Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō nayanābhighātapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो नयनाभिघातप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
kriyākalpānantaraṁ śārīradōṣanimittānāṁ nayanāmayānāmuktatvādbāhyanimittasyāvaśiṣṭatvāccikitsārthaṁ nayanābhighātapratiṣēdhādhyāyārambhō yukta ityata āha- athāta ityādi| abhighātaśabdēnātrābhighātajanitā vēdanādayaḥ, tēṣāṁ pratiṣēdhaścikitsitam| sa cābhighātō mūrtēna daṇḍādinā amūrtēna bhayaśōkādinā vā||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 4
abhyāhatē tu nayanē bahudhā narāṇāṁ saṁrambharāgatumulāsu rujāsu dhīmān |
nasyāsyalēpapariṣēcanatarpaṇādyamuktaṁ punaḥ kṣatajapittajaśūlapathyam ||3||
dr̥ṣṭiprasādajananaṁ vidhimāśu kuryāt snigdhairhimaiśca madhuraiśca tathā prayōgaiḥ |4|
View original
अभ्याहते तु नयने बहुधा नराणां संरम्भरागतुमुलासु रुजासु धीमान् |
नस्यास्यलेपपरिषेचनतर्पणाद्यमुक्तं पुनः क्षतजपित्तजशूलपथ्यम् ||३||
दृष्टिप्रसादजननं विधिमाशु कुर्यात् स्निग्धैर्हिमैश्च मधुरैश्च तथा प्रयोगैः |४|
tamēvābhighātaṁ mūrtadaṇḍādijaṁ cikitsābhēdayōginaṁ darśayannāha- abhyāhatē ityādi| narāṇāṁ bahudhā abhyāhatē nayanē sati saṁrambharāgatumulāsu rujāsu nasyāsyalēpādyaṁ karma kṣatajapittajaśūlapathyaṁ yaduktaṁ tathā snigdhādibhirdr̥ṣṭiprasādajananaṁ vidhiṁ dhīmānāśu kuryāditi piṇḍārthaḥ| bahudhā bahuprakāram| tathā ca vidēhaḥ,- “tīkṣṇāñjanātiparikliṣṭēṣu nētrēṣu vātātapadhūmarajavyāpārakīṭamakṣikāmaśakasparśādibhirabhihatēṣu salilakrīḍājāgaraṇalaṅghanāplutābhidrutēṣu śrāntaklāntēṣu bhayārditēṣu divākarāgnicandragrahanakṣatrakramaṇakarmavividharūpaprēkṣaṇādyabhihatēṣu durbalēṣu nētrēṣu rāgadāhatōdaśōphapākagharṣādivēdanāsu”- iti| saṁrambharāgābhyāṁ tumulāḥ saṅkulāḥ saṁrambharāgatumulāstāsu| anyē tu saṁrambhaśca rāgaśca tumulaśca saṁrambharāgatumulāstāsu; tumulāḥ pracaṇḍāḥ, saṁrambhaḥ śvayathuḥ, ityarthaṁ vadanti| kṣatajapittajaśūlapathyamiti raktābhiṣyandahitaṁ pittābhiṣyandahitaṁ cētyarthaḥ| anyē tu abhighātajō hi vāyuḥ śōṇitapittaṁ dūṣayan tābhyāmēvāvr̥taḥ śūlaṁ karōtīti taddhitamiti vyākhyānayanti| dr̥ṣṭiprasādanaṁ nayanagōlakaprasādanam||3||-
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
svēdāgnidhūmabhayaśōkarujābhighātairabhyāhatāmapi tathaiva bhiṣak cikitsēt ||4||
View original
स्वेदाग्निधूमभयशोकरुजाभिघातैरभ्याहतामपि तथैव भिषक् चिकित्सेत् ||४||
‘abhyāhatē tu nayanē bahudhā narāṇām’ ityatra mūrtānāṁ daṇḍādīnāmabhighātē yaccikitsitamabhihitaṁ tadēva cikitsitamamūrtānāmapi svēdādīnāmabhighātē'tidiśannāha- svēdāgnidhūmabhayētyādi| tathaiva cikitsēt pūrvōktaprakārēṇa cikitsēt| ēvaṁ saptāhādarvāgēva| ‘abhyāhatē tu nayanē’ ityatra pūrvavākyē bahudhātvaṁ mūrtadaṇḍādyabhighātasya bōdhyam, ihāmūrtābhighātacikitsitamabhidhīyatē||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
sadyōhatē nayana ēṣa vidhistadūrdhvaṁ syandēritō bhavati dōṣamavēkṣya kāryaḥ |5|
View original
सद्योहते नयन एष विधिस्तदूर्ध्वं स्यन्देरितो भवति दोषमवेक्ष्य कार्यः |५|
idānīṁ pūrvōktō vidhiḥ saptāhādarvāgēva kāryastadūrdhvamanyō vidhirityāha- sadyōhata ityādi| sadyōhatē saptāhādarvāgēvētyarthaḥ| ēṣa vidhiḥ pūrvōktō vidhiḥ| tadūrdhvaṁ saptāhādūrdhvam| syandēritō vātābhiṣyandōktō vidhiḥ|5|-
Adhikarana 5 (5) · Śloka 5
abhyāhataṁ nayanamīṣadathāsyabāṣpasaṁsvēditaṁ bhavati tannirujaṁ kṣaṇēna ||5||
View original
अभ्याहतं नयनमीषदथास्यबाष्पसंस्वेदितं भवति तन्निरुजं क्षणेन ||५||
idānīṁ kiñcidabhyāhatanayanē viśēṣacikitsitamāha- abhyāhatamityādi| āsyabāṣpaṁ mukhaphūtkārajanitōṣmā||5||
Adhikarana 6 (6) · Śloka 7
sādhyaṁ kṣataṁ paṭalamēkamubhē tu kr̥cchrē trīṇi kṣatāni paṭalāni vivarjayēttu |
syāt piccitaṁ ca nayanaṁ hyati cāvasannaṁ srastaṁ cyutaṁ ca hatadr̥k ca bhavēttu yāpyam ||6||
vistīrṇadr̥ṣṭitanurāgamasatpradarśi, sādhyaṁ yathāsthitamanāviladarśanaṁ ca |7|
View original
साध्यं क्षतं पटलमेकमुभे तु कृच्छ्रे त्रीणि क्षतानि पटलानि विवर्जयेत्तु |
स्यात् पिच्चितं च नयनं ह्यति चावसन्नं स्रस्तं च्युतं च हतदृक् च भवेत्तु याप्यम् ||६||
विस्तीर्णदृष्टितनुरागमसत्प्रदर्शि, साध्यं यथास्थितमनाविलदर्शनं च |७|
idānīṁ paṭalāvagāhanaviśēṣēṇābhighātasya sādhyakr̥cchrasādhyāsādhyaviśēṣamāha- sādhyaṁ kṣatamityādi| kēcidamuṁ pāṭhaṁ na paṭhanti| yādr̥ṅnayanaṁ yāpyaṁ tādr̥gāha- syāt piccitamityādi| avasannam antaḥpraviṣṭaṁ, srastaṁ śithilaṁ, cyutam avalambitaṁ, vistīrṇaṁ maṇḍalaṁ tathā tanurāgaṁ ca yadasatpradarśi syāt tadapi yāpyam| sādhyamāha- sādhyamityādi||6||-
Adhikarana 7 (7) · Śloka 7
prāṇōparōdhavamanakṣutakaṇṭharōdhairunnamyamāśu nayanaṁ yadatipraviṣṭam ||7||
View original
प्राणोपरोधवमनक्षुतकण्ठरोधैरुन्नम्यमाशु नयनं यदतिप्रविष्टम् ||७||
atipraviṣṭanētrē cikitsitamāha- prāṇōparōdhētyādi| prāṇāyāmēna vamanēna chikkāpravartanēna tathā kaṇṭhanirōdhanēna vā unnamyamunnamanīyam||7||
Adhikarana 8 (8) · Śloka 8
nētrē vilambini vidhirvihitaḥ purastāducchiṅghanaṁ śirasi vāryavasēcanaṁ ca |8|
View original
नेत्रे विलम्बिनि विधिर्विहितः पुरस्तादुच्छिङ्घनं शिरसि वार्यवसेचनं च |८|
atinirgatanayanasya cikitsitamāha- nētra ityādi| vilambini atinirgatē, vidhirvihitaḥ purastāditi ‘bhinnaṁ nētrakarmaṇyamabhinnaṁ lambatē tu yat’ ityādinā prōktaḥ| ucchiṅghanaṁ nāsikayā vāyōrantaḥpravēśanam| vāryavasēcanaṁ śītōdakapariṣēkaḥ|8|-
Adhikarana 9 (8) · Śloka 9
ṣaṭsaptatirnayanajā ya imē pradiṣṭā rōgā bhavantyamahatāṁ mahatāṁ ca tēbhyaḥ ||8||
stanyaprakōpakaphamārutapittaraktairbālākṣivartmabhava ēva kukūṇakō'nyaḥ |9|
View original
षट्सप्ततिर्नयनजा य इमे प्रदिष्टा रोगा भवन्त्यमहतां महतां च तेभ्यः ||८||
स्तन्यप्रकोपकफमारुतपित्तरक्तैर्बालाक्षिवर्त्मभव एव कुकूणकोऽन्यः |९|
idānīṁ vakṣyamāṇakukūṇakēna ṣaṭsaptatēḥ saṅkhyādhikyamityāśaṅkyamānamāha- ṣaṭsaptatirityādi| ya imē nayanajā rōgāḥ ṣaṭsaptatiḥ pradiṣṭāstē'mahatāṁ bālānāṁ tathā mahatāṁ ca bhavanti| tēbhyaḥ ṣaṭsaptativikārēbhyaḥ stanyaprakōpādibhirbālākṣivartmabhava ēva anyaḥ kukūṇaka iti samudāyārthaḥ| bālākṣivartmabhava ēva na mahatāmakṣivartmani, anyaḥ aparaḥ| yō'sau kukūṇakō bālānāmēva bhavati, sa kaphābhiṣyandē avaruddhō'tō na saṅkhyātirēkaḥ| ‘stanyaprakōpakaphamārutapittaraktaiḥ’ ityatra ‘stanyaprakōpajanitaiḥ piśitōdayādvā’ ityanyē paṭhanti; aparē tu ‘piśitōcchrayāt’ iti paṭhanti; tau ca nēcchati jējjaṭaḥ||8||-
Adhikarana 10 (9-10) · Śloka 10
mr̥dgāti nētramatikaṇḍumathākṣikūṭaṁ nāsālalāṭamapi tēna śiśuḥ sa nityam ||9||
sūryaprabhāṁ na sahatē sravati prabaddhaṁ, tasyāharēdrudhiramāśu vinirlikhēcca |
kṣaudrāyutaiśca kaṭubhiḥ pratisārayēttu mātuḥ śiśōrabhihitaṁ ca vidhiṁ vidadhyāt ||10||
View original
मृद्गाति नेत्रमतिकण्डुमथाक्षिकूटं नासाललाटमपि तेन शिशुः स नित्यम् ||९||
सूर्यप्रभां न सहते स्रवति प्रबद्धं, तस्याहरेद्रुधिरमाशु विनिर्लिखेच्च |
क्षौद्रायुतैश्च कटुभिः प्रतिसारयेत्तु मातुः शिशोरभिहितं च विधिं विदध्यात् ||१०||
idānīṁ tasya kukūṇakasya lakṣaṇamāha- mr̥dgātītyādi| nāsālalāṭamapi mr̥dgāti| prabaddhaṁ nirantaram| kukūṇakasya sādhanamāha- tasyāharēdrudhiramityādi| āharēdrudhiraṁ jalaukōbhiḥ, vinirlikhēt śēphālikāpatraiḥ| kaṭubhiḥ trikaṭukādibhiḥ| idānīṁ bālasyauṣadhākṣamatvānmāturēvauṣadhamāha- māturityādi| yaḥ stanyarōgacikitsitē ‘stanyē gatē vikr̥timāśu bhiṣak’ ityādividhirabhihitaḥ, taṁ śiśōryā jananī tasyā vidadhyāditi piṇḍārthaḥ| anyē tu dvayōrēvābhihitaṁ vidhimicchanti||9-10||
Adhikarana 11 (11) · Śloka 12
taṁ vāmayēttu madhusaindhavasamprayuktaiḥ pītaṁ payaḥ khalu phalaiḥ kharamañjarīṇām ||11||
syātpippalīlavaṇamākṣikasaṁyutairvā... |12|
View original
तं वामयेत्तु मधुसैन्धवसम्प्रयुक्तैः पीतं पयः खलु फलैः खरमञ्जरीणाम् ||११||
स्यात्पिप्पलीलवणमाक्षिकसंयुतैर्वा... |१२|
idānīṁ kṣīrapasya bālasya stanyasātmyatvāt stanyayuktamēva vamanaṁ nirdiśannāha- taṁ vāmayēdityādi| madhusaindhavasaṁyutaiḥ kharamañjarīṇāṁ phalaiḥ saha payaḥ stanyaṁ pītaṁ taṁ bālaṁ vāmayēditi sambandhaḥ| kharamañjarīṇāṁ phalaiḥ apāmārgaphalacūrṇaiḥ| syādityādi| pippalīsaindhavādiyutairvā kharamañjarīṇāṁ phalacūrṇaiḥ saha stanyaṁ pītaṁ vamanakr̥dbhavēdityarthaḥ||11||-
Adhikarana 12 (12) · Śloka 12
... nainaṁ vamantamapi vāmayituṁ yatēta |12|
View original
... नैनं वमन्तमपि वामयितुं यतेत |१२|
idānīmutkr̥ṣṭadōṣatvāt svayaṁ vamantaṁ bālakaṁ vamanayōgaṁ dattvā na vāmayēdityāha- nainamityādi| ēnamutkliṣṭadōṣatvātsvayamēva vamantaṁ vāmayitumanyaprakārēṇa vāmayituṁ na yatēta yatnaṁ na kurvīta, vamanātiyōgabhayāt|12|-
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
dattvā vacāmaśanadugdhabhujē prayōjyamūrdhvaṁ tataḥ phalayutaṁ vamanaṁ vidhijñaiḥ ||12||
View original
दत्त्वा वचामशनदुग्धभुजे प्रयोज्यमूर्ध्वं ततः फलयुतं वमनं विधिज्ञैः ||१२||
kṣīrānnādasya tathā'nnādasya ca vamanamāha- dattvā vacāmityādi| aśanadugdhabhujē kṣīrānnādāya pūrvōktamēva vamanaṁ vacāṁ dattvā prayōjyam| ata ūrdhvaṁ kṣīrānnāvasthātō'nantaramannādasya madanaphalayutaṁ pūrvōktamēva vamanaṁ sakṣīramakṣīraṁ vā yōjyam||12||
Adhikarana 14 (13) · Śloka 13
jambvāmradhātryaṇudalaiḥ paridhāvanārthaṁ kāryaṁ kaṣāyamavasēcanamēva cāpi |13|
View original
जम्ब्वाम्रधात्र्यणुदलैः परिधावनार्थं कार्यं कषायमवसेचनमेव चापि |१३|
idānīṁ kukūṇakē vartmanaḥ prakṣālanapariṣēkārthaṁ kaṣāyamāha- jambvāmradhātryaṇudalairityādi| dhātrī āmalakī, aṇuḥ aśmantakaḥ, paridhāvanārthaṁ prakṣālanārthaṁ, pariṣēcanaṁ pariṣēka ityarthaḥ|13|-
Adhikarana 15 (13) · Śloka 13
āścyōtanē ca hitamatra ghr̥taṁ guḍūcīsiddhaṁ tathā''hurapi ca triphalāvipakvam ||13||
View original
आश्च्योतने च हितमत्र घृतं गुडूचीसिद्धं तथाऽऽहुरपि च त्रिफलाविपक्वम् ||१३||
prakṣālanapariṣēkāvabhidhāya pūraṇārthamakalkaghr̥tadvayamāha- āścyōtanē ityādi| āścyōtanē akṣipūraṇē| atra kukūṇakē guḍūcīsvarasēna ghr̥tacaturguṇēna pakvaṁ, idamēkamañjanaṁ; triphalākvāthēna pakvaṁ, ētacca dvitīyam||13||
Adhikarana 16 (14) · Śloka 14
nēpālajāmaricaśaṅkharasāñjanāni sindhuprasūtaguḍamākṣikasaṁyutāni |
syādañjanaṁ, madhurasāmadhukāmrakairvā ... |14|
View original
नेपालजामरिचशङ्खरसाञ्जनानि सिन्धुप्रसूतगुडमाक्षिकसंयुतानि |
स्यादञ्जनं, मधुरसामधुकाम्रकैर्वा ... |१४|
adhunā kukūṇakē'ñjanamāha- nēpālajētyādi| nēpālajā manaḥśilā| sindhuprasūtaṁ saindhavam| aparamañjanamāha- syādañjanamityādi| madhurasā mūrvā| ētairmūrvādibhistribhirvā'ñjanaṁ syāt|14|-
Adhikarana 17 (14) · Śloka 14
... kr̥ṣṇāyasaṁ ghr̥tapayō madhu vā'pi dagdham ||14||
View original
... कृष्णायसं घृतपयो मधु वाऽपि दग्धम् ||१४||
cūrṇāñjanamāha- kr̥ṣṇāyasamityādi| kr̥ṣṇāyasaṁ kr̥ṣṇalōhacūrṇam| ētat kr̥ṣṇalōhādikaṁ cāntardhūmadagdhaṁ cūrṇāñjanaṁ bhavēt| tathā ca vidēhaḥ,- “lauhacūrṇaṁ ca sarpiśca madhu kṣīraṁ ca dāhayēt|| ētaccūrṇāñjanaṁ piṣṭaṁ kumārāṇāṁ kukūṇakē”- iti||14||
Adhikarana 18 (15) · Śloka 15
vyōṣaṁ palāṇḍu madhukaṁ lavaṇōttamaṁ ca lākṣāṁ ca gaurikayutāṁ guṭikāñjanaṁ vā |
nimbacchadaṁ madhukadārvi satāmralōdhramicchanti cātra bhiṣajō'ñjanamaṁśatulyam ||15||
View original
व्योषं पलाण्डु मधुकं लवणोत्तमं च लाक्षां च गौरिकयुतां गुटिकाञ्जनं वा |
निम्बच्छदं मधुकदार्वि सताम्रलोध्रमिच्छन्ति चात्र भिषजोऽञ्जनमंशतुल्यम् ||१५||
guṭikāñjanamāha- vyōṣamityādi| palāṇḍuḥ laśunabhēdaḥ, madhukaṁ yaṣṭīmadhu, lavaṇōttamaṁ saindhavam| guṭikāñjanaṁ vartyañjanam| aparamapi vartyañjanamāha- nimbacchadamityādi| dārvī haridrādvayaṁ; vidēhadarśanāt| atra kukūṇakē añjanamityatra guṭikāśabdō luptō draṣṭavyaḥ; tēna guṭikāñjanamityarthaḥ| aṁśatulyaṁ nimbacchadādikaṁ samabhāgamityarthaḥ||15||
Adhikarana 19 (16) · Śloka 16
srōtōjaśaṅkhadadhisaindhavamardhapakṣaṁ śukraṁ śiśōrnudati bhāvitamañjanēna |
syandē kaphadabhihitaṁ kramamācarēcca bālasya rōgakuśalō'kṣigadaṁ jighāṁsuḥ ||16||
View original
स्रोतोजशङ्खदधिसैन्धवमर्धपक्षं शुक्रं शिशोर्नुदति भावितमञ्जनेन |
स्यन्दे कफदभिहितं क्रममाचरेच्च बालस्य रोगकुशलोऽक्षिगदं जिघांसुः ||१६||
idānīṁ kukūṇakaprasaṅgēna bālānāṁ śukralēkhanārthamañjanamāha- srōtōjētyādi| asyāñjanasya kalpanāṁ vidēhadarśanēna vr̥ddhavaidyā āhuḥ| tadyathā- gavyēna dadhnā piṣṭābhyāṁ śaṅkhasaindhavābhyāṁ srōtōjaṁ rasāñjanamardhapakṣaṁ sārdhasaptarātramasakr̥llēpayēt; tatō'nantaraṁ tatsrōtōjaṁ rasāñjanaṁ piṣṭvā vartiḥ kāryā, sā añjanēna śiśōḥ śukraṁ nudati sphōṭayatītyarthaḥ| kēcit srōtōñjanaśabdēna sauvīrāñjanamāhuḥ| kēcit ‘śukraṁ śiśōrnudati bhāvitamañjanēna’ ityatra ‘ābhāvitaṁ śiśukarōganudañjanēna’ iti paṭhanti| anyē tu ‘brāhmīrasēna paribhāvitamañjanārthaṁ’ iti paṭhanti, tannēcchati gayī| pūrvōktamēvauṣadhaṁ śukrē'tidiśannāha- syandē kaphādabhihitamityādi| kaphādyaḥ syandastatra syandē yaḥ kramō'bhihitastaṁ kramaṁ bālasyākṣigadaṁ jighāṁsuryōgakuśalō vaidya ācarēt kuryāditi sambandhaḥ; jighāṁsuḥ hantumicchuḥ| kēcit ‘syandē kaphādabhihitaṁ kramaṁ’ ityatra ‘syandakramaṁ kaphavināśanamācarēcca’ iti paṭhanti| bālasya kaphādhikyāt kaphasyandakramaṁ vidadhyāt| ācarēccēti cakārō bhinnakramē, sa ca kaphavināśanamityatra draṣṭavyaḥ; tatō'nyamapyavasthākupitaṁ vātaṁ pittaṁ raktaṁ cānubandhabhūtamihōktamavēkṣya vātapittasyandānukramaṁ raktābhiṣyandakramaṁ cāvēkṣya yathādōṣaṁ yōgamupayōjayēditi vyākhyānayanti||16||
Adhikarana 20 (17-18) · Śloka 18
samudra iva gambhīraṁ naiva śakyaṁ cikitsitam |
vaktuṁ niravaśēṣēṇa ślōkānāmayutairapi ||17||
sahasrairapi vā, prōktamarthamalpamatirnaraḥ |
tarkagranthārtharahitō naiva gr̥hṇātyapaṇḍitaḥ ||18||
View original
समुद्र इव गम्भीरं नैव शक्यं चिकित्सितम् |
वक्तुं निरवशेषेण श्लोकानामयुतैरपि ||१७||
सहस्रैरपि वा, प्रोक्तमर्थमल्पमतिर्नरः |
तर्कग्रन्थार्थरहितो नैव गृह्णात्यपण्डितः ||१८||
kutaḥ punaḥ sa kramō'vasthāviśēṣēṇa svagranthē ācāryēṇa na nibaddha ityāha- samudra iva gambhīramityādi| samudra iva gambhīraṁ cikitsitaṁ ślōkānāṁ sahasrairapyayutairniravaśēṣēṇa vaktuṁ naiva śakyamityarthaḥ; ślōkānāṁ sahastairapyayutaiḥ ślōkakōṭyā'pītyarthaḥ| yadi ślōkakōṭyā vaktuṁ na śakyatē tarhi kiṁ granthakarturaśaktirityāśaṅkamānamāha- prōktamityādi| alpamatirapaṇḍitō narō yatastarkagranthārtharahitō'taḥ ślōkakōṭyōktamapyarthaṁ naiva gr̥hṇātīti sambandhaḥ; tarkagranthārtharahitastarkēṇōhēna yō granthārthaḥ śāstrārthastēna rahita ityarthaḥ||17-18||
Adhikarana 21 (19-20) · Śloka 20
tadidaṁ bahugūḍhārthaṁ cikitsābījamīritam |
kuśalēnābhipannaṁ tadbahudhā'bhiprarōhati ||19||
tasmānmatimatā nityaṁ nānāśāstrārthadarśinā |
sarvamūhyamagādhārthaṁ śāstramāgamabuddhinā ||20||
View original
तदिदं बहुगूढार्थं चिकित्साबीजमीरितम् |
कुशलेनाभिपन्नं तद्बहुधाऽभिप्ररोहति ||१९||
तस्मान्मतिमता नित्यं नानाशास्त्रार्थदर्शिना |
सर्वमूह्यमगाधार्थं शास्त्रमागमबुद्धिना ||२०||
tadidamityādi| yasmānniravaśēṣēṇa rōgāvasthānantyāccikitsitasya vaktumaśakyatvaṁ, śakyatvē vā nirūpaṇasya niṣphalatā, tasmāt kāraṇādidaṁ bahugūḍhārthaṁ cikitsāyā bījamīritamiti samudāyārthaḥ| tadēva cikitsābījaṁ kuśalēna jñātamanēkadhā prarōhatītyāha- kuśalēnētyādi| kuśalēnāvasthāvidā vaidyēnābhipannamadhigataṁ tadbahudhā'bhiprarōhati| cikitsābījamiti bījamiva bījaṁ, yathaikaṁ bījaṁ subhūmau nikṣiptaṁ mūlakāṇḍaśākhāpallavādinā'nēkadhā prarōhati tathēdamapīti cikitsābījamityarthaḥ| yasmāt kuśalēnādhigataṁ cikitsābījamanēkadhā prarōhati tasmāt kāraṇānmatimatā nityaṁ nānāśāstrārthadarśinā āgamabuddhinā vaidyēna sarvamagādhārthaṁ śāstraṁ nityamūhyamiti sambandhaḥ| nānāśāstrāṇi śālākyāni| āgamaḥ āptānāṁ śāstraṁ; tathā cōktaṁ,- “siddhaṁ siddhaiḥ pramāṇaistu hitaṁ cātra paratra ca| āgamaḥ śāstramāptānāmāptāstattvārthadarśinaḥ”- iti||19-20||
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē nayanābhighātacikitsitaṁ nāmaikōnaviṁśō'dhyāyaḥ ||19||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे नयनाभिघातचिकित्सितं नामैकोनविंशोऽध्यायः ||१९||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē ēkōnaviṁśō'dhyāyaḥ||19||