Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ നയനാഭിഘാതപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो नयनाभिघातप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ക്രിയാകല്പാനന്തരം ശാരീരദോഷനിമിത്താനാം നയനാമയാനാമുക്തത്വാദ്ബാഹ്യനിമിത്തസ്യാവശിഷ്ടത്വാച്ചികിത്സാര്ഥം നയനാഭിഘാതപ്രതിഷേധാധ്യായാരമ്ഭോ യുക്ത ഇത്യത ആഹ- അഥാത ഇത്യാദി| അഭിഘാതശബ്ദേനാത്രാഭിഘാതജനിതാ വേദനാദയഃ, തേഷാം പ്രതിഷേധശ്ചികിത്സിതമ്| സ ചാഭിഘാതോ മൂര്തേന ദണ്ഡാദിനാ അമൂര്തേന ഭയശോകാദിനാ വാ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 4
അഭ്യാഹതേ തു നയനേ ബഹുധാ നരാണാം സംരമ്ഭരാഗതുമുലാസു രുജാസു ധീമാന് |
നസ്യാസ്യലേപപരിഷേചനതര്പണാദ്യമുക്തം പുനഃ ക്ഷതജപിത്തജശൂലപഥ്യമ് ||൩||
ദൃഷ്ടിപ്രസാദജനനം വിധിമാശു കുര്യാത് സ്നിഗ്ധൈര്ഹിമൈശ്ച മധുരൈശ്ച തഥാ പ്രയോഗൈഃ |൪|
View original
अभ्याहते तु नयने बहुधा नराणां संरम्भरागतुमुलासु रुजासु धीमान् |
नस्यास्यलेपपरिषेचनतर्पणाद्यमुक्तं पुनः क्षतजपित्तजशूलपथ्यम् ||३||
दृष्टिप्रसादजननं विधिमाशु कुर्यात् स्निग्धैर्हिमैश्च मधुरैश्च तथा प्रयोगैः |४|
തമേവാഭിഘാതം മൂര്തദണ്ഡാദിജം ചികിത്സാഭേദയോഗിനം ദര്ശയന്നാഹ- അഭ്യാഹതേ ഇത്യാദി| നരാണാം ബഹുധാ അഭ്യാഹതേ നയനേ സതി സംരമ്ഭരാഗതുമുലാസു രുജാസു നസ്യാസ്യലേപാദ്യം കര്മ ക്ഷതജപിത്തജശൂലപഥ്യം യദുക്തം തഥാ സ്നിഗ്ധാദിഭിര്ദൃഷ്ടിപ്രസാദജനനം വിധിം ധീമാനാശു കുര്യാദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| ബഹുധാ ബഹുപ്രകാരമ്| തഥാ ച വിദേഹഃ,- “തീക്ഷ്ണാഞ്ജനാതിപരിക്ലിഷ്ടേഷു നേത്രേഷു വാതാതപധൂമരജവ്യാപാരകീടമക്ഷികാമശകസ്പര്ശാദിഭിരഭിഹതേഷു സലിലക്രീഡാജാഗരണലങ്ഘനാപ്ലുതാഭിദ്രുതേഷു ശ്രാന്തക്ലാന്തേഷു ഭയാര്ദിതേഷു ദിവാകരാഗ്നിചന്ദ്രഗ്രഹനക്ഷത്രക്രമണകര്മവിവിധരൂപപ്രേക്ഷണാദ്യഭിഹതേഷു ദുര്ബലേഷു നേത്രേഷു രാഗദാഹതോദശോഫപാകഘര്ഷാദിവേദനാസു”- ഇതി| സംരമ്ഭരാഗാഭ്യാം തുമുലാഃ സങ്കുലാഃ സംരമ്ഭരാഗതുമുലാസ്താസു| അന്യേ തു സംരമ്ഭശ്ച രാഗശ്ച തുമുലശ്ച സംരമ്ഭരാഗതുമുലാസ്താസു; തുമുലാഃ പ്രചണ്ഡാഃ, സംരമ്ഭഃ ശ്വയഥുഃ, ഇത്യര്ഥം വദന്തി| ക്ഷതജപിത്തജശൂലപഥ്യമിതി രക്താഭിഷ്യന്ദഹിതം പിത്താഭിഷ്യന്ദഹിതം ചേത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു അഭിഘാതജോ ഹി വായുഃ ശോണിതപിത്തം ദൂഷയന് താഭ്യാമേവാവൃതഃ ശൂലം കരോതീതി തദ്ധിതമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| ദൃഷ്ടിപ്രസാദനം നയനഗോലകപ്രസാദനമ്||൩||-
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
സ്വേദാഗ്നിധൂമഭയശോകരുജാഭിഘാതൈരഭ്യാഹതാമപി തഥൈവ ഭിഷക് ചികിത്സേത് ||൪||
View original
स्वेदाग्निधूमभयशोकरुजाभिघातैरभ्याहतामपि तथैव भिषक् चिकित्सेत् ||४||
‘അഭ്യാഹതേ തു നയനേ ബഹുധാ നരാണാമ്’ ഇത്യത്ര മൂര്താനാം ദണ്ഡാദീനാമഭിഘാതേ യച്ചികിത്സിതമഭിഹിതം തദേവ ചികിത്സിതമമൂര്താനാമപി സ്വേദാദീനാമഭിഘാതേऽതിദിശന്നാഹ- സ്വേദാഗ്നിധൂമഭയേത്യാദി| തഥൈവ ചികിത്സേത് പൂര്വോക്തപ്രകാരേണ ചികിത്സേത്| ഏവം സപ്താഹാദര്വാഗേവ| ‘അഭ്യാഹതേ തു നയനേ’ ഇത്യത്ര പൂര്വവാക്യേ ബഹുധാത്വം മൂര്തദണ്ഡാദ്യഭിഘാതസ്യ ബോധ്യമ്, ഇഹാമൂര്താഭിഘാതചികിത്സിതമഭിധീയതേ||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
സദ്യോഹതേ നയന ഏഷ വിധിസ്തദൂര്ധ്വം സ്യന്ദേരിതോ ഭവതി ദോഷമവേക്ഷ്യ കാര്യഃ |൫|
View original
सद्योहते नयन एष विधिस्तदूर्ध्वं स्यन्देरितो भवति दोषमवेक्ष्य कार्यः |५|
ഇദാനീം പൂര്വോക്തോ വിധിഃ സപ്താഹാദര്വാഗേവ കാര്യസ്തദൂര്ധ്വമന്യോ വിധിരിത്യാഹ- സദ്യോഹത ഇത്യാദി| സദ്യോഹതേ സപ്താഹാദര്വാഗേവേത്യര്ഥഃ| ഏഷ വിധിഃ പൂര്വോക്തോ വിധിഃ| തദൂര്ധ്വം സപ്താഹാദൂര്ധ്വമ്| സ്യന്ദേരിതോ വാതാഭിഷ്യന്ദോക്തോ വിധിഃ|൫|-
Adhikarana 5 (5) · Śloka 5
അഭ്യാഹതം നയനമീഷദഥാസ്യബാഷ്പസംസ്വേദിതം ഭവതി തന്നിരുജം ക്ഷണേന ||൫||
View original
अभ्याहतं नयनमीषदथास्यबाष्पसंस्वेदितं भवति तन्निरुजं क्षणेन ||५||
ഇദാനീം കിഞ്ചിദഭ്യാഹതനയനേ വിശേഷചികിത്സിതമാഹ- അഭ്യാഹതമിത്യാദി| ആസ്യബാഷ്പം മുഖഫൂത്കാരജനിതോഷ്മാ||൫||
Adhikarana 6 (6) · Śloka 7
സാധ്യം ക്ഷതം പടലമേകമുഭേ തു കൃച്ഛ്രേ ത്രീണി ക്ഷതാനി പടലാനി വിവര്ജയേത്തു |
സ്യാത് പിച്ചിതം ച നയനം ഹ്യതി ചാവസന്നം സ്രസ്തം ച്യുതം ച ഹതദൃക് ച ഭവേത്തു യാപ്യമ് ||൬||
വിസ്തീര്ണദൃഷ്ടിതനുരാഗമസത്പ്രദര്ശി, സാധ്യം യഥാസ്ഥിതമനാവിലദര്ശനം ച |൭|
View original
साध्यं क्षतं पटलमेकमुभे तु कृच्छ्रे त्रीणि क्षतानि पटलानि विवर्जयेत्तु |
स्यात् पिच्चितं च नयनं ह्यति चावसन्नं स्रस्तं च्युतं च हतदृक् च भवेत्तु याप्यम् ||६||
विस्तीर्णदृष्टितनुरागमसत्प्रदर्शि, साध्यं यथास्थितमनाविलदर्शनं च |७|
ഇദാനീം പടലാവഗാഹനവിശേഷേണാഭിഘാതസ്യ സാധ്യകൃച്ഛ്രസാധ്യാസാധ്യവിശേഷമാഹ- സാധ്യം ക്ഷതമിത്യാദി| കേചിദമും പാഠം ന പഠന്തി| യാദൃങ്നയനം യാപ്യം താദൃഗാഹ- സ്യാത് പിച്ചിതമിത്യാദി| അവസന്നമ് അന്തഃപ്രവിഷ്ടം, സ്രസ്തം ശിഥിലം, ച്യുതമ് അവലമ്ബിതം, വിസ്തീര്ണം മണ്ഡലം തഥാ തനുരാഗം ച യദസത്പ്രദര്ശി സ്യാത് തദപി യാപ്യമ്| സാധ്യമാഹ- സാധ്യമിത്യാദി||൬||-
Adhikarana 7 (7) · Śloka 7
പ്രാണോപരോധവമനക്ഷുതകണ്ഠരോധൈരുന്നമ്യമാശു നയനം യദതിപ്രവിഷ്ടമ് ||൭||
View original
प्राणोपरोधवमनक्षुतकण्ठरोधैरुन्नम्यमाशु नयनं यदतिप्रविष्टम् ||७||
അതിപ്രവിഷ്ടനേത്രേ ചികിത്സിതമാഹ- പ്രാണോപരോധേത്യാദി| പ്രാണായാമേന വമനേന ഛിക്കാപ്രവര്തനേന തഥാ കണ്ഠനിരോധനേന വാ ഉന്നമ്യമുന്നമനീയമ്||൭||
Adhikarana 8 (8) · Śloka 8
നേത്രേ വിലമ്ബിനി വിധിര്വിഹിതഃ പുരസ്താദുച്ഛിങ്ഘനം ശിരസി വാര്യവസേചനം ച |൮|
View original
नेत्रे विलम्बिनि विधिर्विहितः पुरस्तादुच्छिङ्घनं शिरसि वार्यवसेचनं च |८|
അതിനിര്ഗതനയനസ്യ ചികിത്സിതമാഹ- നേത്ര ഇത്യാദി| വിലമ്ബിനി അതിനിര്ഗതേ, വിധിര്വിഹിതഃ പുരസ്താദിതി ‘ഭിന്നം നേത്രകര്മണ്യമഭിന്നം ലമ്ബതേ തു യത്’ ഇത്യാദിനാ പ്രോക്തഃ| ഉച്ഛിങ്ഘനം നാസികയാ വായോരന്തഃപ്രവേശനമ്| വാര്യവസേചനം ശീതോദകപരിഷേകഃ|൮|-
Adhikarana 9 (8) · Śloka 9
ഷട്സപ്തതിര്നയനജാ യ ഇമേ പ്രദിഷ്ടാ രോഗാ ഭവന്ത്യമഹതാം മഹതാം ച തേഭ്യഃ ||൮||
സ്തന്യപ്രകോപകഫമാരുതപിത്തരക്തൈര്ബാലാക്ഷിവര്ത്മഭവ ഏവ കുകൂണകോऽന്യഃ |൯|
View original
षट्सप्ततिर्नयनजा य इमे प्रदिष्टा रोगा भवन्त्यमहतां महतां च तेभ्यः ||८||
स्तन्यप्रकोपकफमारुतपित्तरक्तैर्बालाक्षिवर्त्मभव एव कुकूणकोऽन्यः |९|
ഇദാനീം വക്ഷ്യമാണകുകൂണകേന ഷട്സപ്തതേഃ സങ്ഖ്യാധിക്യമിത്യാശങ്ക്യമാനമാഹ- ഷട്സപ്തതിരിത്യാദി| യ ഇമേ നയനജാ രോഗാഃ ഷട്സപ്തതിഃ പ്രദിഷ്ടാസ്തേऽമഹതാം ബാലാനാം തഥാ മഹതാം ച ഭവന്തി| തേഭ്യഃ ഷട്സപ്തതിവികാരേഭ്യഃ സ്തന്യപ്രകോപാദിഭിര്ബാലാക്ഷിവര്ത്മഭവ ഏവ അന്യഃ കുകൂണക ഇതി സമുദായാര്ഥഃ| ബാലാക്ഷിവര്ത്മഭവ ഏവ ന മഹതാമക്ഷിവര്ത്മനി, അന്യഃ അപരഃ| യോऽസൌ കുകൂണകോ ബാലാനാമേവ ഭവതി, സ കഫാഭിഷ്യന്ദേ അവരുദ്ധോऽതോ ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ| ‘സ്തന്യപ്രകോപകഫമാരുതപിത്തരക്തൈഃ’ ഇത്യത്ര ‘സ്തന്യപ്രകോപജനിതൈഃ പിശിതോദയാദ്വാ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി; അപരേ തു ‘പിശിതോച്ഛ്രയാത്’ ഇതി പഠന്തി; തൌ ച നേച്ഛതി ജേജ്ജടഃ||൮||-
Adhikarana 10 (9-10) · Śloka 10
മൃദ്ഗാതി നേത്രമതികണ്ഡുമഥാക്ഷികൂടം നാസാലലാടമപി തേന ശിശുഃ സ നിത്യമ് ||൯||
സൂര്യപ്രഭാം ന സഹതേ സ്രവതി പ്രബദ്ധം, തസ്യാഹരേദ്രുധിരമാശു വിനിര്ലിഖേച്ച |
ക്ഷൌദ്രായുതൈശ്ച കടുഭിഃ പ്രതിസാരയേത്തു മാതുഃ ശിശോരഭിഹിതം ച വിധിം വിദധ്യാത് ||൧൦||
View original
मृद्गाति नेत्रमतिकण्डुमथाक्षिकूटं नासाललाटमपि तेन शिशुः स नित्यम् ||९||
सूर्यप्रभां न सहते स्रवति प्रबद्धं, तस्याहरेद्रुधिरमाशु विनिर्लिखेच्च |
क्षौद्रायुतैश्च कटुभिः प्रतिसारयेत्तु मातुः शिशोरभिहितं च विधिं विदध्यात् ||१०||
ഇദാനീം തസ്യ കുകൂണകസ്യ ലക്ഷണമാഹ- മൃദ്ഗാതീത്യാദി| നാസാലലാടമപി മൃദ്ഗാതി| പ്രബദ്ധം നിരന്തരമ്| കുകൂണകസ്യ സാധനമാഹ- തസ്യാഹരേദ്രുധിരമിത്യാദി| ആഹരേദ്രുധിരം ജലൌകോഭിഃ, വിനിര്ലിഖേത് ശേഫാലികാപത്രൈഃ| കടുഭിഃ ത്രികടുകാദിഭിഃ| ഇദാനീം ബാലസ്യൌഷധാക്ഷമത്വാന്മാതുരേവൌഷധമാഹ- മാതുരിത്യാദി| യഃ സ്തന്യരോഗചികിത്സിതേ ‘സ്തന്യേ ഗതേ വികൃതിമാശു ഭിഷക്’ ഇത്യാദിവിധിരഭിഹിതഃ, തം ശിശോര്യാ ജനനീ തസ്യാ വിദധ്യാദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| അന്യേ തു ദ്വയോരേവാഭിഹിതം വിധിമിച്ഛന്തി||൯-൧൦||
Adhikarana 11 (11) · Śloka 12
തം വാമയേത്തു മധുസൈന്ധവസമ്പ്രയുക്തൈഃ പീതം പയഃ ഖലു ഫലൈഃ ഖരമഞ്ജരീണാമ് ||൧൧||
സ്യാത്പിപ്പലീലവണമാക്ഷികസംയുതൈര്വാ... |൧൨|
View original
तं वामयेत्तु मधुसैन्धवसम्प्रयुक्तैः पीतं पयः खलु फलैः खरमञ्जरीणाम् ||११||
स्यात्पिप्पलीलवणमाक्षिकसंयुतैर्वा... |१२|
ഇദാനീം ക്ഷീരപസ്യ ബാലസ്യ സ്തന്യസാത്മ്യത്വാത് സ്തന്യയുക്തമേവ വമനം നിര്ദിശന്നാഹ- തം വാമയേദിത്യാദി| മധുസൈന്ധവസംയുതൈഃ ഖരമഞ്ജരീണാം ഫലൈഃ സഹ പയഃ സ്തന്യം പീതം തം ബാലം വാമയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| ഖരമഞ്ജരീണാം ഫലൈഃ അപാമാര്ഗഫലചൂര്ണൈഃ| സ്യാദിത്യാദി| പിപ്പലീസൈന്ധവാദിയുതൈര്വാ ഖരമഞ്ജരീണാം ഫലചൂര്ണൈഃ സഹ സ്തന്യം പീതം വമനകൃദ്ഭവേദിത്യര്ഥഃ||൧൧||-
Adhikarana 12 (12) · Śloka 12
... നൈനം വമന്തമപി വാമയിതും യതേത |൧൨|
View original
... नैनं वमन्तमपि वामयितुं यतेत |१२|
ഇദാനീമുത്കൃഷ്ടദോഷത്വാത് സ്വയം വമന്തം ബാലകം വമനയോഗം ദത്ത്വാ ന വാമയേദിത്യാഹ- നൈനമിത്യാദി| ഏനമുത്ക്ലിഷ്ടദോഷത്വാത്സ്വയമേവ വമന്തം വാമയിതുമന്യപ്രകാരേണ വാമയിതും ന യതേത യത്നം ന കുര്വീത, വമനാതിയോഗഭയാത്|൧൨|-
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
ദത്ത്വാ വചാമശനദുഗ്ധഭുജേ പ്രയോജ്യമൂര്ധ്വം തതഃ ഫലയുതം വമനം വിധിജ്ഞൈഃ ||൧൨||
View original
दत्त्वा वचामशनदुग्धभुजे प्रयोज्यमूर्ध्वं ततः फलयुतं वमनं विधिज्ञैः ||१२||
ക്ഷീരാന്നാദസ്യ തഥാऽന്നാദസ്യ ച വമനമാഹ- ദത്ത്വാ വചാമിത്യാദി| അശനദുഗ്ധഭുജേ ക്ഷീരാന്നാദായ പൂര്വോക്തമേവ വമനം വചാം ദത്ത്വാ പ്രയോജ്യമ്| അത ഊര്ധ്വം ക്ഷീരാന്നാവസ്ഥാതോऽനന്തരമന്നാദസ്യ മദനഫലയുതം പൂര്വോക്തമേവ വമനം സക്ഷീരമക്ഷീരം വാ യോജ്യമ്||൧൨||
Adhikarana 14 (13) · Śloka 13
ജമ്ബ്വാമ്രധാത്ര്യണുദലൈഃ പരിധാവനാര്ഥം കാര്യം കഷായമവസേചനമേവ ചാപി |൧൩|
View original
जम्ब्वाम्रधात्र्यणुदलैः परिधावनार्थं कार्यं कषायमवसेचनमेव चापि |१३|
ഇദാനീം കുകൂണകേ വര്ത്മനഃ പ്രക്ഷാലനപരിഷേകാര്ഥം കഷായമാഹ- ജമ്ബ്വാമ്രധാത്ര്യണുദലൈരിത്യാദി| ധാത്രീ ആമലകീ, അണുഃ അശ്മന്തകഃ, പരിധാവനാര്ഥം പ്രക്ഷാലനാര്ഥം, പരിഷേചനം പരിഷേക ഇത്യര്ഥഃ|൧൩|-
Adhikarana 15 (13) · Śloka 13
ആശ്ച്യോതനേ ച ഹിതമത്ര ഘൃതം ഗുഡൂചീസിദ്ധം തഥാऽऽഹുരപി ച ത്രിഫലാവിപക്വമ് ||൧൩||
View original
आश्च्योतने च हितमत्र घृतं गुडूचीसिद्धं तथाऽऽहुरपि च त्रिफलाविपक्वम् ||१३||
പ്രക്ഷാലനപരിഷേകാവഭിധായ പൂരണാര്ഥമകല്കഘൃതദ്വയമാഹ- ആശ്ച്യോതനേ ഇത്യാദി| ആശ്ച്യോതനേ അക്ഷിപൂരണേ| അത്ര കുകൂണകേ ഗുഡൂചീസ്വരസേന ഘൃതചതുര്ഗുണേന പക്വം, ഇദമേകമഞ്ജനം; ത്രിഫലാക്വാഥേന പക്വം, ഏതച്ച ദ്വിതീയമ്||൧൩||
Adhikarana 16 (14) · Śloka 14
നേപാലജാമരിചശങ്ഖരസാഞ്ജനാനി സിന്ധുപ്രസൂതഗുഡമാക്ഷികസംയുതാനി |
സ്യാദഞ്ജനം, മധുരസാമധുകാമ്രകൈര്വാ ... |൧൪|
View original
नेपालजामरिचशङ्खरसाञ्जनानि सिन्धुप्रसूतगुडमाक्षिकसंयुतानि |
स्यादञ्जनं, मधुरसामधुकाम्रकैर्वा ... |१४|
അധുനാ കുകൂണകേऽഞ്ജനമാഹ- നേപാലജേത്യാദി| നേപാലജാ മനഃശിലാ| സിന്ധുപ്രസൂതം സൈന്ധവമ്| അപരമഞ്ജനമാഹ- സ്യാദഞ്ജനമിത്യാദി| മധുരസാ മൂര്വാ| ഏതൈര്മൂര്വാദിഭിസ്ത്രിഭിര്വാऽഞ്ജനം സ്യാത്|൧൪|-
Adhikarana 17 (14) · Śloka 14
... കൃഷ്ണായസം ഘൃതപയോ മധു വാऽപി ദഗ്ധമ് ||൧൪||
View original
... कृष्णायसं घृतपयो मधु वाऽपि दग्धम् ||१४||
ചൂര്ണാഞ്ജനമാഹ- കൃഷ്ണായസമിത്യാദി| കൃഷ്ണായസം കൃഷ്ണലോഹചൂര്ണമ്| ഏതത് കൃഷ്ണലോഹാദികം ചാന്തര്ധൂമദഗ്ധം ചൂര്ണാഞ്ജനം ഭവേത്| തഥാ ച വിദേഹഃ,- “ലൌഹചൂര്ണം ച സര്പിശ്ച മധു ക്ഷീരം ച ദാഹയേത്|| ഏതച്ചൂര്ണാഞ്ജനം പിഷ്ടം കുമാരാണാം കുകൂണകേ”- ഇതി||൧൪||
Adhikarana 18 (15) · Śloka 15
വ്യോഷം പലാണ്ഡു മധുകം ലവണോത്തമം ച ലാക്ഷാം ച ഗൌരികയുതാം ഗുടികാഞ്ജനം വാ |
നിമ്ബച്ഛദം മധുകദാര്വി സതാമ്രലോധ്രമിച്ഛന്തി ചാത്ര ഭിഷജോऽഞ്ജനമംശതുല്യമ് ||൧൫||
View original
व्योषं पलाण्डु मधुकं लवणोत्तमं च लाक्षां च गौरिकयुतां गुटिकाञ्जनं वा |
निम्बच्छदं मधुकदार्वि सताम्रलोध्रमिच्छन्ति चात्र भिषजोऽञ्जनमंशतुल्यम् ||१५||
ഗുടികാഞ്ജനമാഹ- വ്യോഷമിത്യാദി| പലാണ്ഡുഃ ലശുനഭേദഃ, മധുകം യഷ്ടീമധു, ലവണോത്തമം സൈന്ധവമ്| ഗുടികാഞ്ജനം വര്ത്യഞ്ജനമ്| അപരമപി വര്ത്യഞ്ജനമാഹ- നിമ്ബച്ഛദമിത്യാദി| ദാര്വീ ഹരിദ്രാദ്വയം; വിദേഹദര്ശനാത്| അത്ര കുകൂണകേ അഞ്ജനമിത്യത്ര ഗുടികാശബ്ദോ ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ; തേന ഗുടികാഞ്ജനമിത്യര്ഥഃ| അംശതുല്യം നിമ്ബച്ഛദാദികം സമഭാഗമിത്യര്ഥഃ||൧൫||
Adhikarana 19 (16) · Śloka 16
സ്രോതോജശങ്ഖദധിസൈന്ധവമര്ധപക്ഷം ശുക്രം ശിശോര്നുദതി ഭാവിതമഞ്ജനേന |
സ്യന്ദേ കഫദഭിഹിതം ക്രമമാചരേച്ച ബാലസ്യ രോഗകുശലോऽക്ഷിഗദം ജിഘാംസുഃ ||൧൬||
View original
स्रोतोजशङ्खदधिसैन्धवमर्धपक्षं शुक्रं शिशोर्नुदति भावितमञ्जनेन |
स्यन्दे कफदभिहितं क्रममाचरेच्च बालस्य रोगकुशलोऽक्षिगदं जिघांसुः ||१६||
ഇദാനീം കുകൂണകപ്രസങ്ഗേന ബാലാനാം ശുക്രലേഖനാര്ഥമഞ്ജനമാഹ- സ്രോതോജേത്യാദി| അസ്യാഞ്ജനസ്യ കല്പനാം വിദേഹദര്ശനേന വൃദ്ധവൈദ്യാ ആഹുഃ| തദ്യഥാ- ഗവ്യേന ദധ്നാ പിഷ്ടാഭ്യാം ശങ്ഖസൈന്ധവാഭ്യാം സ്രോതോജം രസാഞ്ജനമര്ധപക്ഷം സാര്ധസപ്തരാത്രമസകൃല്ലേപയേത്; തതോऽനന്തരം തത്സ്രോതോജം രസാഞ്ജനം പിഷ്ട്വാ വര്തിഃ കാര്യാ, സാ അഞ്ജനേന ശിശോഃ ശുക്രം നുദതി സ്ഫോടയതീത്യര്ഥഃ| കേചിത് സ്രോതോഞ്ജനശബ്ദേന സൌവീരാഞ്ജനമാഹുഃ| കേചിത് ‘ശുക്രം ശിശോര്നുദതി ഭാവിതമഞ്ജനേന’ ഇത്യത്ര ‘ആഭാവിതം ശിശുകരോഗനുദഞ്ജനേന’ ഇതി പഠന്തി| അന്യേ തു ‘ബ്രാഹ്മീരസേന പരിഭാവിതമഞ്ജനാര്ഥം’ ഇതി പഠന്തി, തന്നേച്ഛതി ഗയീ| പൂര്വോക്തമേവൌഷധം ശുക്രേऽതിദിശന്നാഹ- സ്യന്ദേ കഫാദഭിഹിതമിത്യാദി| കഫാദ്യഃ സ്യന്ദസ്തത്ര സ്യന്ദേ യഃ ക്രമോऽഭിഹിതസ്തം ക്രമം ബാലസ്യാക്ഷിഗദം ജിഘാംസുര്യോഗകുശലോ വൈദ്യ ആചരേത് കുര്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ; ജിഘാംസുഃ ഹന്തുമിച്ഛുഃ| കേചിത് ‘സ്യന്ദേ കഫാദഭിഹിതം ക്രമം’ ഇത്യത്ര ‘സ്യന്ദക്രമം കഫവിനാശനമാചരേച്ച’ ഇതി പഠന്തി| ബാലസ്യ കഫാധിക്യാത് കഫസ്യന്ദക്രമം വിദധ്യാത്| ആചരേച്ചേതി ചകാരോ ഭിന്നക്രമേ, സ ച കഫവിനാശനമിത്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യഃ; തതോऽന്യമപ്യവസ്ഥാകുപിതം വാതം പിത്തം രക്തം ചാനുബന്ധഭൂതമിഹോക്തമവേക്ഷ്യ വാതപിത്തസ്യന്ദാനുക്രമം രക്താഭിഷ്യന്ദക്രമം ചാവേക്ഷ്യ യഥാദോഷം യോഗമുപയോജയേദിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൧൬||
Adhikarana 20 (17-18) · Śloka 18
സമുദ്ര ഇവ ഗമ്ഭീരം നൈവ ശക്യം ചികിത്സിതമ് |
വക്തും നിരവശേഷേണ ശ്ലോകാനാമയുതൈരപി ||൧൭||
സഹസ്രൈരപി വാ, പ്രോക്തമര്ഥമല്പമതിര്നരഃ |
തര്കഗ്രന്ഥാര്ഥരഹിതോ നൈവ ഗൃഹ്ണാത്യപണ്ഡിതഃ ||൧൮||
View original
समुद्र इव गम्भीरं नैव शक्यं चिकित्सितम् |
वक्तुं निरवशेषेण श्लोकानामयुतैरपि ||१७||
सहस्रैरपि वा, प्रोक्तमर्थमल्पमतिर्नरः |
तर्कग्रन्थार्थरहितो नैव गृह्णात्यपण्डितः ||१८||
കുതഃ പുനഃ സ ക്രമോऽവസ്ഥാവിശേഷേണ സ്വഗ്രന്ഥേ ആചാര്യേണ ന നിബദ്ധ ഇത്യാഹ- സമുദ്ര ഇവ ഗമ്ഭീരമിത്യാദി| സമുദ്ര ഇവ ഗമ്ഭീരം ചികിത്സിതം ശ്ലോകാനാം സഹസ്രൈരപ്യയുതൈര്നിരവശേഷേണ വക്തും നൈവ ശക്യമിത്യര്ഥഃ; ശ്ലോകാനാം സഹസ്തൈരപ്യയുതൈഃ ശ്ലോകകോട്യാऽപീത്യര്ഥഃ| യദി ശ്ലോകകോട്യാ വക്തും ന ശക്യതേ തര്ഹി കിം ഗ്രന്ഥകര്തുരശക്തിരിത്യാശങ്കമാനമാഹ- പ്രോക്തമിത്യാദി| അല്പമതിരപണ്ഡിതോ നരോ യതസ്തര്കഗ്രന്ഥാര്ഥരഹിതോऽതഃ ശ്ലോകകോട്യോക്തമപ്യര്ഥം നൈവ ഗൃഹ്ണാതീതി സമ്ബന്ധഃ; തര്കഗ്രന്ഥാര്ഥരഹിതസ്തര്കേണോഹേന യോ ഗ്രന്ഥാര്ഥഃ ശാസ്ത്രാര്ഥസ്തേന രഹിത ഇത്യര്ഥഃ||൧൭-൧൮||
Adhikarana 21 (19-20) · Śloka 20
തദിദം ബഹുഗൂഢാര്ഥം ചികിത്സാബീജമീരിതമ് |
കുശലേനാഭിപന്നം തദ്ബഹുധാऽഭിപ്രരോഹതി ||൧൯||
തസ്മാന്മതിമതാ നിത്യം നാനാശാസ്ത്രാര്ഥദര്ശിനാ |
സര്വമൂഹ്യമഗാധാര്ഥം ശാസ്ത്രമാഗമബുദ്ധിനാ ||൨൦||
View original
तदिदं बहुगूढार्थं चिकित्साबीजमीरितम् |
कुशलेनाभिपन्नं तद्बहुधाऽभिप्ररोहति ||१९||
तस्मान्मतिमता नित्यं नानाशास्त्रार्थदर्शिना |
सर्वमूह्यमगाधार्थं शास्त्रमागमबुद्धिना ||२०||
തദിദമിത്യാദി| യസ്മാന്നിരവശേഷേണ രോഗാവസ്ഥാനന്ത്യാച്ചികിത്സിതസ്യ വക്തുമശക്യത്വം, ശക്യത്വേ വാ നിരൂപണസ്യ നിഷ്ഫലതാ, തസ്മാത് കാരണാദിദം ബഹുഗൂഢാര്ഥം ചികിത്സായാ ബീജമീരിതമിതി സമുദായാര്ഥഃ| തദേവ ചികിത്സാബീജം കുശലേന ജ്ഞാതമനേകധാ പ്രരോഹതീത്യാഹ- കുശലേനേത്യാദി| കുശലേനാവസ്ഥാവിദാ വൈദ്യേനാഭിപന്നമധിഗതം തദ്ബഹുധാऽഭിപ്രരോഹതി| ചികിത്സാബീജമിതി ബീജമിവ ബീജം, യഥൈകം ബീജം സുഭൂമൌ നിക്ഷിപ്തം മൂലകാണ്ഡശാഖാപല്ലവാദിനാऽനേകധാ പ്രരോഹതി തഥേദമപീതി ചികിത്സാബീജമിത്യര്ഥഃ| യസ്മാത് കുശലേനാധിഗതം ചികിത്സാബീജമനേകധാ പ്രരോഹതി തസ്മാത് കാരണാന്മതിമതാ നിത്യം നാനാശാസ്ത്രാര്ഥദര്ശിനാ ആഗമബുദ്ധിനാ വൈദ്യേന സര്വമഗാധാര്ഥം ശാസ്ത്രം നിത്യമൂഹ്യമിതി സമ്ബന്ധഃ| നാനാശാസ്ത്രാണി ശാലാക്യാനി| ആഗമഃ ആപ്താനാം ശാസ്ത്രം; തഥാ ചോക്തം,- “സിദ്ധം സിദ്ധൈഃ പ്രമാണൈസ്തു ഹിതം ചാത്ര പരത്ര ച| ആഗമഃ ശാസ്ത്രമാപ്താനാമാപ്താസ്തത്ത്വാര്ഥദര്ശിനഃ”- ഇതി||൧൯-൨൦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലാക്യതന്ത്രേ നയനാഭിഘാതചികിത്സിതം നാമൈകോനവിംശോऽധ്യായഃ ||൧൯||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे नयनाभिघातचिकित्सितं नामैकोनविंशोऽध्यायः ||१९||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലാക്യതന്ത്രേ ഏകോനവിംശോऽധ്യായഃ||൧൯||