Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో నయనాభిఘాతప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो नयनाभिघातप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
క్రియాకల్పానంతరం శారీరదోషనిమిత్తానాం నయనామయానాముక్తత్వాద్బాహ్యనిమిత్తస్యావశిష్టత్వాచ్చికిత్సార్థం నయనాభిఘాతప్రతిషేధాధ్యాయారంభో యుక్త ఇత్యత ఆహ- అథాత ఇత్యాది| అభిఘాతశబ్దేనాత్రాభిఘాతజనితా వేదనాదయః, తేషాం ప్రతిషేధశ్చికిత్సితం| స చాభిఘాతో మూర్తేన దండాదినా అమూర్తేన భయశోకాదినా వా||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 4
అభ్యాహతే తు నయనే బహుధా నరాణాం సంరంభరాగతుములాసు రుజాసు ధీమాన్ | నస్యాస్యలేపపరిషేచనతర్పణాద్యముక్తం పునః క్షతజపిత్తజశూలపథ్యం ||3|| దృష్టిప్రసాదజననం విధిమాశు కుర్యాత్ స్నిగ్ధైర్హిమైశ్చ మధురైశ్చ తథా ప్రయోగైః |4|
अभ्याहते तु नयने बहुधा नराणां संरम्भरागतुमुलासु रुजासु धीमान् | नस्यास्यलेपपरिषेचनतर्पणाद्यमुक्तं पुनः क्षतजपित्तजशूलपथ्यम् ||३|| दृष्टिप्रसादजननं विधिमाशु कुर्यात् स्निग्धैर्हिमैश्च मधुरैश्च तथा प्रयोगैः |४|
🔊 Audio coming soon
తమేవాభిఘాతం మూర్తదండాదిజం చికిత్సాభేదయోగినం దర్శయన్నాహ- అభ్యాహతే ఇత్యాది| నరాణాం బహుధా అభ్యాహతే నయనే సతి సంరంభరాగతుములాసు రుజాసు నస్యాస్యలేపాద్యం కర్మ క్షతజపిత్తజశూలపథ్యం యదుక్తం తథా స్నిగ్ధాదిభిర్దృష్టిప్రసాదజననం విధిం ధీమానాశు కుర్యాదితి పిండార్థః| బహుధా బహుప్రకారం| తథా చ విదేహః,- “తీక్ష్ణాంజనాతిపరిక్లిష్టేషు నేత్రేషు వాతాతపధూమరజవ్యాపారకీటమక్షికామశకస్పర్శాదిభిరభిహతేషు సలిలక్రీడాజాగరణలంఘనాప్లుతాభిద్రుతేషు శ్రాంతక్లాంతేషు భయార్దితేషు దివాకరాగ్నిచంద్రగ్రహనక్షత్రక్రమణకర్మవివిధరూపప్రేక్షణాద్యభిహతేషు దుర్బలేషు నేత్రేషు రాగదాహతోదశోఫపాకఘర్షాదివేదనాసు”- ఇతి| సంరంభరాగాభ్యాం తుములాః సంకులాః సంరంభరాగతుములాస్తాసు| అన్యే తు సంరంభశ్చ రాగశ్చ తుములశ్చ సంరంభరాగతుములాస్తాసు; తుములాః ప్రచండాః, సంరంభః శ్వయథుః, ఇత్యర్థం వదంతి| క్షతజపిత్తజశూలపథ్యమితి రక్తాభిష్యందహితం పిత్తాభిష్యందహితం చేత్యర్థః| అన్యే తు అభిఘాతజో హి వాయుః శోణితపిత్తం దూషయన్ తాభ్యామేవావృతః శూలం కరోతీతి తద్ధితమితి వ్యాఖ్యానయంతి| దృష్టిప్రసాదనం నయనగోలకప్రసాదనం||3||-
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
స్వేదాగ్నిధూమభయశోకరుజాభిఘాతైరభ్యాహతామపి తథైవ భిషక్ చికిత్సేత్ ||4||
स्वेदाग्निधूमभयशोकरुजाभिघातैरभ्याहतामपि तथैव भिषक् चिकित्सेत् ||४||
🔊 Audio coming soon
‘అభ్యాహతే తు నయనే బహుధా నరాణాం’ ఇత్యత్ర మూర్తానాం దండాదీనామభిఘాతే యచ్చికిత్సితమభిహితం తదేవ చికిత్సితమమూర్తానామపి స్వేదాదీనామభిఘాతేఽతిదిశన్నాహ- స్వేదాగ్నిధూమభయేత్యాది| తథైవ చికిత్సేత్ పూర్వోక్తప్రకారేణ చికిత్సేత్| ఏవం సప్తాహాదర్వాగేవ| ‘అభ్యాహతే తు నయనే’ ఇత్యత్ర పూర్వవాక్యే బహుధాత్వం మూర్తదండాద్యభిఘాతస్య బోధ్యం, ఇహామూర్తాభిఘాతచికిత్సితమభిధీయతే||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
సద్యోహతే నయన ఏష విధిస్తదూర్ధ్వం స్యందేరితో భవతి దోషమవేక్ష్య కార్యః |5|
सद्योहते नयन एष विधिस्तदूर्ध्वं स्यन्देरितो भवति दोषमवेक्ष्य कार्यः |५|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పూర్వోక్తో విధిః సప్తాహాదర్వాగేవ కార్యస్తదూర్ధ్వమన్యో విధిరిత్యాహ- సద్యోహత ఇత్యాది| సద్యోహతే సప్తాహాదర్వాగేవేత్యర్థః| ఏష విధిః పూర్వోక్తో విధిః| తదూర్ధ్వం సప్తాహాదూర్ధ్వం| స్యందేరితో వాతాభిష్యందోక్తో విధిః|5|-
Adhikarana 5 (5) · Śloka 5
అభ్యాహతం నయనమీషదథాస్యబాష్పసంస్వేదితం భవతి తన్నిరుజం క్షణేన ||5||
अभ्याहतं नयनमीषदथास्यबाष्पसंस्वेदितं भवति तन्निरुजं क्षणेन ||५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం కించిదభ్యాహతనయనే విశేషచికిత్సితమాహ- అభ్యాహతమిత్యాది| ఆస్యబాష్పం ముఖఫూత్కారజనితోష్మా||5||
Adhikarana 6 (6) · Śloka 7
సాధ్యం క్షతం పటలమేకముభే తు కృచ్ఛ్రే త్రీణి క్షతాని పటలాని వివర్జయేత్తు | స్యాత్ పిచ్చితం చ నయనం హ్యతి చావసన్నం స్రస్తం చ్యుతం చ హతదృక్ చ భవేత్తు యాప్యం ||6|| విస్తీర్ణదృష్టితనురాగమసత్ప్రదర్శి, సాధ్యం యథాస్థితమనావిలదర్శనం చ |7|
साध्यं क्षतं पटलमेकमुभे तु कृच्छ्रे त्रीणि क्षतानि पटलानि विवर्जयेत्तु | स्यात् पिच्चितं च नयनं ह्यति चावसन्नं स्रस्तं च्युतं च हतदृक् च भवेत्तु याप्यम् ||६|| विस्तीर्णदृष्टितनुरागमसत्प्रदर्शि, साध्यं यथास्थितमनाविलदर्शनं च |७|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పటలావగాహనవిశేషేణాభిఘాతస్య సాధ్యకృచ్ఛ్రసాధ్యాసాధ్యవిశేషమాహ- సాధ్యం క్షతమిత్యాది| కేచిదముం పాఠం న పఠంతి| యాదృఙ్నయనం యాప్యం తాదృగాహ- స్యాత్ పిచ్చితమిత్యాది| అవసన్నం అంతఃప్రవిష్టం, స్రస్తం శిథిలం, చ్యుతం అవలంబితం, విస్తీర్ణం మండలం తథా తనురాగం చ యదసత్ప్రదర్శి స్యాత్ తదపి యాప్యం| సాధ్యమాహ- సాధ్యమిత్యాది||6||-
Adhikarana 7 (7) · Śloka 7
ప్రాణోపరోధవమనక్షుతకంఠరోధైరున్నమ్యమాశు నయనం యదతిప్రవిష్టం ||7||
प्राणोपरोधवमनक्षुतकण्ठरोधैरुन्नम्यमाशु नयनं यदतिप्रविष्टम् ||७||
🔊 Audio coming soon
అతిప్రవిష్టనేత్రే చికిత్సితమాహ- ప్రాణోపరోధేత్యాది| ప్రాణాయామేన వమనేన ఛిక్కాప్రవర్తనేన తథా కంఠనిరోధనేన వా ఉన్నమ్యమున్నమనీయం||7||
Adhikarana 8 (8) · Śloka 8
నేత్రే విలంబిని విధిర్విహితః పురస్తాదుచ్ఛింఘనం శిరసి వార్యవసేచనం చ |8|
नेत्रे विलम्बिनि विधिर्विहितः पुरस्तादुच्छिङ्घनं शिरसि वार्यवसेचनं च |८|
🔊 Audio coming soon
అతినిర్గతనయనస్య చికిత్సితమాహ- నేత్ర ఇత్యాది| విలంబిని అతినిర్గతే, విధిర్విహితః పురస్తాదితి ‘భిన్నం నేత్రకర్మణ్యమభిన్నం లంబతే తు యత్’ ఇత్యాదినా ప్రోక్తః| ఉచ్ఛింఘనం నాసికయా వాయోరంతఃప్రవేశనం| వార్యవసేచనం శీతోదకపరిషేకః|8|-
Adhikarana 9 (8) · Śloka 9
షట్సప్తతిర్నయనజా య ఇమే ప్రదిష్టా రోగా భవంత్యమహతాం మహతాం చ తేభ్యః ||8|| స్తన్యప్రకోపకఫమారుతపిత్తరక్తైర్బాలాక్షివర్త్మభవ ఏవ కుకూణకోఽన్యః |9|
षट्सप्ततिर्नयनजा य इमे प्रदिष्टा रोगा भवन्त्यमहतां महतां च तेभ्यः ||८|| स्तन्यप्रकोपकफमारुतपित्तरक्तैर्बालाक्षिवर्त्मभव एव कुकूणकोऽन्यः |९|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వక్ష్యమాణకుకూణకేన షట్సప్తతేః సంఖ్యాధిక్యమిత్యాశంక్యమానమాహ- షట్సప్తతిరిత్యాది| య ఇమే నయనజా రోగాః షట్సప్తతిః ప్రదిష్టాస్తేఽమహతాం బాలానాం తథా మహతాం చ భవంతి| తేభ్యః షట్సప్తతివికారేభ్యః స్తన్యప్రకోపాదిభిర్బాలాక్షివర్త్మభవ ఏవ అన్యః కుకూణక ఇతి సముదాయార్థః| బాలాక్షివర్త్మభవ ఏవ న మహతామక్షివర్త్మని, అన్యః అపరః| యోఽసౌ కుకూణకో బాలానామేవ భవతి, స కఫాభిష్యందే అవరుద్ధోఽతో న సంఖ్యాతిరేకః| ‘స్తన్యప్రకోపకఫమారుతపిత్తరక్తైః’ ఇత్యత్ర ‘స్తన్యప్రకోపజనితైః పిశితోదయాద్వా’ ఇత్యన్యే పఠంతి; అపరే తు ‘పిశితోచ్ఛ్రయాత్’ ఇతి పఠంతి; తౌ చ నేచ్ఛతి జేజ్జటః||8||-
Adhikarana 10 (9-10) · Śloka 10
మృద్గాతి నేత్రమతికండుమథాక్షికూటం నాసాలలాటమపి తేన శిశుః స నిత్యం ||9|| సూర్యప్రభాం న సహతే స్రవతి ప్రబద్ధం, తస్యాహరేద్రుధిరమాశు వినిర్లిఖేచ్చ | క్షౌద్రాయుతైశ్చ కటుభిః ప్రతిసారయేత్తు మాతుః శిశోరభిహితం చ విధిం విదధ్యాత్ ||10||
मृद्गाति नेत्रमतिकण्डुमथाक्षिकूटं नासाललाटमपि तेन शिशुः स नित्यम् ||९|| सूर्यप्रभां न सहते स्रवति प्रबद्धं, तस्याहरेद्रुधिरमाशु विनिर्लिखेच्च | क्षौद्रायुतैश्च कटुभिः प्रतिसारयेत्तु मातुः शिशोरभिहितं च विधिं विदध्यात् ||१०||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం తస్య కుకూణకస్య లక్షణమాహ- మృద్గాతీత్యాది| నాసాలలాటమపి మృద్గాతి| ప్రబద్ధం నిరంతరం| కుకూణకస్య సాధనమాహ- తస్యాహరేద్రుధిరమిత్యాది| ఆహరేద్రుధిరం జలౌకోభిః, వినిర్లిఖేత్ శేఫాలికాపత్రైః| కటుభిః త్రికటుకాదిభిః| ఇదానీం బాలస్యౌషధాక్షమత్వాన్మాతురేవౌషధమాహ- మాతురిత్యాది| యః స్తన్యరోగచికిత్సితే ‘స్తన్యే గతే వికృతిమాశు భిషక్’ ఇత్యాదివిధిరభిహితః, తం శిశోర్యా జననీ తస్యా విదధ్యాదితి పిండార్థః| అన్యే తు ద్వయోరేవాభిహితం విధిమిచ్ఛంతి||9-10||
Adhikarana 11 (11) · Śloka 12
తం వామయేత్తు మధుసైంధవసంప్రయుక్తైః పీతం పయః ఖలు ఫలైః ఖరమంజరీణాం ||11|| స్యాత్పిప్పలీలవణమాక్షికసంయుతైర్వా... |12|
तं वामयेत्तु मधुसैन्धवसम्प्रयुक्तैः पीतं पयः खलु फलैः खरमञ्जरीणाम् ||११|| स्यात्पिप्पलीलवणमाक्षिकसंयुतैर्वा... |१२|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం క్షీరపస్య బాలస్య స్తన్యసాత్మ్యత్వాత్ స్తన్యయుక్తమేవ వమనం నిర్దిశన్నాహ- తం వామయేదిత్యాది| మధుసైంధవసంయుతైః ఖరమంజరీణాం ఫలైః సహ పయః స్తన్యం పీతం తం బాలం వామయేదితి సంబంధః| ఖరమంజరీణాం ఫలైః అపామార్గఫలచూర్ణైః| స్యాదిత్యాది| పిప్పలీసైంధవాదియుతైర్వా ఖరమంజరీణాం ఫలచూర్ణైః సహ స్తన్యం పీతం వమనకృద్భవేదిత్యర్థః||11||-
Adhikarana 12 (12) · Śloka 12
... నైనం వమంతమపి వామయితుం యతేత |12|
... नैनं वमन्तमपि वामयितुं यतेत |१२|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీముత్కృష్టదోషత్వాత్ స్వయం వమంతం బాలకం వమనయోగం దత్త్వా న వామయేదిత్యాహ- నైనమిత్యాది| ఏనముత్క్లిష్టదోషత్వాత్స్వయమేవ వమంతం వామయితుమన్యప్రకారేణ వామయితుం న యతేత యత్నం న కుర్వీత, వమనాతియోగభయాత్|12|-
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
దత్త్వా వచామశనదుగ్ధభుజే ప్రయోజ్యమూర్ధ్వం తతః ఫలయుతం వమనం విధిజ్ఞైః ||12||
दत्त्वा वचामशनदुग्धभुजे प्रयोज्यमूर्ध्वं ततः फलयुतं वमनं विधिज्ञैः ||१२||
🔊 Audio coming soon
క్షీరాన్నాదస్య తథాఽన్నాదస్య చ వమనమాహ- దత్త్వా వచామిత్యాది| అశనదుగ్ధభుజే క్షీరాన్నాదాయ పూర్వోక్తమేవ వమనం వచాం దత్త్వా ప్రయోజ్యం| అత ఊర్ధ్వం క్షీరాన్నావస్థాతోఽనంతరమన్నాదస్య మదనఫలయుతం పూర్వోక్తమేవ వమనం సక్షీరమక్షీరం వా యోజ్యం||12||
Adhikarana 14 (13) · Śloka 13
జంబ్వామ్రధాత్ర్యణుదలైః పరిధావనార్థం కార్యం కషాయమవసేచనమేవ చాపి |13|
जम्ब्वाम्रधात्र्यणुदलैः परिधावनार्थं कार्यं कषायमवसेचनमेव चापि |१३|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం కుకూణకే వర్త్మనః ప్రక్షాలనపరిషేకార్థం కషాయమాహ- జంబ్వామ్రధాత్ర్యణుదలైరిత్యాది| ధాత్రీ ఆమలకీ, అణుః అశ్మంతకః, పరిధావనార్థం ప్రక్షాలనార్థం, పరిషేచనం పరిషేక ఇత్యర్థః|13|-
Adhikarana 15 (13) · Śloka 13
ఆశ్చ్యోతనే చ హితమత్ర ఘృతం గుడూచీసిద్ధం తథాఽఽహురపి చ త్రిఫలావిపక్వం ||13||
आश्च्योतने च हितमत्र घृतं गुडूचीसिद्धं तथाऽऽहुरपि च त्रिफलाविपक्वम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
ప్రక్షాలనపరిషేకావభిధాయ పూరణార్థమకల్కఘృతద్వయమాహ- ఆశ్చ్యోతనే ఇత్యాది| ఆశ్చ్యోతనే అక్షిపూరణే| అత్ర కుకూణకే గుడూచీస్వరసేన ఘృతచతుర్గుణేన పక్వం, ఇదమేకమంజనం; త్రిఫలాక్వాథేన పక్వం, ఏతచ్చ ద్వితీయం||13||
Adhikarana 16 (14) · Śloka 14
నేపాలజామరిచశంఖరసాంజనాని సింధుప్రసూతగుడమాక్షికసంయుతాని | స్యాదంజనం, మధురసామధుకామ్రకైర్వా ... |14|
नेपालजामरिचशङ्खरसाञ्जनानि सिन्धुप्रसूतगुडमाक्षिकसंयुतानि | स्यादञ्जनं, मधुरसामधुकाम्रकैर्वा ... |१४|
🔊 Audio coming soon
అధునా కుకూణకేఽంజనమాహ- నేపాలజేత్యాది| నేపాలజా మనఃశిలా| సింధుప్రసూతం సైంధవం| అపరమంజనమాహ- స్యాదంజనమిత్యాది| మధురసా మూర్వా| ఏతైర్మూర్వాదిభిస్త్రిభిర్వాఽంజనం స్యాత్|14|-
Adhikarana 17 (14) · Śloka 14
... కృష్ణాయసం ఘృతపయో మధు వాఽపి దగ్ధం ||14||
... कृष्णायसं घृतपयो मधु वाऽपि दग्धम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
చూర్ణాంజనమాహ- కృష్ణాయసమిత్యాది| కృష్ణాయసం కృష్ణలోహచూర్ణం| ఏతత్ కృష్ణలోహాదికం చాంతర్ధూమదగ్ధం చూర్ణాంజనం భవేత్| తథా చ విదేహః,- “లౌహచూర్ణం చ సర్పిశ్చ మధు క్షీరం చ దాహయేత్|| ఏతచ్చూర్ణాంజనం పిష్టం కుమారాణాం కుకూణకే”- ఇతి||14||
Adhikarana 18 (15) · Śloka 15
వ్యోషం పలాండు మధుకం లవణోత్తమం చ లాక్షాం చ గౌరికయుతాం గుటికాంజనం వా | నింబచ్ఛదం మధుకదార్వి సతామ్రలోధ్రమిచ్ఛంతి చాత్ర భిషజోఽంజనమంశతుల్యం ||15||
व्योषं पलाण्डु मधुकं लवणोत्तमं च लाक्षां च गौरिकयुतां गुटिकाञ्जनं वा | निम्बच्छदं मधुकदार्वि सताम्रलोध्रमिच्छन्ति चात्र भिषजोऽञ्जनमंशतुल्यम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
గుటికాంజనమాహ- వ్యోషమిత్యాది| పలాండుః లశునభేదః, మధుకం యష్టీమధు, లవణోత్తమం సైంధవం| గుటికాంజనం వర్త్యంజనం| అపరమపి వర్త్యంజనమాహ- నింబచ్ఛదమిత్యాది| దార్వీ హరిద్రాద్వయం; విదేహదర్శనాత్| అత్ర కుకూణకే అంజనమిత్యత్ర గుటికాశబ్దో లుప్తో ద్రష్టవ్యః; తేన గుటికాంజనమిత్యర్థః| అంశతుల్యం నింబచ్ఛదాదికం సమభాగమిత్యర్థః||15||
Adhikarana 19 (16) · Śloka 16
స్రోతోజశంఖదధిసైంధవమర్ధపక్షం శుక్రం శిశోర్నుదతి భావితమంజనేన | స్యందే కఫదభిహితం క్రమమాచరేచ్చ బాలస్య రోగకుశలోఽక్షిగదం జిఘాంసుః ||16||
स्रोतोजशङ्खदधिसैन्धवमर्धपक्षं शुक्रं शिशोर्नुदति भावितमञ्जनेन | स्यन्दे कफदभिहितं क्रममाचरेच्च बालस्य रोगकुशलोऽक्षिगदं जिघांसुः ||१६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం కుకూణకప్రసంగేన బాలానాం శుక్రలేఖనార్థమంజనమాహ- స్రోతోజేత్యాది| అస్యాంజనస్య కల్పనాం విదేహదర్శనేన వృద్ధవైద్యా ఆహుః| తద్యథా- గవ్యేన దధ్నా పిష్టాభ్యాం శంఖసైంధవాభ్యాం స్రోతోజం రసాంజనమర్ధపక్షం సార్ధసప్తరాత్రమసకృల్లేపయేత్; తతోఽనంతరం తత్స్రోతోజం రసాంజనం పిష్ట్వా వర్తిః కార్యా, సా అంజనేన శిశోః శుక్రం నుదతి స్ఫోటయతీత్యర్థః| కేచిత్ స్రోతోంజనశబ్దేన సౌవీరాంజనమాహుః| కేచిత్ ‘శుక్రం శిశోర్నుదతి భావితమంజనేన’ ఇత్యత్ర ‘ఆభావితం శిశుకరోగనుదంజనేన’ ఇతి పఠంతి| అన్యే తు ‘బ్రాహ్మీరసేన పరిభావితమంజనార్థం’ ఇతి పఠంతి, తన్నేచ్ఛతి గయీ| పూర్వోక్తమేవౌషధం శుక్రేఽతిదిశన్నాహ- స్యందే కఫాదభిహితమిత్యాది| కఫాద్యః స్యందస్తత్ర స్యందే యః క్రమోఽభిహితస్తం క్రమం బాలస్యాక్షిగదం జిఘాంసుర్యోగకుశలో వైద్య ఆచరేత్ కుర్యాదితి సంబంధః; జిఘాంసుః హంతుమిచ్ఛుః| కేచిత్ ‘స్యందే కఫాదభిహితం క్రమం’ ఇత్యత్ర ‘స్యందక్రమం కఫవినాశనమాచరేచ్చ’ ఇతి పఠంతి| బాలస్య కఫాధిక్యాత్ కఫస్యందక్రమం విదధ్యాత్| ఆచరేచ్చేతి చకారో భిన్నక్రమే, స చ కఫవినాశనమిత్యత్ర ద్రష్టవ్యః; తతోఽన్యమప్యవస్థాకుపితం వాతం పిత్తం రక్తం చానుబంధభూతమిహోక్తమవేక్ష్య వాతపిత్తస్యందానుక్రమం రక్తాభిష్యందక్రమం చావేక్ష్య యథాదోషం యోగముపయోజయేదితి వ్యాఖ్యానయంతి||16||
Adhikarana 20 (17-18) · Śloka 18
సముద్ర ఇవ గంభీరం నైవ శక్యం చికిత్సితం | వక్తుం నిరవశేషేణ శ్లోకానామయుతైరపి ||17|| సహస్రైరపి వా, ప్రోక్తమర్థమల్పమతిర్నరః | తర్కగ్రంథార్థరహితో నైవ గృహ్ణాత్యపండితః ||18||
समुद्र इव गम्भीरं नैव शक्यं चिकित्सितम् | वक्तुं निरवशेषेण श्लोकानामयुतैरपि ||१७|| सहस्रैरपि वा, प्रोक्तमर्थमल्पमतिर्नरः | तर्कग्रन्थार्थरहितो नैव गृह्णात्यपण्डितः ||१८||
🔊 Audio coming soon
కుతః పునః స క్రమోఽవస్థావిశేషేణ స్వగ్రంథే ఆచార్యేణ న నిబద్ధ ఇత్యాహ- సముద్ర ఇవ గంభీరమిత్యాది| సముద్ర ఇవ గంభీరం చికిత్సితం శ్లోకానాం సహస్రైరప్యయుతైర్నిరవశేషేణ వక్తుం నైవ శక్యమిత్యర్థః; శ్లోకానాం సహస్తైరప్యయుతైః శ్లోకకోట్యాఽపీత్యర్థః| యది శ్లోకకోట్యా వక్తుం న శక్యతే తర్హి కిం గ్రంథకర్తురశక్తిరిత్యాశంకమానమాహ- ప్రోక్తమిత్యాది| అల్పమతిరపండితో నరో యతస్తర్కగ్రంథార్థరహితోఽతః శ్లోకకోట్యోక్తమప్యర్థం నైవ గృహ్ణాతీతి సంబంధః; తర్కగ్రంథార్థరహితస్తర్కేణోహేన యో గ్రంథార్థః శాస్త్రార్థస్తేన రహిత ఇత్యర్థః||17-18||
Adhikarana 21 (19-20) · Śloka 20
తదిదం బహుగూఢార్థం చికిత్సాబీజమీరితం | కుశలేనాభిపన్నం తద్బహుధాఽభిప్రరోహతి ||19|| తస్మాన్మతిమతా నిత్యం నానాశాస్త్రార్థదర్శినా | సర్వమూహ్యమగాధార్థం శాస్త్రమాగమబుద్ధినా ||20||
तदिदं बहुगूढार्थं चिकित्साबीजमीरितम् | कुशलेनाभिपन्नं तद्बहुधाऽभिप्ररोहति ||१९|| तस्मान्मतिमता नित्यं नानाशास्त्रार्थदर्शिना | सर्वमूह्यमगाधार्थं शास्त्रमागमबुद्धिना ||२०||
🔊 Audio coming soon
తదిదమిత్యాది| యస్మాన్నిరవశేషేణ రోగావస్థానంత్యాచ్చికిత్సితస్య వక్తుమశక్యత్వం, శక్యత్వే వా నిరూపణస్య నిష్ఫలతా, తస్మాత్ కారణాదిదం బహుగూఢార్థం చికిత్సాయా బీజమీరితమితి సముదాయార్థః| తదేవ చికిత్సాబీజం కుశలేన జ్ఞాతమనేకధా ప్రరోహతీత్యాహ- కుశలేనేత్యాది| కుశలేనావస్థావిదా వైద్యేనాభిపన్నమధిగతం తద్బహుధాఽభిప్రరోహతి| చికిత్సాబీజమితి బీజమివ బీజం, యథైకం బీజం సుభూమౌ నిక్షిప్తం మూలకాండశాఖాపల్లవాదినాఽనేకధా ప్రరోహతి తథేదమపీతి చికిత్సాబీజమిత్యర్థః| యస్మాత్ కుశలేనాధిగతం చికిత్సాబీజమనేకధా ప్రరోహతి తస్మాత్ కారణాన్మతిమతా నిత్యం నానాశాస్త్రార్థదర్శినా ఆగమబుద్ధినా వైద్యేన సర్వమగాధార్థం శాస్త్రం నిత్యమూహ్యమితి సంబంధః| నానాశాస్త్రాణి శాలాక్యాని| ఆగమః ఆప్తానాం శాస్త్రం; తథా చోక్తం,- “సిద్ధం సిద్ధైః ప్రమాణైస్తు హితం చాత్ర పరత్ర చ| ఆగమః శాస్త్రమాప్తానామాప్తాస్తత్త్వార్థదర్శినః”- ఇతి||19-20||
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే నయనాభిఘాతచికిత్సితం నామైకోనవింశోఽధ్యాయః ||19||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे नयनाभिघातचिकित्सितं नामैकोनविंशोऽध्यायः ||१९||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే ఏకోనవింశోఽధ్యాయః||19||