16. pakṣmakōpapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ પક્ષ્મકોપપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

છેદ્યરોગપ્રતિષેધાનન્તરં પક્ષ્મકોપે ચ્છેદ્યકર્મસમવાયાત્ પક્ષ્મગતરોગપ્રતિષેધારમ્ભો યુક્તોઽત આહ- અથાત ઇત્યાદિ| પક્ષ્મ વર્ત્મગતરોમમાલિકા; કેચિત્ પક્ષ્મશબ્દેન પક્ષ્માશ્રયં વર્ત્મ કથયન્તિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6

યાપ્યસ્તુ યો વર્ત્મભવો વિકારઃ પક્ષ્મપ્રકોપોઽભિહિતઃ પુરસ્તાત્ | તત્રોપવિષ્ટસ્ય નરસ્ય ચર્મ વર્ત્મોપરિષ્ટાદનુતિર્યગેવ ||૩|| ભ્રુવોરધસ્તાત્ પરિમુચ્ય ભાગૌ પક્ષ્માશ્રિતં ચૈકમતોઽવકૃન્તેત્ | કનીનકાપાઙ્ગસમં સમન્તાદ્યવાકૃતિ સ્નિગ્ધતનોર્નરસ્ય ||૪|| ઉત્કૃત્ય શસ્ત્રેણ યવપ્રમાણં બાલેન સીવ્યેદ્ભિષગપ્રમત્તઃ | દત્ત્વા ચ સર્પિર્મધુનાઽવશેષં કુર્યાદ્વિધાનં વિહિતં વ્રણે યત્ ||૫|| લલાટદેશે ચ નિબદ્ધપટ્ટં પ્રાક્સ્યૂતમત્રાપ્યપરં ચ બદ્ધ્વા | સ્થૈર્યં ગતે ચાપ્યથ શસ્ત્રમાર્ગે બાલાન્ વિમુઞ્ચેત્ કુશલોઽભિવીક્ષ્ય ||૬||

પક્ષ્મકોપે શસ્ત્રમગ્નિઃ ક્ષારો ભેષજમિતિ ચતુર્વિધં કર્મ; તત્રાદૌ શસ્ત્રકર્મ નિર્દિશન્નાહ- યાપ્ય ઇત્યાદિ| પુરસ્તાત્ વર્ત્મરોગવિજ્ઞાનીયે| તત્ર પક્ષ્મપ્રકોપે| સ્નિગ્ધદેહસ્યોપવિષ્ટસ્ય નરસ્ય, ભ્રુવોરધસ્તાદ્દ્વૌ ભાગૌ, તત્ર પક્ષ્માશ્રિતમેકં ભાગં વિમુચ્ય કનીનકાપાઙ્ગયોઃ સમં પ્રદેશમનુલક્ષીકૃત્ય, સમન્તાત્ સર્વતઃ ન તુ ક્વચિદેવ, એતેનોપપક્ષ્મમાલાપ્રમાણેન વર્ત્મોપરિષ્ટાદ્યવાકૃતિ ચર્મ તિર્યક્ શસ્ત્રેણ નિકૃન્તેત્, ચર્મ નિકૃત્ય તદશ્વાદીનાં બાલેન સીવ્યેત્| તતઃ સન્ધાનાર્થં મધુ ઘૃતં ચ દત્ત્વા, પ્રાક્સ્યૂતં યત્તત્ અપરં યત્ સ્યૂત્વોદ્ધૃતં તત્ એતદ્બાલાઞ્ચલદ્વયેન લલાટે પટ્ટં બદ્ધ્વા વ્રણોક્તં વિધિં કુર્યાદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| સ્થૈર્યં ગતે કઠિનીભૂતે સંરૂઢે ઇત્યર્થઃ| શસ્ત્રમાર્ગે વ્રણે, બાલાન્ સેવનબાલાન્, વિમુઞ્ચેત્ સ્યૂતરન્ધ્રાત્ ક્રમેણાપકર્ષેદિત્યર્થઃ| કેચિત્ ‘વિમુઞ્ચેત્’ ઇત્યત્ર ‘પ્રકલ્પયેત્’ ઇતિ પઠન્તિ, પ્રકલ્પયેત્ કર્તર્યા ચ્છિન્દ્યાદિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૩-૬||

Adhikarana 3 (7) · Śloka 7

એવં ન ચેચ્છામ્યતિ તસ્ય વર્ત્મ નિર્ભુજ્ય દોષોપહતાં વલિં ચ | તતોઽગ્નિના વા પ્રતિસારયેત્તાં ક્ષારેણ વા સમ્યગવેક્ષ્ય ધીરઃ ||૭||

એવમપ્યશામ્યતિ પક્ષ્મકોપે ઉપપક્ષ્મમાલાપરપર્યાયે કર્માન્તરમાહ- એવમિત્યાદિ| નિર્ભુજ્ય ઉત્તાનીકૃત્વેત્યર્થઃ| અવેક્ષ્ય ‘શાસ્ત્રમ્’ ઇતિ શેષઃ||૭||

Adhikarana 4 (8) · Śloka 8

છિત્વા સમં વાઽપ્યુપપક્ષ્મમાલાં સમ્યગ્ગૃહીત્વા બડિશૈસ્ત્રિભિસ્તુ | પથ્યાફલેન પ્રતિસારયેત્તુ ઘૃષ્ટેન વા તૌવરકેણ સમ્યક્ ||૮||

ક્ષારાગ્નિભ્યામપ્યપ્રશામ્યન્ત્યામુપપક્ષ્મમાલાયાં વિધ્યન્તરમાહ- છિત્ત્વા સમમિત્યાદિ| છિત્ત્વા દ્વિધા ભાવં નીત્વા, ઉત્પાટ્યેત્યર્થઃ| સમમ્ એકકાલમ્| ઉપપક્ષ્મમાલાં ‘દોષાઃ પક્ષ્માશયગતાસ્તીક્ષ્ણાગ્રાણિ ખરાણિ ચ’ ઇત્યાદ્યુક્તલક્ષણામ્| પથ્યાફલેન જલઘૃષ્ટેન પ્રતિસારયેત્| કેચિત્ ‘પિષ્ટેન’ ઇતિ પઠન્તિ||૮||

Adhikarana 5 (9) · Śloka 9

ચત્વાર એતે વિધયો વિહન્તું પક્ષ્મોપરોધં પૃથગેવ શસ્તાઃ | વિરેચનાશ્ચ્યોતનધૂમનસ્યલેપાઞ્જનસ્નેહરસક્રિયાશ્ચ ||૯||

ઉક્તમેવોપસંહરન્નાહ- ચત્વાર ઇત્યાદિ| ચત્વાર એત ઇતિ શસ્ત્રાગ્નિક્ષારભેષજાનિ| પક્ષ્મોપરોધં પક્ષ્મપ્રકોપમ્| વિહન્તું વિઘટ્ટયિતું ન પુનઃ સર્વથા શમયિતું, તસ્ય યાપ્યત્વાત્| તથાઽભિષ્યન્દોક્તા વિરેચનાદયો યથાવસ્થમુપયુક્તાઃ પૃથગેવ પક્ષ્મોપરોધં વિહન્તું સમર્થાઃ| રસક્રિયાશ્ચેત્યત્ર ચકારાદુપપક્ષ્મોત્પાટનમ્||૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 16

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે પક્ષ્મગતરોગપ્રતિષેધો નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ ||૧૬||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||