटं नासाललाटमपि तेन शिशुः स नित्यम् ||९||
सूर्यप्रभां न सहते स्रवति प्रबद्धं, तस्याहरेद्रुधिरमाशु विनिर्लिखेच्च |
क्षौद्रायुतैश्च कटुभिः प्रतिसारयेत्तु मातुः शिशोरभिहितं च विधिं विदध्यात् ||१०||
ਇਦਾਨੀਂ ਤਸ੍ਯ ਕੁਕੂਣਕਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਮਦ੍ਗਾਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਸਾਲਲਾਟਮਪਿ ਮਦ੍ਗਾਤਿ| ਪ੍ਰਬਦ੍ਧਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍| ਕੁਕੂਣਕਸ੍ਯ ਸਾਧਨਮਾਹ- ਤਸ੍ਯਾਹਰੇਦ੍ਰੁਧਿਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਹਰੇਦ੍ਰੁਧਿਰਂ ਜਲੌਕੋਭਿਃ, ਵਿਨਿਰ੍ਲਿਖੇਤ੍ ਸ਼ੇਫਾਲਿਕਾਪਤ੍ਰੈਃ| ਕਟੁਭਿਃ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਾਦਿਭਿਃ| ਇਦਾਨੀਂ ਬਾਲਸ੍ਯੌਸਧਾਕ੍ਸਮਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਤੁਰੇਵੌਸਧਮਾਹ- ਮਾਤੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ‘ਸ੍ਤਨ੍ਯੇ ਗਤੇ ਵਿਕਤਿਮਾਸ਼ੁ ਭਿਸਕ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਿਧਿਰਭਿਹਿਤਃ, ਤਂ ਸ਼ਿਸ਼ੋਰ੍ਯਾ ਜਨਨੀ ਤਸ੍ਯਾ ਵਿਦਧ੍ਯਾਦਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਦ੍ਵਯੋਰੇਵਾਭਿਹਿਤਂ ਵਿਧਿਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ||੯-੧੦||
Adhikarana 11 (11) · Śloka 12
ਤਂ ਵਾਮਯੇਤ੍ਤੁ ਮਧੁਸੈਨ੍ਧਵਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੈਃ ਪੀਤਂ ਪਯਃ ਖਲੁ ਫਲੈਃ ਖਰਮਞ੍ਜਰੀਣਾਮ੍ ||੧੧||
ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਿਪ੍ਪਲੀਲਵਣਮਾਕ੍ਸਿਕਸਂਯੁਤੈਰ੍ਵਾ... |੧੨|
View original
तं वामयेत्तु मधुसैन्धवसम्प्रयुक्तैः पीतं पयः खलु फलैः खरमञ्जरीणाम् ||११||
स्यात्पिप्पलीलवणमाक्षिकसंयुतैर्वा... |१२|
ਇਦਾਨੀਂ ਕ੍ਸੀਰਪਸ੍ਯ ਬਾਲਸ੍ਯ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਤਨ੍ਯਯੁਕ੍ਤਮੇਵ ਵਮਨਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਂ ਵਾਮਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਸੈਨ੍ਧਵਸਂਯੁਤੈਃ ਖਰਮਞ੍ਜਰੀਣਾਂ ਫਲੈਃ ਸਹ ਪਯਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਪੀਤਂ ਤਂ ਬਾਲਂ ਵਾਮਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਖਰਮਞ੍ਜਰੀਣਾਂ ਫਲੈਃ ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਫਲਚੂਰ੍ਣੈਃ| ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਪ੍ਪਲੀਸੈਨ੍ਧਵਾਦਿਯੁਤੈਰ੍ਵਾ ਖਰਮਞ੍ਜਰੀਣਾਂ ਫਲਚੂਰ੍ਣੈਃ ਸਹ ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਪੀਤਂ ਵਮਨਕਦ੍ਭਵੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧||-
Adhikarana 12 (12) · Śloka 12
... ਨੈਨਂ ਵਮਨ੍ਤਮਪਿ ਵਾਮਯਿਤੁਂ ਯਤੇਤ |੧੨|
View original
... नैनं वमन्तमपि वामयितुं यतेत |१२|
ਇਦਾਨੀਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਦੋਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਵਮਨ੍ਤਂ ਬਾਲਕਂ ਵਮਨਯੋਗਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਨ ਵਾਮਯੇਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਨੈਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਨਮੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਦੋਸਤ੍ਵਾਤ੍ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਵਮਨ੍ਤਂ ਵਾਮਯਿਤੁਮਨ੍ਯਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਵਾਮਯਿਤੁਂ ਨ ਯਤੇਤ ਯਤ੍ਨਂ ਨ ਕੁਰ੍ਵੀਤ, ਵਮਨਾਤਿਯੋਗਭਯਾਤ੍|੧੨|-
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਚਾਮਸ਼ਨਦੁਗ੍ਧਭੁਜੇ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤਤਃ ਫਲਯੁਤਂ ਵਮਨਂ ਵਿਧਿਜ੍ਞੈਃ ||੧੨||
View original
दत्त्वा वचामशनदुग्धभुजे प्रयोज्यमूर्ध्वं ततः फलयुतं वमनं विधिज्ञैः ||१२||
ਕ੍ਸੀਰਾਨ੍ਨਾਦਸ੍ਯ ਤਥਾਨ੍ਨਾਦਸ੍ਯ ਚ ਵਮਨਮਾਹ- ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਚਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼ਨਦੁਗ੍ਧਭੁਜੇ ਕ੍ਸੀਰਾਨ੍ਨਾਦਾਯ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਮੇਵ ਵਮਨਂ ਵਚਾਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕ੍ਸੀਰਾਨ੍ਨਾਵਸ੍ਥਾਤੋਨਨ੍ਤਰਮਨ੍ਨਾਦਸ੍ਯ ਮਦਨਫਲਯੁਤਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਮੇਵ ਵਮਨਂ ਸਕ੍ਸੀਰਮਕ੍ਸੀਰਂ ਵਾ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੧੨||
Adhikarana 14 (13) · Śloka 13
ਜਮ੍ਬ੍ਵਾਮ੍ਰਧਾਤ੍ਰ੍ਯਣੁਦਲੈਃ ਪਰਿਧਾਵਨਾਰ੍ਥਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਸਾਯਮਵਸੇਚਨਮੇਵ ਚਾਪਿ |੧੩|
View original
जम्ब्वाम्रधात्र्यणुदलैः परिधावनार्थं कार्यं कषायमवसेचनमेव चापि |१३|
ਇਦਾਨੀਂ ਕੁਕੂਣਕੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਪਰਿਸੇਕਾਰ੍ਥਂ ਕਸਾਯਮਾਹ- ਜਮ੍ਬ੍ਵਾਮ੍ਰਧਾਤ੍ਰ੍ਯਣੁਦਲੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਤ੍ਰੀ ਆਮਲਕੀ, ਅਣੁਃ ਅਸ਼੍ਮਨ੍ਤਕਃ, ਪਰਿਧਾਵਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਾਰ੍ਥਂ, ਪਰਿਸੇਚਨਂ ਪਰਿਸੇਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|੧੩|-
Adhikarana 15 (13) · Śloka 13
ਆਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨੇ ਚ ਹਿਤਮਤ੍ਰ ਘਤਂ ਗੁਡੂਚੀਸਿਦ੍ਧਂ ਤਥਾਹੁਰਪਿ ਚ ਤ੍ਰਿਫਲਾਵਿਪਕ੍ਵਮ੍ ||੧੩||
View original
आश्च्योतने च हितमत्र घृतं गुडूचीसिद्धं तथाऽऽहुरपि च त्रिफलाविपक्वम् ||१३||
ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਪਰਿਸੇਕਾਵਭਿਧਾਯ ਪੂਰਣਾਰ੍ਥਮਕਲ੍ਕਘਤਦ੍ਵਯਮਾਹ- ਆਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨੇ ਅਕ੍ਸਿਪੂਰਣੇ| ਅਤ੍ਰ ਕੁਕੂਣਕੇ ਗੁਡੂਚੀਸ੍ਵਰਸੇਨ ਘਤਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨ ਪਕ੍ਵਂ, ਇਦਮੇਕਮਞ੍ਜਨਂ; ਤ੍ਰਿਫਲਾਕ੍ਵਾਥੇਨ ਪਕ੍ਵਂ, ਏਤਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯਮ੍||੧੩||
Adhikarana 16 (14) · Śloka 14
ਨੇਪਾਲਜਾਮਰਿਚਸ਼ਙ੍ਖਰਸਾਞ੍ਜਨਾਨਿ ਸਿਨ੍ਧੁਪ੍ਰਸੂਤਗੁਡਮਾਕ੍ਸਿਕਸਂਯੁਤਾਨਿ |
ਸ੍ਯਾਦਞ੍ਜਨਂ, ਮਧੁਰਸਾਮਧੁਕਾਮ੍ਰਕੈਰ੍ਵਾ ... |੧੪|
View original
नेपालजामरिचशङ्खरसाञ्जनानि सिन्धुप्रसूतगुडमाक्षिकसंयुतानि |
स्यादञ्जनं, मधुरसामधुकाम्रकैर्वा ... |१४|
ਅਧੁਨਾ ਕੁਕੂਣਕੇਞ੍ਜਨਮਾਹ- ਨੇਪਾਲਜੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨੇਪਾਲਜਾ ਮਨਃਸ਼ਿਲਾ| ਸਿਨ੍ਧੁਪ੍ਰਸੂਤਂ ਸੈਨ੍ਧਵਮ੍| ਅਪਰਮਞ੍ਜਨਮਾਹ- ਸ੍ਯਾਦਞ੍ਜਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਰਸਾ ਮੂਰ੍ਵਾ| ਏਤੈਰ੍ਮੂਰ੍ਵਾਦਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵਾਞ੍ਜਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|੧੪|-
Adhikarana 17 (14) · Śloka 14
... ਕਸ੍ਣਾਯਸਂ ਘਤਪਯੋ ਮਧੁ ਵਾਪਿ ਦਗ੍ਧਮ੍ ||੧੪||
View original
... कृष्णायसं घृतपयो मधु वाऽपि दग्धम् ||१४||
ਚੂਰ੍ਣਾਞ੍ਜਨਮਾਹ- ਕਸ੍ਣਾਯਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣਾਯਸਂ ਕਸ੍ਣਲੋਹਚੂਰ੍ਣਮ੍| ਏਤਤ੍ ਕਸ੍ਣਲੋਹਾਦਿਕਂ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ਧੂਮਦਗ੍ਧਂ ਚੂਰ੍ਣਾਞ੍ਜਨਂ ਭਵੇਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਿਦੇਹਃ,- “ਲੌਹਚੂਰ੍ਣਂ ਚ ਸਰ੍ਪਿਸ਼੍ਚ ਮਧੁ ਕ੍ਸੀਰਂ ਚ ਦਾਹਯੇਤ੍|| ਏਤਚ੍ਚੂਰ੍ਣਾਞ੍ਜਨਂ ਪਿਸ੍ਟਂ ਕੁਮਾਰਾਣਾਂ ਕੁਕੂਣਕੇ”- ਇਤਿ||੧੪||
Adhikarana 18 (15) · Śloka 15
ਵ੍ਯੋਸਂ ਪਲਾਣ੍ਡੁ ਮਧੁਕਂ ਲਵਣੋਤ੍ਤਮਂ ਚ ਲਾਕ੍ਸਾਂ ਚ ਗੌਰਿਕਯੁਤਾਂ ਗੁਟਿਕਾਞ੍ਜਨਂ ਵਾ |
ਨਿਮ੍ਬਚ੍ਛਦਂ ਮਧੁਕਦਾਰ੍ਵਿ ਸਤਾਮ੍ਰਲੋਧ੍ਰਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਭਿਸਜੋਞ੍ਜਨਮਂਸ਼ਤੁਲ੍ਯਮ੍ ||੧੫||
View original
व्योषं पलाण्डु मधुकं लवणोत्तमं च लाक्षां च गौरिकयुतां गुटिकाञ्जनं वा |
निम्बच्छदं मधुकदार्वि सताम्रलोध्रमिच्छन्ति चात्र भिषजोऽञ्जनमंशतुल्यम् ||१५||
ਗੁਟਿਕਾਞ੍ਜਨਮਾਹ- ਵ੍ਯੋਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਲਾਣ੍ਡੁਃ ਲਸ਼ੁਨਭੇਦਃ, ਮਧੁਕਂ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁ, ਲਵਣੋਤ੍ਤਮਂ ਸੈਨ੍ਧਵਮ੍| ਗੁਟਿਕਾਞ੍ਜਨਂ ਵਰ੍ਤ੍ਯਞ੍ਜਨਮ੍| ਅਪਰਮਪਿ ਵਰ੍ਤ੍ਯਞ੍ਜਨਮਾਹ- ਨਿਮ੍ਬਚ੍ਛਦਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਰ੍ਵੀ ਹਰਿਦ੍ਰਾਦ੍ਵਯਂ; ਵਿਦੇਹਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਕੁਕੂਣਕੇ ਅਞ੍ਜਨਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਗੁਟਿਕਾਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ; ਤੇਨ ਗੁਟਿਕਾਞ੍ਜਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਂਸ਼ਤੁਲ੍ਯਂ ਨਿਮ੍ਬਚ੍ਛਦਾਦਿਕਂ ਸਮਭਾਗਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੫||
Adhikarana 19 (16) · Śloka 16
ਸ੍ਰੋਤੋਜਸ਼ਙ੍ਖਦਧਿਸੈਨ੍ਧਵਮਰ੍ਧਪਕ੍ਸਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ਿਸ਼ੋਰ੍ਨੁਦਤਿ ਭਾਵਿਤਮਞ੍ਜਨੇਨ |
ਸ੍ਯਨ੍ਦੇ ਕਫਦਭਿਹਿਤਂ ਕ੍ਰਮਮਾਚਰੇਚ੍ਚ ਬਾਲਸ੍ਯ ਰੋਗਕੁਸ਼ਲੋਕ੍ਸਿਗਦਂ ਜਿਘਾਂਸੁਃ ||੧੬||
View original
स्रोतोजशङ्खदधिसैन्धवमर्धपक्षं शुक्रं शिशोर्नुदति भावितमञ्जनेन |
स्यन्दे कफदभिहितं क्रममाचरेच्च बालस्य रोगकुशलोऽक्षिगदं जिघांसुः ||१६||
ਇਦਾਨੀਂ ਕੁਕੂਣਕਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਬਾਲਾਨਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਲੇਖਨਾਰ੍ਥਮਞ੍ਜਨਮਾਹ- ਸ੍ਰੋਤੋਜੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਯਾਞ੍ਜਨਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਨਾਂ ਵਿਦੇਹਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਾ ਆਹੁਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਗਵ੍ਯੇਨ ਦਧ੍ਨਾ ਪਿਸ੍ਟਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਙ੍ਖਸੈਨ੍ਧਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਰੋਤੋਜਂ ਰਸਾਞ੍ਜਨਮਰ੍ਧਪਕ੍ਸਂ ਸਾਰ੍ਧਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਮਸਕਲ੍ਲੇਪਯੇਤ੍; ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ਸ੍ਰੋਤੋਜਂ ਰਸਾਞ੍ਜਨਂ ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਵਰ੍ਤਿਃ ਕਾਰ੍ਯਾ, ਸਾ ਅਞ੍ਜਨੇਨ ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਨੁਦਤਿ ਸ੍ਫੋਟਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ਸ੍ਰੋਤੋਞ੍ਜਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸੌਵੀਰਾਞ੍ਜਨਮਾਹੁਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ਿਸ਼ੋਰ੍ਨੁਦਤਿ ਭਾਵਿਤਮਞ੍ਜਨੇਨ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਆਭਾਵਿਤਂ ਸ਼ਿਸ਼ੁਕਰੋਗਨੁਦਞ੍ਜਨੇਨ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀਰਸੇਨ ਪਰਿਭਾਵਿਤਮਞ੍ਜਨਾਰ੍ਥਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਗਯੀ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਮੇਵੌਸਧਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਤਿਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਯਨ੍ਦੇ ਕਫਾਦਭਿਹਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਾਦ੍ਯਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਯਨ੍ਦੇ ਯਃ ਕ੍ਰਮੋਭਿਹਿਤਸ੍ਤਂ ਕ੍ਰਮਂ ਬਾਲਸ੍ਯਾਕ੍ਸਿਗਦਂ ਜਿਘਾਂਸੁਰ੍ਯੋਗਕੁਸ਼ਲੋ ਵੈਦ੍ਯ ਆਚਰੇਤ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਜਿਘਾਂਸੁਃ ਹਨ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛੁਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਸ੍ਯਨ੍ਦੇ ਕਫਾਦਭਿਹਿਤਂ ਕ੍ਰਮਂ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸ੍ਯਨ੍ਦਕ੍ਰਮਂ ਕਫਵਿਨਾਸ਼ਨਮਾਚਰੇਚ੍ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਬਾਲਸ੍ਯ ਕਫਾਧਿਕ੍ਯਾਤ੍ ਕਫਸ੍ਯਨ੍ਦਕ੍ਰਮਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍| ਆਚਰੇਚ੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇ, ਸ ਚ ਕਫਵਿਨਾਸ਼ਨਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ; ਤਤੋਨ੍ਯਮਪ੍ਯਵਸ੍ਥਾਕੁਪਿਤਂ ਵਾਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚਾਨੁਬਨ੍ਧਭੂਤਮਿਹੋਕ੍ਤਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਨ੍ਦਾਨੁਕ੍ਰਮਂ ਰਕ੍ਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਕ੍ਰਮਂ ਚਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਯਥਾਦੋਸਂ ਯੋਗਮੁਪਯੋਜਯੇਦਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੧੬||
Adhikarana 20 (17-18) · Śloka 18
ਸਮੁਦ੍ਰ ਇਵ ਗਮ੍ਭੀਰਂ ਨੈਵ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ |
ਵਕ੍ਤੁਂ ਨਿਰਵਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼੍ਲੋਕਾਨਾਮਯੁਤੈਰਪਿ ||੧੭||
ਸਹਸ੍ਰੈਰਪਿ ਵਾ, ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਰ੍ਥਮਲ੍ਪਮਤਿਰ੍ਨਰਃ |
ਤਰ੍ਕਗ੍ਰਨ੍ਥਾਰ੍ਥਰਹਿਤੋ ਨੈਵ ਗਹ੍ਣਾਤ੍ਯਪਣ੍ਡਿਤਃ ||੧੮||
View original
समुद्र इव गम्भीरं नैव शक्यं चिकित्सितम् |
वक्तुं निरवशेषेण श्लोकानामयुतैरपि ||१७||
सहस्रैरपि वा, प्रोक्तमर्थमल्पमतिर्नरः |
तर्कग्रन्थार्थरहितो नैव गृह्णात्यपण्डितः ||१८||
ਕੁਤਃ ਪੁਨਃ ਸ ਕ੍ਰਮੋਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ੍ਵਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਆਚਾਰ੍ਯੇਣ ਨ ਨਿਬਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸਮੁਦ੍ਰ ਇਵ ਗਮ੍ਭੀਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮੁਦ੍ਰ ਇਵ ਗਮ੍ਭੀਰਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਸ਼੍ਲੋਕਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰੈਰਪ੍ਯਯੁਤੈਰ੍ਨਿਰਵਸ਼ੇਸੇਣ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨੈਵ ਸ਼ਕ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸ਼੍ਲੋਕਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਤੈਰਪ੍ਯਯੁਤੈਃ ਸ਼੍ਲੋਕਕੋਟ੍ਯਾਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦਿ ਸ਼੍ਲੋਕਕੋਟ੍ਯਾ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਤਰ੍ਹਿ ਕਿਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਰ੍ਤੁਰਸ਼ਕ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕਮਾਨਮਾਹ- ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪਮਤਿਰਪਣ੍ਡਿਤੋ ਨਰੋ ਯਤਸ੍ਤਰ੍ਕਗ੍ਰਨ੍ਥਾਰ੍ਥਰਹਿਤੋਤਃ ਸ਼੍ਲੋਕਕੋਟ੍ਯੋਕ੍ਤਮਪ੍ਯਰ੍ਥਂ ਨੈਵ ਗਹ੍ਣਾਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਤਰ੍ਕਗ੍ਰਨ੍ਥਾਰ੍ਥਰਹਿਤਸ੍ਤਰ੍ਕੇਣੋਹੇਨ ਯੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਰ੍ਥਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸ੍ਤੇਨ ਰਹਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੭-੧੮||
Adhikarana 21 (19-20) · Śloka 20
ਤਦਿਦਂ ਬਹੁਗੂਢਾਰ੍ਥਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਬੀਜਮੀਰਿਤਮ੍ |
ਕੁਸ਼ਲੇਨਾਭਿਪਨ੍ਨਂ ਤਦ੍ਬਹੁਧਾਭਿਪ੍ਰਰੋਹਤਿ ||੧੯||
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਤਿਮਤਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਨਾਨਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾ |
ਸਰ੍ਵਮੂਹ੍ਯਮਗਾਧਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਾਗਮਬੁਦ੍ਧਿਨਾ ||੨੦||
View original
तदिदं बहुगूढार्थं चिकित्साबीजमीरितम् |
कुशलेनाभिपन्नं तद्बहुधाऽभिप्ररोहति ||१९||
तस्मान्मतिमता नित्यं नानाशास्त्रार्थदर्शिना |
सर्वमूह्यमगाधार्थं शास्त्रमागमबुद्धिना ||२०||
ਤਦਿਦਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਰਵਸ਼ੇਸੇਣ ਰੋਗਾਵਸ੍ਥਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵੇ ਵਾ ਨਿਰੂਪਣਸ੍ਯ ਨਿਸ੍ਫਲਤਾ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਦਿਦਂ ਬਹੁਗੂਢਾਰ੍ਥਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾ ਬੀਜਮੀਰਿਤਮਿਤਿ ਸਮੁਦਾਯਾਰ੍ਥਃ| ਤਦੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਬੀਜਂ ਕੁਸ਼ਲੇਨ ਜ੍ਞਾਤਮਨੇਕਧਾ ਪ੍ਰਰੋਹਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਕੁਸ਼ਲੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਸ਼ਲੇਨਾਵਸ੍ਥਾਵਿਦਾ ਵੈਦ੍ਯੇਨਾਭਿਪਨ੍ਨਮਧਿਗਤਂ ਤਦ੍ਬਹੁਧਾਭਿਪ੍ਰਰੋਹਤਿ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਬੀਜਮਿਤਿ ਬੀਜਮਿਵ ਬੀਜਂ, ਯਥੈਕਂ ਬੀਜਂ ਸੁਭੂਮੌ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ ਮੂਲਕਾਣ੍ਡਸ਼ਾਖਾਪਲ੍ਲਵਾਦਿਨਾਨੇਕਧਾ ਪ੍ਰਰੋਹਤਿ ਤਥੇਦਮਪੀਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਬੀਜਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕੁਸ਼ਲੇਨਾਧਿਗਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਬੀਜਮਨੇਕਧਾ ਪ੍ਰਰੋਹਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਨ੍ਮਤਿਮਤਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਨਾਨਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾ ਆਗਮਬੁਦ੍ਧਿਨਾ ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਮਗਾਧਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨਿਤ੍ਯਮੂਹ੍ਯਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਨਾਨਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਾਨਿ| ਆਗਮਃ ਆਪ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ; ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ,- “ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਿਦ੍ਧੈਃ ਪ੍ਰਮਾਣੈਸ੍ਤੁ ਹਿਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਪਰਤ੍ਰ ਚ| ਆਗਮਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਾਪ੍ਤਾਨਾਮਾਪ੍ਤਾਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ”- ਇਤਿ||੧੯-੨੦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਨਯਨਾਭਿਘਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮੈਕੋਨਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੯||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे नयनाभिघातचिकित्सितं नामैकोनविंशोऽध्यायः ||१९||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਏਕੋਨਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੯||