19. nayanābhighātapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ನಯನಾಭಿಘಾತಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಕ್ರಿಯಾಕಲ್ಪಾನನ್ತರಂ ಶಾರೀರದೋಷನಿಮಿತ್ತಾನಾಂ ನಯನಾಮಯಾನಾಮುಕ್ತತ್ವಾದ್ಬಾಹ್ಯನಿಮಿತ್ತಸ್ಯಾವಶಿಷ್ಟತ್ವಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ನಯನಾಭಿಘಾತಪ್ರತಿಷೇಧಾಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯತ ಆಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಘಾತಶಬ್ದೇನಾತ್ರಾಭಿಘಾತಜನಿತಾ ವೇದನಾದಯಃ, ತೇಷಾಂ ಪ್ರತಿಷೇಧಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಸ ಚಾಭಿಘಾತೋ ಮೂರ್ತೇನ ದಣ್ಡಾದಿನಾ ಅಮೂರ್ತೇನ ಭಯಶೋಕಾದಿನಾ ವಾ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 4

ಅಭ್ಯಾಹತೇ ತು ನಯನೇ ಬಹುಧಾ ನರಾಣಾಂ ಸಂರಮ್ಭರಾಗತುಮುಲಾಸು ರುಜಾಸು ಧೀಮಾನ್ | ನಸ್ಯಾಸ್ಯಲೇಪಪರಿಷೇಚನತರ್ಪಣಾದ್ಯಮುಕ್ತಂ ಪುನಃ ಕ್ಷತಜಪಿತ್ತಜಶೂಲಪಥ್ಯಮ್ ||೩|| ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಸಾದಜನನಂ ವಿಧಿಮಾಶು ಕುರ್ಯಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧೈರ್ಹಿಮೈಶ್ಚ ಮಧುರೈಶ್ಚ ತಥಾ ಪ್ರಯೋಗೈಃ |೪|

ತಮೇವಾಭಿಘಾತಂ ಮೂರ್ತದಣ್ಡಾದಿಜಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಯೋಗಿನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಭ್ಯಾಹತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ನರಾಣಾಂ ಬಹುಧಾ ಅಭ್ಯಾಹತೇ ನಯನೇ ಸತಿ ಸಂರಮ್ಭರಾಗತುಮುಲಾಸು ರುಜಾಸು ನಸ್ಯಾಸ್ಯಲೇಪಾದ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಕ್ಷತಜಪಿತ್ತಜಶೂಲಪಥ್ಯಂ ಯದುಕ್ತಂ ತಥಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಭಿರ್ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಸಾದಜನನಂ ವಿಧಿಂ ಧೀಮಾನಾಶು ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಬಹುಧಾ ಬಹುಪ್ರಕಾರಮ್| ತಥಾ ಚ ವಿದೇಹಃ,- “ತೀಕ್ಷ್ಣಾಞ್ಜನಾತಿಪರಿಕ್ಲಿಷ್ಟೇಷು ನೇತ್ರೇಷು ವಾತಾತಪಧೂಮರಜವ್ಯಾಪಾರಕೀಟಮಕ್ಷಿಕಾಮಶಕಸ್ಪರ್ಶಾದಿಭಿರಭಿಹತೇಷು ಸಲಿಲಕ್ರೀಡಾಜಾಗರಣಲಙ್ಘನಾಪ್ಲುತಾಭಿದ್ರುತೇಷು ಶ್ರಾನ್ತಕ್ಲಾನ್ತೇಷು ಭಯಾರ್ದಿತೇಷು ದಿವಾಕರಾಗ್ನಿಚನ್ದ್ರಗ್ರಹನಕ್ಷತ್ರಕ್ರಮಣಕರ್ಮವಿವಿಧರೂಪಪ್ರೇಕ್ಷಣಾದ್ಯಭಿಹತೇಷು ದುರ್ಬಲೇಷು ನೇತ್ರೇಷು ರಾಗದಾಹತೋದಶೋಫಪಾಕಘರ್ಷಾದಿವೇದನಾಸು”- ಇತಿ| ಸಂರಮ್ಭರಾಗಾಭ್ಯಾಂ ತುಮುಲಾಃ ಸಙ್ಕುಲಾಃ ಸಂರಮ್ಭರಾಗತುಮುಲಾಸ್ತಾಸು| ಅನ್ಯೇ ತು ಸಂರಮ್ಭಶ್ಚ ರಾಗಶ್ಚ ತುಮುಲಶ್ಚ ಸಂರಮ್ಭರಾಗತುಮುಲಾಸ್ತಾಸು; ತುಮುಲಾಃ ಪ್ರಚಣ್ಡಾಃ, ಸಂರಮ್ಭಃ ಶ್ವಯಥುಃ, ಇತ್ಯರ್ಥಂ ವದನ್ತಿ| ಕ್ಷತಜಪಿತ್ತಜಶೂಲಪಥ್ಯಮಿತಿ ರಕ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಹಿತಂ ಪಿತ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಹಿತಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಅಭಿಘಾತಜೋ ಹಿ ವಾಯುಃ ಶೋಣಿತಪಿತ್ತಂ ದೂಷಯನ್ ತಾಭ್ಯಾಮೇವಾವೃತಃ ಶೂಲಂ ಕರೋತೀತಿ ತದ್ಧಿತಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಸಾದನಂ ನಯನಗೋಲಕಪ್ರಸಾದನಮ್||೩||-

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಸ್ವೇದಾಗ್ನಿಧೂಮಭಯಶೋಕರುಜಾಭಿಘಾತೈರಭ್ಯಾಹತಾಮಪಿ ತಥೈವ ಭಿಷಕ್ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ ||೪||

‘ಅಭ್ಯಾಹತೇ ತು ನಯನೇ ಬಹುಧಾ ನರಾಣಾಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ಮೂರ್ತಾನಾಂ ದಣ್ಡಾದೀನಾಮಭಿಘಾತೇ ಯಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಭಿಹಿತಂ ತದೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಮೂರ್ತಾನಾಮಪಿ ಸ್ವೇದಾದೀನಾಮಭಿಘಾತೇಽತಿದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ್ವೇದಾಗ್ನಿಧೂಮಭಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಥೈವ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ಏವಂ ಸಪ್ತಾಹಾದರ್ವಾಗೇವ| ‘ಅಭ್ಯಾಹತೇ ತು ನಯನೇ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಪೂರ್ವವಾಕ್ಯೇ ಬಹುಧಾತ್ವಂ ಮೂರ್ತದಣ್ಡಾದ್ಯಭಿಘಾತಸ್ಯ ಬೋಧ್ಯಮ್, ಇಹಾಮೂರ್ತಾಭಿಘಾತಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಭಿಧೀಯತೇ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ಸದ್ಯೋಹತೇ ನಯನ ಏಷ ವಿಧಿಸ್ತದೂರ್ಧ್ವಂ ಸ್ಯನ್ದೇರಿತೋ ಭವತಿ ದೋಷಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಕಾರ್ಯಃ |೫|

ಇದಾನೀಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೋ ವಿಧಿಃ ಸಪ್ತಾಹಾದರ್ವಾಗೇವ ಕಾರ್ಯಸ್ತದೂರ್ಧ್ವಮನ್ಯೋ ವಿಧಿರಿತ್ಯಾಹ- ಸದ್ಯೋಹತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸದ್ಯೋಹತೇ ಸಪ್ತಾಹಾದರ್ವಾಗೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಷ ವಿಧಿಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೋ ವಿಧಿಃ| ತದೂರ್ಧ್ವಂ ಸಪ್ತಾಹಾದೂರ್ಧ್ವಮ್| ಸ್ಯನ್ದೇರಿತೋ ವಾತಾಭಿಷ್ಯನ್ದೋಕ್ತೋ ವಿಧಿಃ|೫|-

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

ಅಭ್ಯಾಹತಂ ನಯನಮೀಷದಥಾಸ್ಯಬಾಷ್ಪಸಂಸ್ವೇದಿತಂ ಭವತಿ ತನ್ನಿರುಜಂ ಕ್ಷಣೇನ ||೫||

ಇದಾನೀಂ ಕಿಞ್ಚಿದಭ್ಯಾಹತನಯನೇ ವಿಶೇಷಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಅಭ್ಯಾಹತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಸ್ಯಬಾಷ್ಪಂ ಮುಖಫೂತ್ಕಾರಜನಿತೋಷ್ಮಾ||೫||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 7

ಸಾಧ್ಯಂ ಕ್ಷತಂ ಪಟಲಮೇಕಮುಭೇ ತು ಕೃಚ್ಛ್ರೇ ತ್ರೀಣಿ ಕ್ಷತಾನಿ ಪಟಲಾನಿ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ತು | ಸ್ಯಾತ್ ಪಿಚ್ಚಿತಂ ಚ ನಯನಂ ಹ್ಯತಿ ಚಾವಸನ್ನಂ ಸ್ರಸ್ತಂ ಚ್ಯುತಂ ಚ ಹತದೃಕ್ ಚ ಭವೇತ್ತು ಯಾಪ್ಯಮ್ ||೬|| ವಿಸ್ತೀರ್ಣದೃಷ್ಟಿತನುರಾಗಮಸತ್ಪ್ರದರ್ಶಿ, ಸಾಧ್ಯಂ ಯಥಾಸ್ಥಿತಮನಾವಿಲದರ್ಶನಂ ಚ |೭|

ಇದಾನೀಂ ಪಟಲಾವಗಾಹನವಿಶೇಷೇಣಾಭಿಘಾತಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಶೇಷಮಾಹ- ಸಾಧ್ಯಂ ಕ್ಷತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೇಚಿದಮುಂ ಪಾಠಂ ನ ಪಠನ್ತಿ| ಯಾದೃಙ್ನಯನಂ ಯಾಪ್ಯಂ ತಾದೃಗಾಹ- ಸ್ಯಾತ್ ಪಿಚ್ಚಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅವಸನ್ನಮ್ ಅನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟಂ, ಸ್ರಸ್ತಂ ಶಿಥಿಲಂ, ಚ್ಯುತಮ್ ಅವಲಮ್ಬಿತಂ, ವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ಮಣ್ಡಲಂ ತಥಾ ತನುರಾಗಂ ಚ ಯದಸತ್ಪ್ರದರ್ಶಿ ಸ್ಯಾತ್ ತದಪಿ ಯಾಪ್ಯಮ್| ಸಾಧ್ಯಮಾಹ- ಸಾಧ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ||೬||-

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

ಪ್ರಾಣೋಪರೋಧವಮನಕ್ಷುತಕಣ್ಠರೋಧೈರುನ್ನಮ್ಯಮಾಶು ನಯನಂ ಯದತಿಪ್ರವಿಷ್ಟಮ್ ||೭||

ಅತಿಪ್ರವಿಷ್ಟನೇತ್ರೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಪ್ರಾಣೋಪರೋಧೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೇನ ವಮನೇನ ಛಿಕ್ಕಾಪ್ರವರ್ತನೇನ ತಥಾ ಕಣ್ಠನಿರೋಧನೇನ ವಾ ಉನ್ನಮ್ಯಮುನ್ನಮನೀಯಮ್||೭||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

ನೇತ್ರೇ ವಿಲಮ್ಬಿನಿ ವಿಧಿರ್ವಿಹಿತಃ ಪುರಸ್ತಾದುಚ್ಛಿಙ್ಘನಂ ಶಿರಸಿ ವಾರ್ಯವಸೇಚನಂ ಚ |೮|

ಅತಿನಿರ್ಗತನಯನಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ನೇತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಲಮ್ಬಿನಿ ಅತಿನಿರ್ಗತೇ, ವಿಧಿರ್ವಿಹಿತಃ ಪುರಸ್ತಾದಿತಿ ‘ಭಿನ್ನಂ ನೇತ್ರಕರ್ಮಣ್ಯಮಭಿನ್ನಂ ಲಮ್ಬತೇ ತು ಯತ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರೋಕ್ತಃ| ಉಚ್ಛಿಙ್ಘನಂ ನಾಸಿಕಯಾ ವಾಯೋರನ್ತಃಪ್ರವೇಶನಮ್| ವಾರ್ಯವಸೇಚನಂ ಶೀತೋದಕಪರಿಷೇಕಃ|೮|-

Adhikarana 9 (8) · Śloka 9

ಷಟ್ಸಪ್ತತಿರ್ನಯನಜಾ ಯ ಇಮೇ ಪ್ರದಿಷ್ಟಾ ರೋಗಾ ಭವನ್ತ್ಯಮಹತಾಂ ಮಹತಾಂ ಚ ತೇಭ್ಯಃ ||೮|| ಸ್ತನ್ಯಪ್ರಕೋಪಕಫಮಾರುತಪಿತ್ತರಕ್ತೈರ್ಬಾಲಾಕ್ಷಿವರ್ತ್ಮಭವ ಏವ ಕುಕೂಣಕೋಽನ್ಯಃ |೯|

ಇದಾನೀಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಕುಕೂಣಕೇನ ಷಟ್ಸಪ್ತತೇಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾಧಿಕ್ಯಮಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಮಾನಮಾಹ- ಷಟ್ಸಪ್ತತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಯ ಇಮೇ ನಯನಜಾ ರೋಗಾಃ ಷಟ್ಸಪ್ತತಿಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟಾಸ್ತೇಽಮಹತಾಂ ಬಾಲಾನಾಂ ತಥಾ ಮಹತಾಂ ಚ ಭವನ್ತಿ| ತೇಭ್ಯಃ ಷಟ್ಸಪ್ತತಿವಿಕಾರೇಭ್ಯಃ ಸ್ತನ್ಯಪ್ರಕೋಪಾದಿಭಿರ್ಬಾಲಾಕ್ಷಿವರ್ತ್ಮಭವ ಏವ ಅನ್ಯಃ ಕುಕೂಣಕ ಇತಿ ಸಮುದಾಯಾರ್ಥಃ| ಬಾಲಾಕ್ಷಿವರ್ತ್ಮಭವ ಏವ ನ ಮಹತಾಮಕ್ಷಿವರ್ತ್ಮನಿ, ಅನ್ಯಃ ಅಪರಃ| ಯೋಽಸೌ ಕುಕೂಣಕೋ ಬಾಲಾನಾಮೇವ ಭವತಿ, ಸ ಕಫಾಭಿಷ್ಯನ್ದೇ ಅವರುದ್ಧೋಽತೋ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ| ‘ಸ್ತನ್ಯಪ್ರಕೋಪಕಫಮಾರುತಪಿತ್ತರಕ್ತೈಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಸ್ತನ್ಯಪ್ರಕೋಪಜನಿತೈಃ ಪಿಶಿತೋದಯಾದ್ವಾ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ; ಅಪರೇ ತು ‘ಪಿಶಿತೋಚ್ಛ್ರಯಾತ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತೌ ಚ ನೇಚ್ಛತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ||೮||-

Adhikarana 10 (9-10) · Śloka 10

ಮೃದ್ಗಾತಿ ನೇತ್ರಮತಿಕಣ್ಡುಮಥಾಕ್ಷಿಕೂಟಂ ನಾಸಾಲಲಾಟಮಪಿ ತೇನ ಶಿಶುಃ ಸ ನಿತ್ಯಮ್ ||೯|| ಸೂರ್ಯಪ್ರಭಾಂ ನ ಸಹತೇ ಸ್ರವತಿ ಪ್ರಬದ್ಧಂ, ತಸ್ಯಾಹರೇದ್ರುಧಿರಮಾಶು ವಿನಿರ್ಲಿಖೇಚ್ಚ | ಕ್ಷೌದ್ರಾಯುತೈಶ್ಚ ಕಟುಭಿಃ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್ತು ಮಾತುಃ ಶಿಶೋರಭಿಹಿತಂ ಚ ವಿಧಿಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್ ||೧೦||

ಇದಾನೀಂ ತಸ್ಯ ಕುಕೂಣಕಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಮೃದ್ಗಾತೀತ್ಯಾದಿ| ನಾಸಾಲಲಾಟಮಪಿ ಮೃದ್ಗಾತಿ| ಪ್ರಬದ್ಧಂ ನಿರನ್ತರಮ್| ಕುಕೂಣಕಸ್ಯ ಸಾಧನಮಾಹ- ತಸ್ಯಾಹರೇದ್ರುಧಿರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಹರೇದ್ರುಧಿರಂ ಜಲೌಕೋಭಿಃ, ವಿನಿರ್ಲಿಖೇತ್ ಶೇಫಾಲಿಕಾಪತ್ರೈಃ| ಕಟುಭಿಃ ತ್ರಿಕಟುಕಾದಿಭಿಃ| ಇದಾನೀಂ ಬಾಲಸ್ಯೌಷಧಾಕ್ಷಮತ್ವಾನ್ಮಾತುರೇವೌಷಧಮಾಹ- ಮಾತುರಿತ್ಯಾದಿ| ಯಃ ಸ್ತನ್ಯರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ‘ಸ್ತನ್ಯೇ ಗತೇ ವಿಕೃತಿಮಾಶು ಭಿಷಕ್’ ಇತ್ಯಾದಿವಿಧಿರಭಿಹಿತಃ, ತಂ ಶಿಶೋರ್ಯಾ ಜನನೀ ತಸ್ಯಾ ವಿದಧ್ಯಾದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ದ್ವಯೋರೇವಾಭಿಹಿತಂ ವಿಧಿಮಿಚ್ಛನ್ತಿ||೯-೧೦||

Adhikarana 11 (11) · Śloka 12

ತಂ ವಾಮಯೇತ್ತು ಮಧುಸೈನ್ಧವಸಮ್ಪ್ರಯುಕ್ತೈಃ ಪೀತಂ ಪಯಃ ಖಲು ಫಲೈಃ ಖರಮಞ್ಜರೀಣಾಮ್ ||೧೧|| ಸ್ಯಾತ್ಪಿಪ್ಪಲೀಲವಣಮಾಕ್ಷಿಕಸಂಯುತೈರ್ವಾ... |೧೨|

ಇದಾನೀಂ ಕ್ಷೀರಪಸ್ಯ ಬಾಲಸ್ಯ ಸ್ತನ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾತ್ ಸ್ತನ್ಯಯುಕ್ತಮೇವ ವಮನಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತಂ ವಾಮಯೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧುಸೈನ್ಧವಸಂಯುತೈಃ ಖರಮಞ್ಜರೀಣಾಂ ಫಲೈಃ ಸಹ ಪಯಃ ಸ್ತನ್ಯಂ ಪೀತಂ ತಂ ಬಾಲಂ ವಾಮಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಖರಮಞ್ಜರೀಣಾಂ ಫಲೈಃ ಅಪಾಮಾರ್ಗಫಲಚೂರ್ಣೈಃ| ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿಪ್ಪಲೀಸೈನ್ಧವಾದಿಯುತೈರ್ವಾ ಖರಮಞ್ಜರೀಣಾಂ ಫಲಚೂರ್ಣೈಃ ಸಹ ಸ್ತನ್ಯಂ ಪೀತಂ ವಮನಕೃದ್ಭವೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧||-

Adhikarana 12 (12) · Śloka 12

... ನೈನಂ ವಮನ್ತಮಪಿ ವಾಮಯಿತುಂ ಯತೇತ |೧೨|

ಇದಾನೀಮುತ್ಕೃಷ್ಟದೋಷತ್ವಾತ್ ಸ್ವಯಂ ವಮನ್ತಂ ಬಾಲಕಂ ವಮನಯೋಗಂ ದತ್ತ್ವಾ ನ ವಾಮಯೇದಿತ್ಯಾಹ- ನೈನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏನಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟದೋಷತ್ವಾತ್ಸ್ವಯಮೇವ ವಮನ್ತಂ ವಾಮಯಿತುಮನ್ಯಪ್ರಕಾರೇಣ ವಾಮಯಿತುಂ ನ ಯತೇತ ಯತ್ನಂ ನ ಕುರ್ವೀತ, ವಮನಾತಿಯೋಗಭಯಾತ್|೧೨|-

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

ದತ್ತ್ವಾ ವಚಾಮಶನದುಗ್ಧಭುಜೇ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮೂರ್ಧ್ವಂ ತತಃ ಫಲಯುತಂ ವಮನಂ ವಿಧಿಜ್ಞೈಃ ||೧೨||

ಕ್ಷೀರಾನ್ನಾದಸ್ಯ ತಥಾಽನ್ನಾದಸ್ಯ ಚ ವಮನಮಾಹ- ದತ್ತ್ವಾ ವಚಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಶನದುಗ್ಧಭುಜೇ ಕ್ಷೀರಾನ್ನಾದಾಯ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮೇವ ವಮನಂ ವಚಾಂ ದತ್ತ್ವಾ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮ್| ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಕ್ಷೀರಾನ್ನಾವಸ್ಥಾತೋಽನನ್ತರಮನ್ನಾದಸ್ಯ ಮದನಫಲಯುತಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮೇವ ವಮನಂ ಸಕ್ಷೀರಮಕ್ಷೀರಂ ವಾ ಯೋಜ್ಯಮ್||೧೨||

Adhikarana 14 (13) · Śloka 13

ಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರಧಾತ್ರ್ಯಣುದಲೈಃ ಪರಿಧಾವನಾರ್ಥಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕಷಾಯಮವಸೇಚನಮೇವ ಚಾಪಿ |೧೩|

ಇದಾನೀಂ ಕುಕೂಣಕೇ ವರ್ತ್ಮನಃ ಪ್ರಕ್ಷಾಲನಪರಿಷೇಕಾರ್ಥಂ ಕಷಾಯಮಾಹ- ಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರಧಾತ್ರ್ಯಣುದಲೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಧಾತ್ರೀ ಆಮಲಕೀ, ಅಣುಃ ಅಶ್ಮನ್ತಕಃ, ಪರಿಧಾವನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಕ್ಷಾಲನಾರ್ಥಂ, ಪರಿಷೇಚನಂ ಪರಿಷೇಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|೧೩|-

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

ಆಶ್ಚ್ಯೋತನೇ ಚ ಹಿತಮತ್ರ ಘೃತಂ ಗುಡೂಚೀಸಿದ್ಧಂ ತಥಾಽಽಹುರಪಿ ಚ ತ್ರಿಫಲಾವಿಪಕ್ವಮ್ ||೧೩||

ಪ್ರಕ್ಷಾಲನಪರಿಷೇಕಾವಭಿಧಾಯ ಪೂರಣಾರ್ಥಮಕಲ್ಕಘೃತದ್ವಯಮಾಹ- ಆಶ್ಚ್ಯೋತನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆಶ್ಚ್ಯೋತನೇ ಅಕ್ಷಿಪೂರಣೇ| ಅತ್ರ ಕುಕೂಣಕೇ ಗುಡೂಚೀಸ್ವರಸೇನ ಘೃತಚತುರ್ಗುಣೇನ ಪಕ್ವಂ, ಇದಮೇಕಮಞ್ಜನಂ; ತ್ರಿಫಲಾಕ್ವಾಥೇನ ಪಕ್ವಂ, ಏತಚ್ಚ ದ್ವಿತೀಯಮ್||೧೩||

Adhikarana 16 (14) · Śloka 14

ನೇಪಾಲಜಾಮರಿಚಶಙ್ಖರಸಾಞ್ಜನಾನಿ ಸಿನ್ಧುಪ್ರಸೂತಗುಡಮಾಕ್ಷಿಕಸಂಯುತಾನಿ | ಸ್ಯಾದಞ್ಜನಂ, ಮಧುರಸಾಮಧುಕಾಮ್ರಕೈರ್ವಾ ... |೧೪|

ಅಧುನಾ ಕುಕೂಣಕೇಽಞ್ಜನಮಾಹ- ನೇಪಾಲಜೇತ್ಯಾದಿ| ನೇಪಾಲಜಾ ಮನಃಶಿಲಾ| ಸಿನ್ಧುಪ್ರಸೂತಂ ಸೈನ್ಧವಮ್| ಅಪರಮಞ್ಜನಮಾಹ- ಸ್ಯಾದಞ್ಜನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರಸಾ ಮೂರ್ವಾ| ಏತೈರ್ಮೂರ್ವಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ವಾಽಞ್ಜನಂ ಸ್ಯಾತ್|೧೪|-

Adhikarana 17 (14) · Śloka 14

... ಕೃಷ್ಣಾಯಸಂ ಘೃತಪಯೋ ಮಧು ವಾಽಪಿ ದಗ್ಧಮ್ ||೧೪||

ಚೂರ್ಣಾಞ್ಜನಮಾಹ- ಕೃಷ್ಣಾಯಸಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣಾಯಸಂ ಕೃಷ್ಣಲೋಹಚೂರ್ಣಮ್| ಏತತ್ ಕೃಷ್ಣಲೋಹಾದಿಕಂ ಚಾನ್ತರ್ಧೂಮದಗ್ಧಂ ಚೂರ್ಣಾಞ್ಜನಂ ಭವೇತ್| ತಥಾ ಚ ವಿದೇಹಃ,- “ಲೌಹಚೂರ್ಣಂ ಚ ಸರ್ಪಿಶ್ಚ ಮಧು ಕ್ಷೀರಂ ಚ ದಾಹಯೇತ್|| ಏತಚ್ಚೂರ್ಣಾಞ್ಜನಂ ಪಿಷ್ಟಂ ಕುಮಾರಾಣಾಂ ಕುಕೂಣಕೇ”- ಇತಿ||೧೪||

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

ವ್ಯೋಷಂ ಪಲಾಣ್ಡು ಮಧುಕಂ ಲವಣೋತ್ತಮಂ ಚ ಲಾಕ್ಷಾಂ ಚ ಗೌರಿಕಯುತಾಂ ಗುಟಿಕಾಞ್ಜನಂ ವಾ | ನಿಮ್ಬಚ್ಛದಂ ಮಧುಕದಾರ್ವಿ ಸತಾಮ್ರಲೋಧ್ರಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಚಾತ್ರ ಭಿಷಜೋಽಞ್ಜನಮಂಶತುಲ್ಯಮ್ ||೧೫||

ಗುಟಿಕಾಞ್ಜನಮಾಹ- ವ್ಯೋಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಲಾಣ್ಡುಃ ಲಶುನಭೇದಃ, ಮಧುಕಂ ಯಷ್ಟೀಮಧು, ಲವಣೋತ್ತಮಂ ಸೈನ್ಧವಮ್| ಗುಟಿಕಾಞ್ಜನಂ ವರ್ತ್ಯಞ್ಜನಮ್| ಅಪರಮಪಿ ವರ್ತ್ಯಞ್ಜನಮಾಹ- ನಿಮ್ಬಚ್ಛದಮಿತ್ಯಾದಿ| ದಾರ್ವೀ ಹರಿದ್ರಾದ್ವಯಂ; ವಿದೇಹದರ್ಶನಾತ್| ಅತ್ರ ಕುಕೂಣಕೇ ಅಞ್ಜನಮಿತ್ಯತ್ರ ಗುಟಿಕಾಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ; ತೇನ ಗುಟಿಕಾಞ್ಜನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಂಶತುಲ್ಯಂ ನಿಮ್ಬಚ್ಛದಾದಿಕಂ ಸಮಭಾಗಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೫||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

ಸ್ರೋತೋಜಶಙ್ಖದಧಿಸೈನ್ಧವಮರ್ಧಪಕ್ಷಂ ಶುಕ್ರಂ ಶಿಶೋರ್ನುದತಿ ಭಾವಿತಮಞ್ಜನೇನ | ಸ್ಯನ್ದೇ ಕಫದಭಿಹಿತಂ ಕ್ರಮಮಾಚರೇಚ್ಚ ಬಾಲಸ್ಯ ರೋಗಕುಶಲೋಽಕ್ಷಿಗದಂ ಜಿಘಾಂಸುಃ ||೧೬||

ಇದಾನೀಂ ಕುಕೂಣಕಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಬಾಲಾನಾಂ ಶುಕ್ರಲೇಖನಾರ್ಥಮಞ್ಜನಮಾಹ- ಸ್ರೋತೋಜೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಯಾಞ್ಜನಸ್ಯ ಕಲ್ಪನಾಂ ವಿದೇಹದರ್ಶನೇನ ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಾ ಆಹುಃ| ತದ್ಯಥಾ- ಗವ್ಯೇನ ದಧ್ನಾ ಪಿಷ್ಟಾಭ್ಯಾಂ ಶಙ್ಖಸೈನ್ಧವಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ರೋತೋಜಂ ರಸಾಞ್ಜನಮರ್ಧಪಕ್ಷಂ ಸಾರ್ಧಸಪ್ತರಾತ್ರಮಸಕೃಲ್ಲೇಪಯೇತ್; ತತೋಽನನ್ತರಂ ತತ್ಸ್ರೋತೋಜಂ ರಸಾಞ್ಜನಂ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ವರ್ತಿಃ ಕಾರ್ಯಾ, ಸಾ ಅಞ್ಜನೇನ ಶಿಶೋಃ ಶುಕ್ರಂ ನುದತಿ ಸ್ಫೋಟಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿತ್ ಸ್ರೋತೋಞ್ಜನಶಬ್ದೇನ ಸೌವೀರಾಞ್ಜನಮಾಹುಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಶುಕ್ರಂ ಶಿಶೋರ್ನುದತಿ ಭಾವಿತಮಞ್ಜನೇನ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಆಭಾವಿತಂ ಶಿಶುಕರೋಗನುದಞ್ಜನೇನ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಬ್ರಾಹ್ಮೀರಸೇನ ಪರಿಭಾವಿತಮಞ್ಜನಾರ್ಥಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮೇವೌಷಧಂ ಶುಕ್ರೇಽತಿದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ್ಯನ್ದೇ ಕಫಾದಭಿಹಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಫಾದ್ಯಃ ಸ್ಯನ್ದಸ್ತತ್ರ ಸ್ಯನ್ದೇ ಯಃ ಕ್ರಮೋಽಭಿಹಿತಸ್ತಂ ಕ್ರಮಂ ಬಾಲಸ್ಯಾಕ್ಷಿಗದಂ ಜಿಘಾಂಸುರ್ಯೋಗಕುಶಲೋ ವೈದ್ಯ ಆಚರೇತ್ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಜಿಘಾಂಸುಃ ಹನ್ತುಮಿಚ್ಛುಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಸ್ಯನ್ದೇ ಕಫಾದಭಿಹಿತಂ ಕ್ರಮಂ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಸ್ಯನ್ದಕ್ರಮಂ ಕಫವಿನಾಶನಮಾಚರೇಚ್ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಬಾಲಸ್ಯ ಕಫಾಧಿಕ್ಯಾತ್ ಕಫಸ್ಯನ್ದಕ್ರಮಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್| ಆಚರೇಚ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ, ಸ ಚ ಕಫವಿನಾಶನಮಿತ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ; ತತೋಽನ್ಯಮಪ್ಯವಸ್ಥಾಕುಪಿತಂ ವಾತಂ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಂ ಚಾನುಬನ್ಧಭೂತಮಿಹೋಕ್ತಮವೇಕ್ಷ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತಸ್ಯನ್ದಾನುಕ್ರಮಂ ರಕ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಕ್ರಮಂ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯ ಯಥಾದೋಷಂ ಯೋಗಮುಪಯೋಜಯೇದಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೧೬||

Adhikarana 20 (17-18) · Śloka 18

ಸಮುದ್ರ ಇವ ಗಮ್ಭೀರಂ ನೈವ ಶಕ್ಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ | ವಕ್ತುಂ ನಿರವಶೇಷೇಣ ಶ್ಲೋಕಾನಾಮಯುತೈರಪಿ ||೧೭|| ಸಹಸ್ರೈರಪಿ ವಾ, ಪ್ರೋಕ್ತಮರ್ಥಮಲ್ಪಮತಿರ್ನರಃ | ತರ್ಕಗ್ರನ್ಥಾರ್ಥರಹಿತೋ ನೈವ ಗೃಹ್ಣಾತ್ಯಪಣ್ಡಿತಃ ||೧೮||

ಕುತಃ ಪುನಃ ಸ ಕ್ರಮೋಽವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣ ಸ್ವಗ್ರನ್ಥೇ ಆಚಾರ್ಯೇಣ ನ ನಿಬದ್ಧ ಇತ್ಯಾಹ- ಸಮುದ್ರ ಇವ ಗಮ್ಭೀರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮುದ್ರ ಇವ ಗಮ್ಭೀರಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಶ್ಲೋಕಾನಾಂ ಸಹಸ್ರೈರಪ್ಯಯುತೈರ್ನಿರವಶೇಷೇಣ ವಕ್ತುಂ ನೈವ ಶಕ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಶ್ಲೋಕಾನಾಂ ಸಹಸ್ತೈರಪ್ಯಯುತೈಃ ಶ್ಲೋಕಕೋಟ್ಯಾಽಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದಿ ಶ್ಲೋಕಕೋಟ್ಯಾ ವಕ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ ತರ್ಹಿ ಕಿಂ ಗ್ರನ್ಥಕರ್ತುರಶಕ್ತಿರಿತ್ಯಾಶಙ್ಕಮಾನಮಾಹ- ಪ್ರೋಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪಮತಿರಪಣ್ಡಿತೋ ನರೋ ಯತಸ್ತರ್ಕಗ್ರನ್ಥಾರ್ಥರಹಿತೋಽತಃ ಶ್ಲೋಕಕೋಟ್ಯೋಕ್ತಮಪ್ಯರ್ಥಂ ನೈವ ಗೃಹ್ಣಾತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ತರ್ಕಗ್ರನ್ಥಾರ್ಥರಹಿತಸ್ತರ್ಕೇಣೋಹೇನ ಯೋ ಗ್ರನ್ಥಾರ್ಥಃ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಸ್ತೇನ ರಹಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೭-೧೮||

Adhikarana 21 (19-20) · Śloka 20

ತದಿದಂ ಬಹುಗೂಢಾರ್ಥಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಬೀಜಮೀರಿತಮ್ | ಕುಶಲೇನಾಭಿಪನ್ನಂ ತದ್ಬಹುಧಾಽಭಿಪ್ರರೋಹತಿ ||೧೯|| ತಸ್ಮಾನ್ಮತಿಮತಾ ನಿತ್ಯಂ ನಾನಾಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥದರ್ಶಿನಾ | ಸರ್ವಮೂಹ್ಯಮಗಾಧಾರ್ಥಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಾಗಮಬುದ್ಧಿನಾ ||೨೦||

ತದಿದಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾನ್ನಿರವಶೇಷೇಣ ರೋಗಾವಸ್ಥಾನನ್ತ್ಯಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ವಕ್ತುಮಶಕ್ಯತ್ವಂ, ಶಕ್ಯತ್ವೇ ವಾ ನಿರೂಪಣಸ್ಯ ನಿಷ್ಫಲತಾ, ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಾದಿದಂ ಬಹುಗೂಢಾರ್ಥಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾ ಬೀಜಮೀರಿತಮಿತಿ ಸಮುದಾಯಾರ್ಥಃ| ತದೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಬೀಜಂ ಕುಶಲೇನ ಜ್ಞಾತಮನೇಕಧಾ ಪ್ರರೋಹತೀತ್ಯಾಹ- ಕುಶಲೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಕುಶಲೇನಾವಸ್ಥಾವಿದಾ ವೈದ್ಯೇನಾಭಿಪನ್ನಮಧಿಗತಂ ತದ್ಬಹುಧಾಽಭಿಪ್ರರೋಹತಿ| ಚಿಕಿತ್ಸಾಬೀಜಮಿತಿ ಬೀಜಮಿವ ಬೀಜಂ, ಯಥೈಕಂ ಬೀಜಂ ಸುಭೂಮೌ ನಿಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಮೂಲಕಾಣ್ಡಶಾಖಾಪಲ್ಲವಾದಿನಾಽನೇಕಧಾ ಪ್ರರೋಹತಿ ತಥೇದಮಪೀತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಬೀಜಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಕುಶಲೇನಾಧಿಗತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಬೀಜಮನೇಕಧಾ ಪ್ರರೋಹತಿ ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಾನ್ಮತಿಮತಾ ನಿತ್ಯಂ ನಾನಾಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥದರ್ಶಿನಾ ಆಗಮಬುದ್ಧಿನಾ ವೈದ್ಯೇನ ಸರ್ವಮಗಾಧಾರ್ಥಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ನಿತ್ಯಮೂಹ್ಯಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ನಾನಾಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಶಾಲಾಕ್ಯಾನಿ| ಆಗಮಃ ಆಪ್ತಾನಾಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ; ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ,- “ಸಿದ್ಧಂ ಸಿದ್ಧೈಃ ಪ್ರಮಾಣೈಸ್ತು ಹಿತಂ ಚಾತ್ರ ಪರತ್ರ ಚ| ಆಗಮಃ ಶಾಸ್ತ್ರಮಾಪ್ತಾನಾಮಾಪ್ತಾಸ್ತತ್ತ್ವಾರ್ಥದರ್ಶಿನಃ”- ಇತಿ||೧೯-೨೦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 19

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರೇ ನಯನಾಭಿಘಾತಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮೈಕೋನವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೧೯||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರೇ ಏಕೋನವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೯||