47. pānātyayapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ પાનાત્યયપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

મૂર્ચ્છાપ્રતિષેધાનન્તરં પિત્તપ્રધાનસામ્યાત્ અસંવિત્તિજનકસામ્યાચ્ચ પાનાત્યયપ્રતિષેધારમ્ભો યુક્ત ઇત્યત આહ- અથાત ઇત્યાદિ| પાનાત્યય ઇત્યત્ર આદિશબ્દો લુપ્તો જ્ઞેયઃ, તેન પરમદાદીનાં ગ્રહણમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

મદ્યમુષ્ણં તથા તીક્ષ્ણં સૂક્ષ્મં વિશદમેવ ચ | રૂક્ષમાશુકરં ચૈવ વ્યવાયિ ચ વિકાશિ ચ ||૩||

તત્રાદૌ મદ્યગુણપ્રણયનં , એવઙ્ગુણમપિ મદ્યં મિથ્યોપયુક્તં પાનાત્યયાદિકં કરોતીતિ પ્રતિપાદનાર્થમ્ | મદ્યમિત્યાદિ| આશુકરં શીઘ્રકારિ| વ્યવાયિ સર્વં દેહં વ્યાપ્ય પશ્ચાત્ પાકં યાતિ| વિકાશિ સન્ધિબન્ધવિમોચકમ્| યદ્યપિ સૂત્રસ્થાને મદ્યગુણા ઉક્તાસ્તથાઽપ્યધિકખ્યાપનાર્થમત્રાપ્યુક્તાઃ||૩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

ઔષ્ણ્યાચ્છીતોપચારં તત્તૈક્ષ્ણ્યાદ્ધન્તિ મનોગતિમ્ | વિશત્યવયવાન્ સૌક્ષ્મ્યાદ્વૈશદ્યાત્કફશુક્રનુત્ ||૪|| મારુતં કોપયેદ્રૌક્ષ્યાદાશુત્વાચ્ચાશુકર્મકૃત્ | હર્ષદં ચ વ્યવાયિત્વાદ્વિકાશિત્વાદ્વિસર્પતિ ||૫||

મદ્યગુણાનભિધાય કર્માણ્યાહ- ઔષ્ણ્યાદિત્યાદિ| ‘ઔષ્ણ્યાચ્છીતોપચારમ્’ ઇત્યનેન પિત્તકોપિત્વં સૂચિતમ્| મનોગતિં બાહ્યાધ્યાત્મિકાં કરણપ્રાપ્તિમ્| અવયવાન્ હૃદયૌજઃપ્રભૃતીન્| હર્ષદં મનોહર્ષકરં; ન તુ પુંસ્ત્વદં, શુક્રહરત્વાત્||૪-૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

તદમ્લં રસતઃ પ્રોક્તં લઘુ રોચનદીપનમ્ | કેચિલ્લવણવર્જ્યાંસ્તુ રસાનત્રાદિશન્તિ હિ ||૬||

મદ્યસ્ય કર્માભિધાય રસમાહ- તદમ્લં રસત ઇત્યાદિ| તત્ મદ્યમ્| અમ્લમ્ અમ્લરસોત્કટં, તેન ઇતરેઽપિ પઞ્ચરસા અનુરસત્વેન મદ્યે બોદ્ધવ્યાઃ| તથા ચોક્તમ્,- “મદ્યસ્ય ષડ્રસત્વેઽપિ વ્યક્તોઽમ્લો રસ ઉચ્યતે”- ઇતિ| એકીયમતમાહ- કેચિલ્લવણવર્જ્યાનિત્યાદિ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

સ્નિગ્ધૈસ્તદન્નૈર્માંસૈશ્ચ ભક્ષ્યૈશ્ચ સહ સેવિતમ્ | ભવેદાયુઃપ્રકર્ષાય બલાયોપચયાય ચ ||૭||

એવઙ્ગુણમપિ મદ્યં યથા સેવ્યમાનં ગુણાય ભવતિ તથાઽઽહ સ્નિગ્ધૈસ્તદન્નૈરિત્યાદિ| સ્નિગ્ધૈરિત્યુપલક્ષણં; તેન ઇતરેઽપિ મદ્યવિપરીતગુણાઃ શીતાદયો જ્ઞેયાઃ| તત્ મદ્યમ્| બલાય ઓજસે, ઉપચયાય ચ માંસોપચયાય||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

કામ્યતા મનસસ્તુષ્ટિર્ધૈર્યં તેજોઽતિવિક્રમઃ | વિધિવત્ સેવ્યમાને તુ મદ્યે સન્નિહિતા ગુણાઃ ||૮||

અનન્તરોક્તવિધિના સેવ્યમાનેન મદ્યેન કામ્યતાદયોઽપિ ગુણા ભવન્તીતિ દર્શયન્નાહ- કામ્યતેત્યાદિ| કામ્યતા કમનીયત્વમ્| તેજઃ પ્રભા| સન્નિહિતાઃ સમ્યગવસ્થિતાઃ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

તદેવાનન્નમજ્ઞેન સેવ્યમાનમમાત્રયા | કાયાગ્નિના હ્યગ્નિસમં સમેત્ય કુરુતે મદમ્ ||૯||

વિધિરહિતં સેવ્યમાનં મદ્યં યત્ કરોતિ તદાહ- તદેવાનન્નમિત્યાદિ| તદેવ મદ્યમ્, અગ્નિસમં વહ્નિતુલ્યમ્, અજ્ઞેન ઉક્તમદ્યપાનવિધાનાનભિજ્ઞેન, અનન્નમ્ અન્નરહિતમ્ અતિમાત્રયા ચ સેવ્યમાનં, કાયાગ્નિના જઠરાનલેન, સમેત્ય મિલિત્વા, મદં કુરુતે ઇતિ પિણ્ડાર્થઃ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

મદેન કરણાનાં તુ ભાવાન્યત્વે કૃતે સતિ | નિગૂઢમપિ ભાવં સ્વં પ્રકાશીકુરુતેઽવશઃ ||૧૦||

મદેનાવશઃ પુરુષો યત્ કરોતિ તદાહ- મદેનેત્યાદિ| કરણાનાં મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાણાં, ભાવાન્યત્વે સ્વરૂપાન્યથાત્વે કૃતે સતિ, નિગૂઢમપિ સંવૃતમપિ, ભાવમ્ અભિપ્રાયં, સ્વમ્ આત્મીયં પ્રકાશીકુરુતે પ્રકટીકુરુતે, અવશો મદપરવશ ઇતિ પિણ્ડાર્થઃ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ત્ર્યવસ્થશ્ચ મદો જ્ઞેયઃ પૂર્વો મધ્યોઽથ પશ્ચિમઃ |૧૧|

અથ કતિપ્રકારો મદ ઇત્યાહ- ત્ર્યવસ્થશ્ચેત્યાદિ| ત્ર્યવસ્થઃ ત્રિપ્રકારઃ| તે ચ ત્રયઃ પ્રકારાઃ પૂર્વાદયઃ|૧૧|-

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

પૂર્વે વીર્યરતિપ્રીતિહર્ષભાષ્યાદિવર્ધનમ્ ||૧૧||

પૂર્વમદલક્ષણમાહ- પૂર્વે ઇત્યાદિ| પૂર્વે પ્રથમે મદે, વીર્યમ્ ઉત્સાહલક્ષણં, રતિઃ હર્ષઃ, પ્રીતિઃ તૃપ્તિઃ, હર્ષઃ તુષ્ટિઃ; આદિશબ્દાત્ હાસ્યાદયઃ||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

પ્રલાપો મધ્યમે મોહો યુક્તાયુક્તક્રિયાસ્તથા |૧૨|

મધ્યમદલક્ષણમાહ- પ્રલાપ ઇત્યાદિ| યુક્તાયુક્તક્રિયા ઇતિ કદાચિદયુક્તાઃ કદાચિદ્યુક્તાઃ ક્રિયા ઇત્યર્થઃ|૧૨|-

Adhikarana 12 (12) · Śloka 12

વિસઞ્જ્ઞઃ પશ્ચિમે શેતે નષ્ટકર્મક્રિયાગુણઃ ||૧૨||

પશ્ચિમમદલક્ષણમાહ- વિસઞ્જ્ઞ ઇત્યાદિ| પશ્ચિમે પશ્ચિમમદે| નષ્ટકર્મક્રિયાગુણ ઇતિ નષ્ટાનિ કર્માણિ ક્રિયાગુણાઃ ક્રિયાફલાનિ ચ યસ્ય સ તથા; અત્ર ગુણશબ્દઃ ફલે વર્તતે| કેચિત્, ‘બુદ્ધિસ્મૃતિપ્રીતિકરઃ સુખશ્ચ પાનાન્નનિદ્રારુચિવૃદ્ધિહેતુઃ| સમ્પાઠગીતસ્વરવર્ધનશ્ચ પ્રોક્તોઽતિરમ્યઃ પ્રથમો મદો હિ|| અવ્યક્તબુદ્ધિસ્મૃતિવાગ્વિચેષ્ટઃ સોન્મત્તલીલાક્રુતિરપ્રશાન્તઃ| આલસ્યનિદ્રાભિહતો મુહુશ્ચ મધ્યેન મત્તઃ પુરુષો મદેન|| ગચ્છેદગમ્યાં ન ગુરૂંશ્ચ મન્યેત્ ખાદેદભક્ષ્યાણિ ચ નષ્ટસઞ્જ્ઞઃ| બ્રૂયાચ્ચ ગુહ્યાનિ હૃદિસ્થિતાનિ મત્તો મદેન પ્રવરેણ મર્ત્યઃ’ ઇતિ પઠન્તિ; વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- અવ્યક્તબુદ્ધિસ્મૃતિવાગિતિ અસ્પષ્ટબુદ્ધિસ્મરણવચનઃ; વિચેષ્ટો વિગતકાયપરિસ્પન્દઃ, સોન્મત્તલીલાકૃતિરિતિ સહ ઉન્મત્તલીલાકૃતિભ્યાં વર્તતે ઇતિ તથા ઉન્મત્તક્રીડાકાર ઇત્યર્થઃ| અયં પાઠઃ પૂર્વો વા પઠનીયઃ, ન તુ પાઠદ્વયં પઠનીયમ્||૧૨||

Adhikarana 13 (13) · Śloka 13

શ્લૈષ્મિકાનલ્પપિત્તાંશ્ચ સ્નિગ્ધાન્માત્રોપસેવિનઃ | પાનં ન બાધતેઽત્યર્થં વિપરીતાંસ્તુ બાધતે ||૧૩||

ઇદાનીં પુરુષવિશેષેણ સેવ્યમાનં મદ્યં નાતિબાધાં કુરુતે ઇત્યાહ- શ્લૈષ્મિકાનલ્પપિત્તાંશ્ચેત્યાદિ| વિપરીતાન્ પિત્તાધિકરૂક્ષાતિમાત્રસેવિનઃ||૧૩||

Adhikarana 14 (14) · Śloka 14

નિર્ભક્તમેકાન્તત એવ મદ્યં નિષેવ્યમાણં મનુજેન નિત્યમ્ | ઉત્પાદયેત્ કષ્ટતમાન્ વિકારાનાપાદયેચ્ચાપિ શરીરમેદમ્ ||૧૪||

નિર્ભક્તમેકાન્તત એવ મદ્યમિત્યાદિ| નિર્ભક્તમ્ આહારરહિતમ્| શરીરભેદં દેહનાશમ્| યદ્યપ્યયમર્થસ્તદેવાનન્નમિત્યાદિનૈવોક્તઃ તથાઽપિ નિર્ભક્તમિતિ યદત્ર પુનરુક્તં તન્નિર્ભક્તપાનસ્યાતિગર્હિતત્વખ્યાપનાર્થમ્||૧૪||

Adhikarana 15 (15-16) · Śloka 26

ક્રુદ્ધેન ભીતેન પિપાસિતેન શોકાભિતપ્તેન બુભુક્ષિતેન | વ્યાયામભારાધ્વપરિક્ષતેન વેગાવરોધાભિહતેન ચાપિ ||૧૫|| અત્યમ્લભક્ષ્યાવતતોદરેણ સાજીર્ણભુક્તેન તથાઽબલેન | ઉષ્ણાભિતપ્તેન ચ સેવ્યમાનં કરોતિ મદ્યં વિવિધાન્ વિકારાન્ ||૨૬||

ઇદાનીં ક્રુદ્ધાદિભિઃ સેવ્યમાનં મદ્યં વિકારાન્ જનયતીતિ પ્રતિપાદયિતુમાહ- ક્રુદ્ધેનેત્યાદિ| વ્યાયામભારાધ્વપરિક્ષતેનેતિ વ્યાયામાદિભિઃ પરિખિન્નેનેત્યર્થઃ| અભિહતેન પીડિતેન| અત્યમ્લભક્ષ્યાવતતોદરેણ અત્યમ્લભક્ષણાવૃતજઠરેણ||૧૫-૧૬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

પાનાત્યયં પરમદં પાનાજીર્ણમથાપિ વા | પાનવિભ્રમમુગ્રં ચ તેષાં વક્ષ્યમિ લક્ષણમ્ ||૧૭||

કે તે વિવિધા વિકારાસ્તાનાહ- પાનાત્યયમિત્યાદિ||૧૭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 19

સ્તમ્ભાઙ્ગમર્દહૃદયગ્રહતોદકમ્પાઃ પાનાત્યયેઽનિલકૃતે શિરસો રુજશ્ચ | સ્વેદપ્રલાપમુખશોષણદાહમૂર્ચ્છાઃ પિત્તાત્મકે વદનલોચનપીતતા ચ ||૧૮|| શ્લેષ્માત્મકે વમથુશીતકફપ્રસેકાઃ સર્વાત્મકે ભવતિ સર્વવિકારસમ્પત્ |૧૯|

ઇદાનીં પાનાત્યયસ્ય વાતાદિભેદેન લક્ષણમાહ- સ્તમ્ભેત્યાદિ| સ્તમ્ભઃ સ્તબ્ધતા|૧૮|-

Adhikarana 18 (19) · Śloka 20

ઊષ્માણમઙ્ગગુરુતાં વિરસાનનત્વં શ્લેષ્માધિકત્વમરુચિં મલમૂત્રસઙ્ગમ્ ||૧૯|| લિઙ્ગં પરસ્ય તુ મદસ્ય વદન્તિ તજ્જ્ઞાસ્તૃષ્ણાં રુજાં શિરસિ સન્ધિષુ ચાપિ ભેદમ્ |૨૦|

પરમદલક્ષણમાહ- ઊષ્માણમિત્યાદિ| વિરસાનનત્વં વિરસમુખત્વમ્| શ્લેષ્માધિકત્વં કફોત્કર્ષત્વમ્ | પરસ્ય તુ મદસ્ય પરમદસ્યેત્યર્થઃ| ભેદમિતિ ભેદ ઇવ ભેદઃ| પરમદાદીનાં ત્રયાણાં દોષત્રયજનિતત્વાત્ પૃથગ્દોષલિઙ્ગં નોક્તમ્||૧૯||-

Adhikarana 19 (20) · Śloka 21

આધ્માનમુદ્ગિરણમમ્લરસો વિદાહોઽજીર્ણસ્ય પાનજનિતસ્ય વદન્તિ લિઙ્ગમ્ ||૨૦|| જ્ઞેયાનિ તત્ર ભિષજા સુવિનિશ્ચિતાનિ પિત્તપ્રકોપજનિતાનિ ચ કારણાનિ |૨૧|

પાનાજીર્ણલક્ષણમાહ- આધ્માનમિત્યાદિ| ઉદ્ગિરણં છર્દિઃ| અજીર્ણસ્ય પાનજનિતસ્ય પાનાજીર્ણસ્ય| કારણાનિ લક્ષણાનિ, કારણસ્યાપિ વ્યાધિલક્ષણત્વાત્||૨૦||-

Adhikarana 20 (21) · Śloka 22

હૃદ્ગાત્રતોદવમથુજ્વરકણ્ઠધૂમમૂર્ચ્છાકફસ્રવણમૂર્ધરુજો વિદાહઃ ||૨૧|| દ્વેષઃ સુરાન્નવિકૃતેષુ ચ તેષુ તેષુ તં પાનવિભ્રમમુશન્ત્યખિલેન ધીરાઃ |૨૨|

પાનવિભ્રમલક્ષણમાહ- હૃદિત્યાદિ| વમથુઃ છર્દિઃ, કણ્ઠધૂમઃ કણ્ઠે ધૂમોદ્વમનમિવ , મૂર્ધરુજા શિરઃપીડા||૨૧||-

Adhikarana 21 (22) · Śloka 23

હીનોત્તરૌષ્ઠમતિશીતમમન્દદાહં તૈલપ્રભાસ્યમતિ(પિ)પાનહતં વિજહ્યાત્ ||૨૨|| જિહ્વૌષ્ઠદન્તમસિતં ત્વથવાઽપિ નીલં પીતે ચ યસ્ય નયને રુધિરપ્રભે ચ |૨૩|

ઇદાનીમસાધ્યલક્ષણમાહ- હીનોત્તરૌષ્ઠમિત્યાદિ| હીનોત્તરૌષ્ઠઃ સ્વભાવૌષ્ઠાદલ્પૌષ્ઠઃ| અમન્દદાહં તીવ્રદાહમ્| કદાચિદતિશીતં કદાચિત્તીવ્રદાહમ્| પાનહતં પાનપીડિતમ્| વિજહ્યાત્ ત્યજેત્| અસિતં કૃષ્ણમ્| પીતે પીતવર્ણે||૨૨||-

Adhikarana 22 (23) · Śloka 23

હિક્કાજ્વરૌ વમથુવેપથુપાર્શ્વશૂલાઃ કાસભ્રમાવપિ ચ પાનહતં ભજન્તે ||૨૩||

ઇદાનીમુપદ્રવાનાહ- હિક્કાજ્વરાવિત્યાદિ| વમથુઃ છર્દિઃ, વેપથુઃ કમ્પઃ||૨૩||

Adhikarana 23 (24) · Śloka 24

તેષાં નિવારણમિદં હિ મયોચ્યમાનં વ્યક્તાભિધાનમખિલેન વિધિં નિબોધ |૨૪|

તેષાં નિવારણમિત્યાદિ| તેષાં પાનાત્યયાદીનામ્|૨૪|-

Adhikarana 24 (24) · Śloka 25

મદ્યં તુ ચુક્રમરિચાર્દ્રકદીપ્યકુષ્ઠસૌવર્ચલાયુતમલં પવનસ્ય શાન્ત્યૈ ||૨૪|| પૃથ્વીકદીપ્યકમહૌષધહિઙ્ગુભિર્વા સૌવર્ચલેન ચ યુતં વિતરેત્ સુખાય |૨૫|

તમેવ વિધિમાહ- મદ્યમિત્યાદિ| દીપ્યકઃ અજમોદા, યવાનીત્યપરે| સૌવર્ચલાયુતમ્ ઈષત્સૌવર્ચલયુક્તમ્| અલં સમર્થમ્| પવનસ્ય વાતજમદાત્યયસ્ય| વિતરેત્ દદ્યાત્||૨૪||-

Adhikarana 25 (25) · Śloka 26

આમ્રાતકામ્રફલદાડિમમાતુલુઙ્ગૈઃ કુર્યાચ્છુભાન્યપિ ચ ષાડવપાનકાનિ ||૨૫|| સેવેત વા ફલરસોપહિતાન્ રસાદીનાનૂપવર્ગપિશિતાન્યપિ ગન્ધવન્તિ |૨૬|

કિં મદાત્યયે મદ્યમેવ સેવ્યમુતાન્યદપીત્યાહ- આમ્રાતકામ્રેત્યાદિ| દાડિમમત્ર અમ્લમેવ| ષાડવો યૂષવિશેષઃ| આમ્રાતકાદિભિઃ ક્વથિતૈરિક્ષુવિકારયુતૈઃ ષાડવઃ કાર્યઃ| તથા ચ તન્ત્રાન્તરે ષાડવકલ્પના,- “યુતમિક્ષુવિકારેણ ક્વથિતં ચૂતજં ફલમ્| ઘૃતશુણ્ઠીતિલયુતં વિજ્ઞેયો ઘનષાડવઃ”- ઇતિ| ફલરસોપહિતાન્ માતુલુઙ્ગરસયુક્તાન્| રસાદીન્ માંસરસયૂષાદીન્| આનૂપવર્ગપિશિતાનિ કૂલચરાદિવર્ગમાંસાનિ| ગન્ધવન્તીતિ પ્રભૂતહિઙ્ગુજીરકાદિયુતાનિ||૨૫||-

Adhikarana 26 (26) · Śloka 26

પિત્તાત્મકે મધુરવર્ગકષાયમિશ્રં મદ્યં હિતં સમધુશર્કરમિષ્ટગન્ધમ્ ||૨૬||

પિત્તજમદાત્યયચિકિત્સામાહ- પિત્તાત્મકે મધુરવર્ગકષાયમિશ્રમિત્યાદિ| મધુરવર્ગો ગુડૂચીવર્જિતઃ કાકોલ્યાદિઃ, તન્ત્રાન્તરસંવાદાત્| ઇષ્ટગન્ધમ્ એલાત્વક્પત્રકાદ્યૈઃ સુરભીકૃતમ્||૨૬||

Adhikarana 27 (27) · Śloka 27

પીત્વા ચ મદ્યમપિ ચેક્ષુરસપ્રગાઢં નિઃશેષતઃ ક્ષણમવસ્થિતમુલ્લિખેચ્ચ | લાવૈણતિત્તિરિરસાંશ્ચ પિબેદનમ્લાન્ મૌદ્ગાન્ સુખાય સઘૃતાન્ સસિતાંશ્ચ યૂષાન્ ||૨૭||

પિત્તાત્મકે મદાત્યયે વમનમાહ- પીત્વેત્યાદિ| ઉલ્લિખેત્ વમેત્| યદ્યપિ પિત્તે વમનં ન કાર્યં તથાઽપિ પિત્તસ્ય કફસ્થાનગતત્વાદ્વમનં હિતમેવ, વ્યાધિપ્રત્યનીકત્વાદ્વા| કિં પિત્તાત્મકે એતદેવ કાર્યમુતાન્યદપીત્યાહ- લાવૈણતિત્તિરિરસાનિત્યાદિ| કેચિત્ ‘મૌદ્ગાન્ સુખાય સઘૃતાન્ સસિતાંશ્ચ યૂષાન્’ ઇત્યત્ર ‘મૌદ્ગાન્ સશર્કરઘૃતાન્ સ હિતાય યૂષાન્’ ઇતિ પઠન્તિ; સ ઇતિ પિત્તપાનાત્યયીતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૨૭||

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

પાનાત્યયે કફકૃતે કફમુલ્લિખેચ્ચ મદ્યેન બિમ્બિવિદુલોદકસંયુતેન | સેવેત તિક્તકટુકાંશ્ચ રસાનુદારાન્ યૂષાંશ્ચ તિક્તકટુકોપહિતાન્ હિતાય ||૨૮||

કફજમદાત્યયચિકિત્સામાહ- પાનાત્યયે કફકૃતે ઇત્યાદિ| બિમ્બી ઓષ્ઠોપમફલા વિદુલો વેતસઃ| કફમદાત્યયેઽપરમપ્યૌષધમાહ- સેવેતેત્યાદિ| તિક્તકટુકાન્ તિક્તકટુકદ્રવ્યસંસ્કૃતાન્| રસાન્ માંસરસાન્; ઉદારાન્ જાઙ્ગલજાન્, મેદસ્કાનિત્યર્થઃ| યૂષાન્ મુદ્ગાદિયૂષાન્| તિક્તાનિ દુરાલભાદીનિ, કટુકાનિ પિપ્પલ્યાદીનિ, ઉપહિતાન્ સંસ્કૃતાન્||૨૮||

Adhikarana 29 (29) · Śloka 29

પથ્યં યવાન્નવિકૃતાનિ ચ જાઙ્ગલાનિ શ્લેષ્મઘ્નમન્યદપિ યચ્ચ નિરત્યયં સ્યાત્ |૨૯|

શ્લેષ્મજપાનાત્યયેઽપરમપિ યદ્ધિતં તદાહ- પથ્યમિત્યાદિ| પથ્યં હિતમ્| યવાન્નવિકૃતાનિ યવાન્નાનિ વિવિધપ્રકારૈઃ કૃતાનીત્યર્થઃ| અત્ર અન્નશબ્દઃ પેયલેહ્યવ્યવચ્છેદકઃ| જાઙ્ગલાનિ જાઙ્ગલમાંસાનિ| નિરત્યયં નિર્દોષમ્|૨૯|-

Adhikarana 30 (29) · Śloka 29

કુર્યાચ્ચ સર્વમથ સર્વભવે વિધાનં દ્વન્દ્વોદ્ભવે દ્વયમવેક્ષ્ય યથાપ્રધાનમ્ ||૨૯||

સન્નિપાતજદ્વન્દ્વજમદાત્યયચિકિત્સામાહ- કુર્યાદિત્યાદિ| સર્વં પ્રત્યેકદોષજપાનાત્યયચિકિત્સિતમ્| સર્વભવે સન્નિપાતોદ્ભવે| દ્વન્દ્વભવે દ્વન્દ્વજે| યથાપ્રધાનં યોગપ્રધાનમિત્યર્થઃ; એતેન સમસન્નિપાતે સર્વપ્રધાનં કાર્યમ્, એકતમાધિકે ચ તત્પ્રધાનમિત્યર્થઃ; એવં દ્વન્દ્વજેઽપિ||૨૯||

Adhikarana 31 (30) · Śloka 30

સામાન્યમન્યદપિ યચ્ચ સમગ્રમગ્ર્યં વક્ષ્યામિ યચ્ચ મનસો મદકૃત્ સુખં ચ |૩૦|

સામાન્યમન્યદપીત્યાદિ| અન્યદપિ યત્ સામાન્યં મનસો હર્ષકૃત્ વક્ષ્યામિ તત્ સમગ્રમપિ સર્વેષામગ્ર્યં શ્રેષ્ઠં સુખં ચ, સુખહેતુત્વાદિત્યર્થઃ|૩૦|-

Adhikarana 32 (30-33) · Śloka 34

ત્વઙ્ગાગપુષ્પમગધૈલમધૂકધાન્યૈઃ શ્લક્ષ્ણૈરજાજિમરિચૈશ્ચ કૃતં સમાંશૈઃ ||૩૦|| પાનં કપિત્થરસવારિપરૂષકાઢ્યં પાનાત્યયેષુ વિધિવત્સ્રુતમમ્બરાન્તે | હ્રીવેરપદ્મપરિપેલવસમ્પ્રયુક્તૈઃ પુષ્પૈર્વિલિપ્ય કરવીરજલોદ્ભવૈશ્ચ ||૩૧|| પિષ્ટૈઃ સપદ્મકયુતૈરપિ સારિવાદ્યૈઃ સેકં જલૈશ્ચ વિતરેદમલૈઃ સુશીતૈઃ | ત્વક્પત્રચોચમરિચૈલભુજઙ્ગપુષ્પશ્લેષ્માતકપ્રસવવલ્કગુડૈરુપેતમ્ ||૩૨|| દ્રાક્ષાયુતં હૃતમલં મદિરામયાર્તૈસ્તત્પાનકં શુચિ સુગન્ધિ નરૈર્નિષેવ્યમ્ | પિષ્ટ્વા પિબેચ્ચ મધુકં કટુરોહિણીં ચ દ્રાક્ષાં ચ મૂલમસકૃત્ ત્રપુષીભવં યત્ ||૩૩|| કાર્પાસિનીમથ ચ નાગબલાં ચ તુલ્યાં પીત્વા સુખી ભવતિ સાધુ સુવર્ચલાં ચ |૩૪|

પાનાત્યયચિકિત્સામાહ- ત્વગિત્યાદિ| નાગપુષ્પં નાગકેશરમ્, એલા સૂક્ષ્મૈલા, અજાજી ઉત્તરાપથે પ્રસિદ્ધો જીરકવિશેષઃ| સમાંશૈઃ તુલ્યભાગૈઃ| પાનં પાનકમ્| કપિત્થરસઃ કપિત્થસ્વરસઃ| સ્રુતં ગાલિતમ્| અમ્બરાન્તે વસ્ત્રાન્તે| હ્રીવેરેત્યાદિ| હ્રીવેરાદિયુક્તૈઃ કરવીરજલોદ્ભવૈઃ પુષ્પૈઃ પિષ્ટૈર્વિલિપ્ય પદ્મકયુતૈઃ સારિવાદિભિશ્ચ પ્રલિપ્ય, અમલૈઃ સુશીતૈશ્ચ જલૈઃ સેકં વિતરેત્ દદ્યાદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| હ્રીવેરઃ વાલકમ્| પદ્મકં પદ્મકાષ્ઠં, જલોદ્ભવપુષ્પત્વેન પદ્મસ્ય પરિગ્રહાત્| કાર્તિકકુણ્ડસ્તુ ‘સપદ્મકયુતૈઃ’ ઇત્યનેન પદ્મકસહિતપ્રિયઙ્ગ્વાદ્યભિધાય તેન યુક્તૈઃ કરવીરાદિપુષ્પૈર્હ્રીબેરાદિયુક્તૈરિતિ વ્યાખ્યાનયતિ, પદ્મકં જલજં મન્યતે| પરિપેલવો વન્યકઃ| જલોદ્ભવૈઃ નીલોત્પલપ્રભૃતિભિઃ| સપદ્મકયુતૈરપિ સારિવાદ્યૈરિતિ સપદ્મકઃ પદ્મકસહિતઃ પ્રિયઙ્ગ્વાદિઃ, તેન યુતૈઃ સારિવાદિભિરિત્યર્થઃ| ત્વગિત્યાદિ|- ત્વક્ વનવાસિકાત્વક્| શ્લેષ્માતકપ્રસવં બહુવારપુષ્પમ્| હૃતમલં વસ્ત્રગાલિતમ્| મદિરામયાર્તૈઃ પાનાત્યયપીડિતૈઃ| સુગન્ધિશોભનગન્ધિ| કેચિત્ ત્વક્પત્રશબ્દેન ત્વક્પત્રિકામાહુઃ| પિષ્ટ્વેત્યાદિ| અસકૃદિતિ સાધ્વિતિ ચ પદં પિષ્ટ્વેત્યત્ર સમ્બન્ધનીયમ્| મધુકાદિસ્ત્રપુસીમૂલાન્ત એકો યોગઃ| કાર્પાસિનીમિત્યાદિઃ સાધુસુવર્ચલાં ચેત્યન્તો દ્વિતીયઃ| કાર્પાસિની વનકાર્પાસિની| સુવર્ચલા સૂર્યભક્તા| કાર્પાસિનીમથ ચેત્યત્ર કાર્પાસમેવમથેતિ કેચિત્ પઠન્તિ, કાર્પાસં કાર્પાસીમૂલં, એવમસકૃત્ પિષ્ટ્વેતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૩૦-૩૩||-

Adhikarana 33 (34) · Śloka 35

કાશ્મર્યદારુવિડદાડિમપિપ્પલીષુ દ્રાક્ષાન્વિતાસુ કૃતમમ્બુનિ પાનકં યત્ ||૩૪|| તદ્બીજપૂરકરસાયુતમાશુ પીતં શાન્તિં પરાં પરમદે ત્વચિરાત્ કરોતિ |૩૫|

પરમદે ચિકિત્સામાહ- કાશ્મર્યેત્યાદિ| કાશ્મર્યં ગમ્ભારીફલં, કૃતં સંસ્કૃતં, અમ્બુનિ પાનીયે||૩૪||-

Adhikarana 34 (35-36) · Śloka 36

દ્રાક્ષાસિતામધુકજીરકધાન્યકૃષ્ણાસ્વેવં કૃતં ત્રિવૃતયા ચ પિબેત્તથૈવ ||૩૫|| સૌવર્ચલાયુતમુદારરસં ફલામ્લં ભાર્ગીશૃતેન ચ જલેન હિતોઽવસેકઃ ||૩૬||

પરમદે પાનકાન્તરમાહ- દ્રાક્ષેત્યાદિ| દ્રાક્ષાદિષુ દ્રવ્યેષુ એવં બીજપૂરકરસસંસ્કારેણ કૃતં પાનકં ત્રિવૃતયા ત્રિજટયા ચ કૃતં પાનકં પિબેત્| તથૈવ સૌવર્ચલાયુતમિત્યાદિ|- ઉદારરસં જાઙ્ગલમાંસરસં, સૌવર્ચલાયુતમ્ ઈષત્સૌવર્ચલાયુતં, દાડિમાદ્યમ્લફલેનામ્લં તથૈવ પિબેદિત્યર્થઃ| અવસેકઃ પરિષેકઃ||૩૫-૩૬||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

ઇક્ષ્વાકુધામાર્ગવવૃક્ષકાણિ કાકાહ્વયોદુમ્બરિકાશ્ચ દુગ્ધે | વિપાચ્ય તસ્યાઞ્જલિના વમેદ્ધિ મદ્યં પિબેચ્ચાહ્નિ ગતે ત્વજીર્ણે ||૩૭||

પાનાજીર્ણચિકિત્સામાહ- ઇક્ષ્વાક્વિત્યાદિ| ઇક્ષ્વાક્વાદીનિ દ્રવ્યાણિ ક્ષીરપાકવિધાનેન દુગ્ધે વિપાચ્ય તસ્ય કુડવેનાજીર્ણે પાનાજીર્ણે વમેત, તતશ્ચ અહ્નિ દિવસે ગતે અતીતે સતિ મદ્યં પિબેત્ અગ્નિદીપનાર્થમ્| ઇક્ષાકુઃ તિક્તાલાબૂઃ| ધામાર્ગવઃ પીતઘોષઃ| વૃક્ષકઃ કુટજફલમ્| કાકાહ્વયા ઉદુમ્બરિકાગો(કા)ષ્ઠોદુમ્બરિકા| અન્યે ગતે ત્વજીર્ણે અપગતે પાનાજીર્ણે ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૩૭||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 39

ત્વક્પિપ્પલીભુજગપુષ્પવિડૈરુપેતં સેવેત હિઙ્ગુમરિચૈલયુતં ફલામ્લમ્ | ઉષ્ણામ્બુસૈન્ધવયુતાસ્ત્વથવા વિડત્વક્ચવ્યૈલહિઙ્ગુમગધાફલમૂલશુણ્ઠીઃ ||૩૮|| હૃદ્યૈઃ ખડૈરપિ ચ ભોજનમત્ર શસ્તં... |૩૯|

કિમ્મયં મદ્યં પાનાજીર્ણે પિબેદિત્યાહ- ત્વગિત્યાદિ| ત્વક્પિપ્પલીપ્રભૃતિયુતં મદ્યં સેવેત, તથા હિઙ્ગુમરિચાદિયુતં મદ્યં સેવેત| ભુજગપુષ્પં નાગપુષ્પમ્| ફલામ્લં દાડિમબીજપૂરકાદિભિરમ્લીકૃતં મદ્યમ્| ઉષ્ણામ્બુસૈન્ધવયુતા ઇત્યાદિ| અત્રાપિ સેવેતેતિ સમ્બધ્યતે| મગધાફલમૂલમિતિ પિપ્પલ્યાઃ ફલમૂલમિત્યર્થઃ| ભોજનમાહ- હૃદ્યૈરિત્યાદિ| ખડા યૂષવિશેષાઃ| અત્ર પાનાજીર્ણે| ‘હૃદ્યૈઃ’ ઇત્યત્ર ‘મદ્યૈઃ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ| અપરે ‘ખડૈઃ’ ઇત્યત્ર ‘ફલૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ| ‘વિડત્વક્’ ઇત્યત્ર ‘યથોક્તં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૩૮||-

Adhikarana 37 (39-41) · Śloka 41

... દ્રાક્ષાકપિત્થફલદાડિમપાનકં યત્ | તત્ પાનવિભ્રમહરં મધુશર્કરાઢ્યમામ્રાતકોલરસપાનકમેવ ચાપિ ||૩૯|| ખર્જૂરવેત્રકકરીરપરૂષકેષુ દ્રાક્ષાત્રિવૃત્સુ ચ કૃતં સસિતં હિમં વા | શ્રીપર્ણિયુક્તમથવા તુ પિબેદિમાનિ યષ્ટ્યાહ્વયોત્પલહિમામ્બુવિમિશ્રિતાનિ ||૪૦|| ક્ષીરિપ્રવાલબિસજીરકનાગપુષ્પપત્રૈલવાલુસિતસારિવપદ્મકાનિ | આમ્રાતભવ્યકરમર્દકપિત્થકોલવૃક્ષામ્લવેત્રફલજીરકદાડિમાનિ ||૪૧||

પાનવિભ્રમચિકિત્સામાહ- દ્રાક્ષાકપિત્થેત્યાદિ| અત્ર ફલશબ્દેન વિશિષ્ટાનિ માતુલુઙ્ગાદિફલાનિ ગૃહ્યન્તે| ન કેવલં દ્રાક્ષાદિપાનકં મધુશર્કરાઢ્યં પાનવિભ્રમે શસ્તમ્, આમ્રાતકોલરસપાનકમપિ| અથવા ખર્જૂરાદિષુ કૃતં સંસ્કૃતં સશર્કરં શ્રીપર્ણીયુક્તં હિમં પાનકં પાનવિભ્રમે શસ્તમ્| કરીરો મરુદેશજઃ, તસ્ય ફલમ્| શ્રીપર્ણીયુક્તં કાશ્મરીફલયુક્તમ્| અથવેત્યાદિ|- અથવા ઇમાનિ ક્ષીરિપ્રવાલાદીનિ દાડિમાન્તાનિ યષ્ટ્યાહ્વયોત્પલહિમામ્બુવિમિશ્રિતાનિ અત્ર પાનવિભ્રમે પિબેત્| યષ્ટ્યાહ્વયોત્પલહિમામ્બુવિમિશ્રિતાનીતિ યષ્ટીમધુનીલોત્પલયુક્તં યત્ હિમામ્બુ તેન વિમિશ્રિતાનીત્યર્થઃ| ક્ષીરિપ્રવાલા વટાદિપલ્લવાઃ| ભવ્યં તાલફલપ્રમાણમ્ ઉત્તરાપથજમ્, અન્યે કર્મરઙ્ગમાહુઃ||૩૯-૪૧||

Adhikarana 38 (42) · Śloka 42

સેવેત વા મરિચજીરકનાગપુષ્પત્વક્પત્રવિશ્વચવિકૈલયુતાન્ રસાંશ્ચ | સૂક્ષ્મામ્બરસ્રુતહિમાંશ્ચ સુગન્ધિગન્ધાન્ પાનોદ્ભવાન્નુદતિ સપ્તગદાનશેષાન્ ||૪૨||

ઇદાનીં પાનાત્યયાદીનાં ચિકિત્સામાહ- સેવેતેત્યાદિ| રસાન્ માંસરસાન્| સમગ્રાન્ સમ્પૂર્ણાન્; સમ્પૂર્ણત્વં ચૈષાં મરિચાદિભિઃ સર્વૈરેવાન્વિતત્વમ્| સૂક્ષ્મામ્બરસ્રુતહિમાન્ સૂક્ષ્મવસ્ત્રગાલિતશીતાનિત્યર્થઃ| સુગન્ધિગન્ધાન્ અત્યર્થમગુર્વાદિધૂપિતાન્| નુદતિ સ્ફોટયતિ| પાનોદ્ભવાન્ સપ્તગદાન્ ચત્વારો મદાત્યયાઃ, ત્રયશ્ચ પરમદપાનાજીર્ણપાનવિભ્રમાઃ, પાનાત્યયપ્રભવત્વાત્તેષાં; એવં સપ્ત||૪૨||

Adhikarana 39 (43-44) · Śloka 44

પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થવિષયા મૃદુપાનયોગા હૃદ્યાઃ સુખાશ્ચ મનસઃ સતતં નિષેવ્યાઃ | પાનાત્યયેષુ વિકટોરુનિતમ્બવત્યઃ પીનોન્નતસ્તનભરાનતમધ્યદેશાઃ ||૪૩|| પ્રૌઢાઃ સ્ત્રિયોઽભિનવયૌવનપીનગાત્ર્યઃ સેવ્યાશ્ચ પઞ્ચવિષયાતિશયસ્વભાવાઃ ||૪૪||

એવં પાનાત્યયાદીનાં ચિકિત્સિતમભિધાયાધુના પાનાત્યયચિકિત્સામેવાહ- પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થવિષયા ઇત્યાદિ| પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થવિષયા ઇતિ પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ, તેષાં વિષયાઃ કરણાનિ| મૃદુપાનયોગાઃ મૃદુમદ્યયોગાઃ; તે ચ પૈષ્ટિકગૌડિકમાધ્વીકાદયઃ| હૃદ્યા હૃદયહિતા હૃદયપ્રિયાશ્ચ| સુખાઃ સુખકરાઃ| વિકટોરુનિતમ્બવત્યઃ વિકટૌ શ્રેષ્ઠૌ વિસ્તીર્ણૌ વા ઊરૂયાસાં તા વિકટોરવઃ, નિતમ્બવત્યઃ શ્રેષ્ઠનિતમ્બાઃ; યસ્માદત્ર પ્રશંસાયાં વતુપ્પ્રત્યયઃ| પીનોન્નતસ્તનભરાનતમધ્યદેશાઃ પીનોન્નતસ્તનભરેણ આનત ઈષન્નમ્રો મધ્યદેશો યાસાં તાસ્તથા| પ્રૌઢાઃ કામક્ષમાઃ| પઞ્ચવિષયાઃ શબ્દાદ્યતિશયાઃ, ત એવ સ્વભાવો યાસાં તાસ્તથા| શ્રીબ્રહ્મદેવસ્તુ પઞ્ચાનાં વિષયાણામતિશયેન સ્વ આત્મીયો ભાવોઽભિપ્રાયો યાસાં તાસ્તથા| ‘પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થવિષયાતિશયસ્વભાવા ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થવિષયાણાં શબ્દાદીનામતિશયો યાસાં તાસ્તથેત્યર્થઃ||૪૩-૪૪||

Adhikarana 40 (45) · Śloka 45

પિબેદ્રસં પુષ્પફલોદ્ભવં વા સિતામધૂકત્રિસુગન્ધિયુક્તમ્ | સઞ્ચૂર્ણ્ય સંયોજ્ય ચ નાગપુષ્પૈરજાજિકૃષ્ણામરિચૈશ્ચ તુલ્યૈઃ ||૪૫||

અપરં પાનાત્યયે કિં કાર્યમિત્યાહ- પિબેદ્રસં પુષ્પફલોદ્ભવમિત્યાદિ| પુષ્પફલોદ્ભવં કૂષ્માણ્ડોદ્ભવમ્| મધૂકો ગુડપુષ્પઃ| ત્રિસુગન્ધિ ત્રિજાતકમ્||૪૫||

Adhikarana 41 (46) · Śloka 46

વર્ષાભૂયષ્ટ્યાહ્વમધૂકલાક્ષાત્વક્કર્બુદારાઙ્કુરજીરકાણિ | દ્રાક્ષાં ચ કૃષ્ણામથ કેશરં ચ ક્ષીરે સમાલોડ્ય પિબેત્ સુખેપ્સુઃ ||૪૬||

વર્ષાભૂયષ્ટ્યાહ્વેત્યાદિ| વર્ષાભૂપ્રભૃતીનિ કેશરાન્તાનિ ક્ષીરે સમાલોડ્ય સુખેપ્સુઃ પુરુષઃ પિબેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| વર્ષાભૂઃ શ્વેતપુનર્નવા, ત્વક્ ચોચં, કર્બુદારાઙ્કુરાઃ કાઞ્ચનારાઙ્કુરાઃ||૪૬||

Adhikarana 42 (47) · Śloka 47

ભવેચ્ચ મદ્યેન તુ યેન પાતિતઃ પ્રકામપીતેન સુરાસવાદિના | તદેવ તસ્મૈ વિધિવત્ પ્રદાપયેદ્વિપર્યયે ભ્રંશમવશ્યમૃચ્છતિ ||૪૭||

મદાત્યયેષુ સામાન્યમદ્યપાને ઉક્તેઽપિ વિશેષવિધિમાહ- ભવેદિત્યાદિ| યેન સુરાસવાદિના મદ્યેન પ્રકામપીતેન પુરુષઃ પાતિતો ભવેત્, તદેવ સુરાસવાદિકં મદ્યં તસ્મૈ પુરુષાય વિધિવત્ સૌવર્ચલાદિયુક્તં પ્રદાપયેત્| કસ્માત્તદેવ તસ્મૈ પ્રદાપયેદિત્યાહ- વિપર્યય ઇત્યાદિ| યસ્માદ્વિપર્યયે કૃતે અસૌ પુરુષો, ભ્રંશં ક્લેશં, ઋચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ, તસ્માત્તદેવ મદ્યં તસ્મૈ પ્રદાપયેદિત્યર્થઃ||૪૭||

Adhikarana 43 (48) · Śloka 48

યથા નરેન્દ્રોપહતસ્ય કસ્યચિદ્ભવેત્ પ્રસાદસ્તત એવ નાન્યતઃ | ધ્રુવં તથા મદ્યહતસ્ય દેહિનો ભવેત્ પ્રસાદસ્તત એવ નાન્યતઃ ||૪૮||

મદ્યપીડિતસ્ય પુંસો યથા મદ્યાદેવ સ્વાસ્થ્યં સ્યાત્તથા દૃષ્ટાન્તમાહ- યથેત્યાદિ| તત ઇતિ નરેન્દ્રાદિત્યર્થઃ| દ્વિતીયતતઃશબ્દેન મદ્યં પરામૃશ્યતે||૪૮||

Adhikarana 44 (49) · Śloka 49

વિચ્છિન્નમદ્યઃ સહસા યોઽતિમદ્યં નિષેવતે | તસ્ય પાનાત્યયોદ્દિષ્ટા વિકારાઃ સમ્ભવન્તિ હિ ||૪૯||

ઇદાનીમનુક્તસઙ્ગ્રહાયાહ- વિચ્છિન્નમદ્ય ઇત્યાદિ| વિચ્છિન્નમદ્યઃ ત્યક્તમદ્યઃ| સહસા અવિમૃશ્યૈવ| પાનાત્યયોદ્દિષ્ટા ધ્વંસકાદયઃ| તથા ચ તન્ત્રાન્તરમ્,- “વિચ્છિન્નમદ્યઃ સહસા યોઽતિમદ્યં નિષેવતે| ભવેતાં મારુતાત્ કષ્ટૌ તસ્ય ધ્વંસકવિક્ષયૌ”- ઇત્યાદિ||૪૯||

Adhikarana 45 (50) · Śloka 50

મદ્યસ્યાગ્નેયવાયવ્યૌ ગુણાવમ્બુ(મ્ભો)વહાનિ તુ | સ્રોતાંસિ શોષયેયાતાં તેન તૃષ્ણોપજાયતે ||૫૦||

મદ્યપાનાદ્યથા તૃષ્ણોત્પત્તિસ્તથાઽઽહ- મદ્યસ્યેત્યાદિ| આગ્નેયવાયવ્યૌ ગુણૌ તૈક્ષ્ણ્યરૂક્ષૌ| અમ્બુવહાનિ સ્રોતાંસીત્યત્રામ્બુવહસ્રોતઃશબ્દેનામ્બુ કથ્યતે, ઉપચારાત્| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- યૈઃ સ્રોતોભિરુદકં વહન્તિ તાન્યેવ સ્રોતાંસિ તૌ તીક્ષ્ણરૂક્ષૌ ગુણૌ શોષયિત્વા તત આધારસ્રોતઃશોષાત્તદાશ્રયસ્યામ્બુનોઽપિ શોષઃ, તેન હેતુના મદ્યેનાપિ તૃષોપજાયતે| ‘મદ્યસ્ય’ ઇત્યાદિપાઠસ્થાને કેચિત્ ‘મદ્યમાગ્નેયભાવાત્’ ઇત્યાદિ પાઠં પઠન્તિ, સ ચાભાવાન્ન લિખિતઃ||૫૦||

Adhikarana 46 (51) · Śloka 51

પાટલોત્પલકન્દેષુ મુદ્ગપર્ણ્યાં ચ સાધિતમ્ | પિબેન્માગધિકોન્મિશ્રં તત્રામ્ભો હિમશીતલમ્ ||૫૧||

મદ્યજતૃષ્ણાચિકિત્સામાહ- પાટલેત્યાદિ| પાટલા સુગન્ધિપુષ્પવૃક્ષઃ, ઉત્પલવ્યક્તિબહુત્વાત્ કન્દેષ્વિતિ બહુત્વમુક્તમ્| તત્રેતિ તૃષ્ણાયામ્| હિમઃ તુષારઃ, તદ્વચ્છીતલં હિમશીતલમ્| પાટલાદિસાધિતમમ્ભો હિમશીતલં પિપ્પલીચૂર્ણમિશ્રં તૃષ્ણાયાં પિબેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ||૫૧||

Adhikarana 47 (52) · Śloka 53

સર્પિસ્તૈલવસામજ્જદધિભૃઙ્ગરસૈર્યુતમ્ | ક્વાથેન બિલ્વયવયોઃ સર્વગન્ધૈશ્ચ પેષિતૈઃ ||૫૨|| પક્વમભ્યઞ્જને શ્રેષ્ઠં... |૫૩|

તૃષ્ણાયાં ક્વાથમભિધાયોપચારાર્થં સ્નેહમાહ- સર્પિસ્તૈલવસામજ્જેત્યાદિ| ભૃઙ્ગરસો ભૃઙ્ગરાજરસઃ| બિલ્વં બિલ્વફલમ્| યવાઃ પ્રસિદ્ધાઃ| સર્વગન્ધા એલાદિપઠિતાઃ| પેષિતાઃ કલ્કીકૃતાઃ| દધિભૃઙ્ગરસૈરિતિ દ્વિભેદભિન્નભૃઙ્ગાપેક્ષયા રસસ્યાપિ દ્વિવિધત્વં, તતો બહુવચનમ્| દધ્ના ભૃઙ્ગરસેન બિલ્વયવયોઃ ક્વાથેન પ્રત્યેકં ચતુર્ગુણેન સર્વગન્ધૈઃ કલ્કીકૃતૈઃ સ્નેહચતુર્થાંશૈઃ સર્પિસ્તૈલં વસા મજ્જેતિ ચતુઃસ્નેહં પક્વમભ્યઞ્જને શસ્તમિતિ સમ્બન્ધઃ| અન્યેઽત્ર મજ્જાસ્થાને દુગ્ધં પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- તૈલવસેતિ યદ્યપિ દ્રવદ્રવ્યમધ્યે તૈલવસે પઠિતે તથાઽપિ સ્નેહસ્ય સ્નેહાન્તરેણાસંસ્કારાત્ સર્પિસ્તૈલવસેતિ સ્નેહસ્ય ત્રયં દુગ્ધાદિચતુર્દ્રવૈઃ પક્વમભ્યઞ્જને શસ્તમિતિ||૫૨||-

Adhikarana 48 (53) · Śloka 53

...સેકે ક્વાથશ્ચ શીતલઃ |૫૩|

અભ્યઞ્જનસ્નેહમભિધાય સેકમાહ- સેકે ક્વાથ ઇત્યાદિ| સેકે પરિષેકે| ક્વાથશ્ચ શીતલ ઇતિ મધુરશીતદ્રવ્યકૃતો હિમસન્નિભઃ| એતાવભ્યઙ્ગસેકૌ સતૃષિ મદાત્યયે કાર્યૌ; અન્યે મદ્યજતૃષ્ણાયામેવાભ્યઙ્ગસેકાવિચ્છન્તિ|૫૩|

Adhikarana 49 (53) · Śloka 54

રસવન્તિ ચ ભોજ્યાનિ યથાસ્વમવચારયેત્ ||૫૩|| પાનકાનિ સુશીતાનિ હૃદ્યાનિ સુરભીણિ ચ |૫૪|

સતૃષિ મદાત્યયે ભોજ્યાનિ નિર્દિશન્નાહ- રસવન્તીત્યાદિ| રસવન્તિ પ્રચુરમધુરરસાનિ| ભોજ્યાનિ ભક્તાનિ| યથાસ્વં યથાદોષપ્રત્યનીકમિતિ; એતેન યદ્ભોજ્યં યસ્ય દોષસ્ય પ્રત્યનીકં તદ્દોષજે સતૃષિ મદાત્યયે તદ્ભોજ્યમવચારયેદિત્યર્થઃ| પાનકાનિ દ્રાક્ષાદાડિમાદિકૃતાનિ| હૃદ્યાનિ મનઃપ્રિયાણિ| સુરભીણિ કર્પૂરાદ્યધિવાસિતાનિ||૫૩||-

Adhikarana 50 (54) · Śloka 54

ત્વચં પ્રાપ્તસ્તુ પાનોષ્મા પિત્તરક્તાભિમૂર્ચ્છિતઃ | દાહં પ્રકુરુતે ઘોરં પિત્તવત્તત્ર ભેષજમ્ ||૫૪||

ઇદાનીં મદ્યોષ્મણો દાહકારિત્વમતિદેશેન તજ્જન્યદાહસ્ય ચિકિત્સિતં ચ શ્લોકેનાહ- ત્વચમિત્યાદિ| પાનોષ્મા મદ્યપાનોષ્મા| પિત્તરક્તાભિમૂર્ચ્છિતઃ પિત્તરક્તસમ્પૃક્તઃ| ઘોરં ભયાવહમ્| પિત્તવત્તત્ર ભેષજં મધુરશીતાદિ| ‘પાનોષ્મા’ ઇત્યત્ર ‘મદ્યોષ્મા’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૫૪||

Adhikarana 51 (55-56) · Śloka 56

શીતં વિધાનમત ઊર્ધ્વમહં પ્રવક્ષ્યે દાહપ્રશાન્તિકરમૃદ્ધિમતાં નરાણામ્ | તત્રાદિતો મલયજેન હિતઃ પ્રદેહશ્ચન્દ્રાંશુહારતુહિનોદકશીતલેન ||૫૫|| શીતામ્બુશીતલતરૈશ્ચ શયાનમેનં હારૈર્મૃણાલવલયૈરબલાઃ સ્પૃશેયુઃ | ભિન્નોત્પલોજ્જ્વલહિમે શયને શયીત પત્રેષુ વા સજલબિન્દુષુ પદ્મિનીનામ્ ||૫૬||

દાહપ્રતીકારમતિદેશેનાભિધાયેશ્વરાણાં પુરુષાણાં વિશિષ્ટં પ્રતીકારમાહ- શીતમિત્યાદિ| તત્રેતિ દાહે| આદિત ઇતિ આદૌ| મલયજેનેતિ સુરભિચન્દનેન | પ્રદેહઃ પ્રતનુર્લેપઃ| મલયજવિશેષણમાહ- ચન્દ્રાંશુહારતુહિનોદકશીતલેનેતિ|- હારો મુક્તાહારઃ, તુહિનોદકં હિમપાનીયં, તદ્વચ્છીતલેનેત્યર્થઃ| અન્યે ‘ચદ્રાંશુહારહિમનિર્મલશીતલેન’ ઇતિ, અપરે ‘ચન્દ્રાંશુહારકરકાહિમશીતલેન’ ઇતિ પઠન્તિ| કરકાઃ સ્ફટિકગુટિકાકારા વૃષ્ટિજલજાઃ પાષાણાઃ, હિમં તુષારઃ, શેષં સમમ્| શીતામ્બુશીતલતરૈઃ શીતોદકવદતિશયશીતલૈઃ| એતદ્વિશેષણં હારૈર્મૃણાલવલયૈરિત્યનયોઃ| ‘શીતામ્બુશીતલકરૈઃ’ ઇત્યન્યે; શીતામ્બુવત્ શીતલહસ્તૈઃ| શયાનં વિશ્રાન્તં ન તુ સ્વપન્તં, તાદૃગ્દાહાર્તસ્ય નિદ્રાયા અસમ્ભવાત્| અન્યે ‘મૃણાલવલયૈઃ’ ઇત્યત્ર ‘તુષારવિમલૈઃ’ ઇતિ પઠિત્વા હારૈરિત્યસ્ય વિશેષણં મન્યન્તે| અબલાઃ પ્રૌઢસ્ત્રિયઃ| સ્પૃશેયુઃ સ્પર્શનં કુર્યુઃ| દાહાર્તસ્ય સુખોત્પાદનાય શયનમાહ- ભિન્નોત્પલોજ્જ્વલહિમે ઇતિ|- પ્રફુલ્લનીલોત્પલોજ્જ્વલશીતલે એવંવિધે શયને શયીત| પક્ષાન્તરમાહ- પત્રેષુ વેત્યાદિ| સજલબિન્દુષુ પદ્મિનીનાં પત્રેષુ વા શયીતેતિ સમ્બન્ધઃ||૫૫-૫૬||

Adhikarana 52 (57) · Śloka 57

આસાદયન્ પવનમાહૃતમઙ્ગનાભિઃ કહ્લારપદ્મદલશૈવલસઞ્ચયેષુ | કાન્તૈર્વનાન્તપવનૈઃ પરિમૃશ્યમાનઃ શક્તશ્ચરેદ્ભવનકાનનદીર્ઘિકાસુ ||૫૭||

કિં કુર્વન્ શયીતેત્યાહ- આસાદયન્નિત્યાદિ| આસાદયન્ પ્રાપ્નુવન્| કં? પવનં| કિમ્ભૂતમ્? આહૃતમ્ આનીતમ્| અઙ્ગનાભિઃ સ્ત્રીભિઃ; વ્યઞ્જનાદિભિઃ કૃત્વેત્યૂહ્યમ્| કહ્લારપદ્મદલશૈવલસઞ્ચયેષુ શયીતેતિ સમ્બધ્યતે| કહ્લારં સૌગન્ધિકોત્પલમ્| અન્યે ‘સઞ્ચયેષુ’ ઇત્યત્ર ‘સઞ્ચયેભ્યઃ’ ઇતિ પઠિત્વા કહ્લારપદ્મદલશૈવલસઞ્ચયેભ્યોઽબલાભિરાહૃતમિતિ સમ્બધ્નન્તિ| એવંવિધૈઃ શયનૈરાહ્લાદિતઃ સન્ કિં કુર્યાદિત્યાહ- કાન્તૈરિત્યાદિ| કાન્તૈઃ કમનીયૈર્મૃદુશીતસુગન્ધિભિઃ, વનાન્તપવનૈઃ આમ્રાદિવાટિકાસમીપવાતૈઃ, પરિમૃશ્યમાનઃ સ્પૃશ્યમાનઃ, શક્તઃ સમર્થઃ સન્, ચરેત્ ભ્રમેત્| કાસુ ભવનકાનનદીર્ઘિકાસુ ગૃહોદ્યાનસસોપાનપુષ્કરિણીષુ| અન્યે ‘કાન્તૈઃ’ ઇત્યત્ર ‘શીતૈઃ’ ઇતિ, ‘વનાન્તપવનૈઃ’ ઇત્યત્ર ‘જલાન્તપવનૈઃ’, ‘પરિમૃશ્યમાન’ ઇત્યત્ર ‘પરિમૃજ્યમાનઃ,’ ‘શક્તઃ’ ઇત્યત્ર ‘પ્રીતઃ’ ઇતિ પઠન્તિ||૫૭||

Adhikarana 53 (58) · Śloka 59

દાહાભિભૂતમથવા પરિષેચયેત્તુ લામજ્જકામ્બુરુહચન્દનતોયતોયૈઃ | વિસ્રાવિતાં હૃતમલાં નવવારિપૂર્ણાં પદ્મોત્પલાકુલજલામધિવાસિતામ્બુમ્ ||૫૮|| વાપીં ભજેત હરિચન્દનભૂષિતાઙ્ગઃ કાન્તાકરસ્પૃશનકર્કશરોમકૂપઃ |૫૯|

દાહાભિભૂતમિત્યાદિ| અથવા તમાતુરં દાહપીડિતં પરિષેચયેત્| કૈઃ? લામજ્જકેત્યાદિભિઃ; લામજ્જકં પર્વતોદ્ભૂતમૂલં, અન્યે ઉશીરમાહુઃ; અમ્બુરુહં પદ્મોત્પલાદિકં; ચન્દનમત્ર શ્વેતં, તસ્યૈવ દાહહરત્વાત્; તોયં વાલકં; એષાં તોયૈઃ ક્વાથૈઃ| વિસ્રાવિતામિતિ નિઃસારિતપૂર્વપાનીયામ્| હૃતમલામ્ આકૃષ્ટપઙ્કાદિકામ્, નવવારિપૂર્ણામ્ અપરનિર્મલજલભૃતાં; પદ્મોત્પલાકુલજલાં પદ્મમ્ ઈષચ્છુક્લં, ઉત્પલાનિ નીલોત્પલાનિ, તૈર્વ્યાપ્તજલામ્| અધિવાસિતામ્બું પ્રચુરચન્દનાદિપ્રક્ષેપેણ સુગન્ધિતજલામ્| એવંવિધાં વાપીં ભજેત સેવેત, ‘દાહાર્ત આતુર’ ઇતિ શેષઃ| કિમ્ભૂતઃ સન્? ચન્દનભૂષિતાઙ્ગઃ શ્વેતચન્દનાનુલિપ્તગાત્રઃ| પુનઃ કિમ્ભૂતઃ? કાન્તેત્યાદિવિશેષણયુક્તઃ||૫૮||-

Adhikarana 54 (59) · Śloka 60

તત્રૈનમમ્બુરુહપત્રસમૈઃ સ્પૃશન્ત્યઃ શીતૈઃ કરોરુવદનૈઃ કઠિનૈઃ સ્તનૈશ્ચ ||૫૯|| તોયાવગાહકુશલા મધુરસ્વભાવાઃ સંહર્ષયેયુરબલાઃ સુકલૈઃ પ્રલાપૈઃ |૬૦|

તત્ર તસ્યાં વાપ્યમ્| એનં દાહાર્તમ્| અમ્બુરુહં કમલં, તસ્ય પત્રસમૈઃ પત્રતુલ્યૈઃ; એતચ્ચ શીતૈઃ કરોરુવદનૈરિત્યસ્ય વિશેષણમ્| ‘વદનૈઃ’ ઇત્યત્ર ‘જઘનૈઃ’ ઇત્યન્યે| મધુરસ્વભાવા મૃદુપ્રચારાઃ| સુકલૈઃ પ્રલાપૈઃ શોભનકલાયુક્તૈઃ પ્રકૃષ્ટવચનૈઃ| તત્ર વાપ્યમેવંવિધૈઃ કરોરુવદનૈઃ સ્તનૈશ્ચ કઠિનૈઃ સ્પૃશન્ત્યોઽબલાઃ પ્રૌઢસ્ત્રિયસ્તોયાવગાહકુશલા મૃદુપ્રચારાઃ સુકલૈઃ પ્રલાપૈરેનં દાહાર્તં સંહર્ષયેયુઃ તુષ્ટિમુત્પાદયેયુરિતિ સમ્બન્ધઃ||૫૯||-

Adhikarana 55 (60-61) · Śloka 62

ધારાગૃહે પ્રગલિતોદકદુર્દિનાભે ક્લાન્તઃ શયીત સલિલાનિલશીતકુક્ષૌ ||૬૦|| ગન્ધોદકૈઃ સકુસુમૈરુપસિક્તભૂમૌ પત્રામ્બુચન્દનરસૈરુપલિપ્તકુડ્યે | જાત્યુત્પલપ્રિયકકેશરપુણ્ડરીકપુન્નાગનાગકરવીરકૃતોપચારે ||૬૧|| તસ્મિન્ ગૃહે કમલરેણ્વરુણે શયીત યત્નાહૃતાનિલવિકમ્પિતપુષ્પદામ્નિ |૬૨|

ધારાગૃહે ઇત્યાદિ| પ્રગલિતં ગલિતું પ્રવૃત્તં યદુદકં તેન દુર્દિનસ્યેવ આભા યસ્ય તત્તથા| ક્લાન્તો ગ્લાનિયુક્તઃ, ‘આતુર’ ઇતિ શેષઃ| સલિલેન મિશ્રિતોઽનિલઃ સલિલાનિલસ્તેન શીતઃ કુક્ષિરભ્યન્તરં યસ્ય તત્ તત્ર| ‘સજલામ્બુદશીતકુક્ષૌ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ; તત્ર સજલમેઘવચ્છીતાભ્યન્તરપ્રદેશે| ગન્ધોદકૈઃ એલાદિગન્ધદ્રવ્યકષાયૈઃ| સકુસુમૈઃ જાતીકુસુમાદિયુતૈઃ| અન્યે ‘સકુસુમૈરુપસિક્તભૂમૌ’ ઇત્યત્ર ‘પટુભિરુક્ષિતભૂમિભાગે’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર એલાદિકષાયૈઃ પટુભિર્વ્યક્તગન્ધૈઃ સિક્તો ભૂમિપ્રદેશો યત્ર| પત્રં પત્રકમ્, અમ્બુ વાલકં, ચન્દનં શ્વેતચન્દનં; રસોઽત્ર ક્વાથઃ| કુડ્યં ભિત્તિઃ| એતેષામેવ કલ્કક્વાથાભ્યામુપલિપ્તભિત્તિકે| ‘ઉપદિગ્ધકુડ્યે’ ઇત્યન્યે; તત્રાપ્યેક એવાર્થઃ| જાતી પ્રસિદ્ધા, ઉત્પલં નીલોત્પલં, પ્રિયકો બીજકઃ, કેશરો બકુલઃ, પુણ્ડરીકં શ્વેતપદ્મં, પુન્નાગો દેવવલ્લભઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ, નાગં નાગકેશરં, કરવીરોઽત્ર રક્તકરવીરઃ, અત્રૈતેષાં પુષ્પાણિ ગ્રાહ્યાણિ; તૈઃ કૃતોપચારે કૃતરચનાવિશેષે ધારગૃહે| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- ‘માંસીતમાલતૃણકુઙ્કુમપદ્મપત્રજાત્યુત્પલાગ્રકરવીરકૃતોપકારે’ ઇતિ| તમાલં પત્રકં, તૃણં સુગન્ધિતૃણં, પદ્મપત્રકં કમલપત્રં, જાત્યુત્પલે પૂર્વવત્, અગ્રકરવીરો રક્તકરવીરઃ, શેષં સમમિતિ| તસ્મિન્ ગૃહે ધારાગૃહે| કમલરેણ્વરુણે કમલધૂલીવદ્રક્તાઙ્ગે ઇતિ ધારાગૃહવિશેષણમ્| યત્નાહૃતાનિલવિકમ્પિતપુષ્પદામ્નિ પ્રકારાન્તરાનીતવચાલિતપુષ્પમાલાયુક્તે ||૬૦-૬૧||-

Adhikarana 56 (62-64) · Śloka 64

હેમન્તવિન્ધ્યહિમવન્મલયાચલાનાં શીતામ્ભસાં સકદલીહરિતદ્રુમાણામ્ ||૬૨|| ઉદ્ભિન્નનીલનલિનામ્બુરુહાકરાણાં ચન્દ્રોદયસ્ય ચ કથાઃ શૃણુયાન્મનોજ્ઞાઃ | મ્લાનં પ્રતાન્તમનસં મનસોઽનુકૂલાઃ પીનસ્તનોરુજઘના હરિચન્દનાઙ્ગ્યઃ ||૬૩|| તા એનમાર્દ્રવસનાઃ સહ સંવિશેયુઃ શ્લિષ્ટ્વાઽબલાઃ શિથિલમેખલહારયષ્ટ્યઃ ||૬૪||

એવંવિધે ધારાગૃહે શયાનઃ કિં કુર્યાદિત્યાહ- હેમન્તેત્યાદિ| હેમન્તઃ ઋતુઃ; મલયાન્તૈરચલશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે, તેનાત્ર વિન્ધ્યવનાદિપરિહારઃ | તેષાં વિશેષણત્રયમાહ- શીતામ્ભસાં શીતપાનીયાનામ્| સકદલીહરિતદ્રુમાણાં કદલીહરિતવૃક્ષસહિતાનામ્| ઉદ્ભિન્નનીલનલિનામ્બુરુહાકરાણામ્ ઉદ્ભિન્નાનિ વિકસિતાનિ નીલનલિનાનિ નીલોત્પલાનિ અમ્બુરુહાણિ પુણ્ડરીકરક્તોત્પલાદીનિ તેષામાકરાઃ તદ્યુક્તજલાશયાઃ તે ઉત્ ઊર્ધ્વપ્રદેશે યેષામિત્યર્થઃ; તેષામેવંવિધાનાં પર્વતાનાં મનોજ્ઞાઃ કથાઃ શૃણુયાત્| ચન્દ્રોદયસ્ય ચેતિ કથાઃ શૃણુયાદિત્યર્થઃ| મનોજ્ઞા મનોનુકૂલાઃ| એવમપિ સુખમનાપ્નુવન્તં કથમુપાચરેદિત્યાહ- મ્લાનમિત્યાદિ| મ્લાનં ગ્લાનિયુક્તમ્| પ્રતાન્તમનસં દીનમનસ્કમ્| પીનાનિ માંસલાનિ સ્તનોરુજઘનાનિ યાસાં તાસ્તથા; જઘનં સ્ત્રીકટ્યગ્રભાગઃ| હરિચન્દનાઙ્ગ્યઃ રક્તચન્દનાનુલિપ્તાઃ; અન્યે ‘ઘનસારદિગ્ધા’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર ચન્દનાનુલિપ્તાઃ| તા ઇતિ અબલા ઇત્યર્થઃ| એનં દાહાર્તિમન્તમ્| આર્દ્રવસના આર્દ્રવસ્ત્રાઃ | સહ સંવિશેયુરિતિ દાહાર્તેન સહ વિશ્રામં કુર્યુરિત્યર્થઃ| શ્લિષ્ટ્વા આલિઙ્ગ્ય| અબલાઃ સ્ત્રિયઃ| કિમ્ભૂતાઃ? શિથિલમેખલહારયષ્ટ્ય ઇતિ શિથિલા લમ્બમાના મેખલા ક્ષુદ્રસુવર્ણઘણ્ટિકાયુક્તઃ કટિદોરકઃ, હારયષ્ટિઃ મૌક્તિકમાલા યાસાં તાસ્તથા| તા અબલાઃ મનસોઽનુકૂલા ઇત્યાદિવિશેષણવિશિષ્ટાઃ, ગ્લાનં પ્રતાન્તમનસમાતુરં શ્લિષ્ટ્વા તેનૈવ સહ સંવિશેયુરિતિ સમ્બન્ધઃ| કેચિત્ ‘શ્લિષ્ટ્વા’ ઇત્યત્ર ‘શ્લિષ્ય’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- શ્લિષ્ય આશ્લિષ્ય; છન્દોનુરોધેન આઙ્શબ્દલોપઃ||૬૨-૬૪||

Adhikarana 57 (65) · Śloka 65

હર્ષયેયુર્નરં નાર્યઃ સ્વગુણૈ રહસિ સ્થિતાઃ | તાઃ શૈત્યાચ્છમયેયુશ્ચ પિત્તપાનાત્યયાન્તરમ્ ||૬૫||

હર્ષયેયુરિત્યાદિ| હર્ષયેયુઃ તુષ્ટિં નયેયુઃ| નરમિતિ દાહાર્તમ્| નાર્યઃ સ્ત્રિયઃ| કૈર્હર્ષયેયુઃ? સ્વગુણૈઃ મૃદુભાષણાદિભિઃ| રહસિસ્થિતા એકાન્તે સ્થિતાઃ| તા નાર્યઃ| શૈત્યાત્ ‘આત્મન’ ઇતિ શેષઃ| શમયેયુઃ શાન્તિં નયેયુઃ| કિં શમયેયુઃ? પિત્તપાનાત્યયાન્તરં પિત્તપાનાત્યયભેદમ્||૬૫||

Adhikarana 58 (66) · Śloka 66

તૃડ્દાહરક્તપિત્તેષુ કાર્યોઽયં ભેષજક્રમઃ | સામાન્યતો... |૬૬|

ઇમં વિધિમન્યત્રાપ્યતિદિશન્નાહ- તૃડિત્યાદિ| તૃટ્ પિપાસા, દાહો નાનાપ્રકારો વક્ષ્યમાણઃ| અયમ્ અનન્તરોક્તઃ| ભેષજક્રમ ઔષધવિધિઃ કાર્યઃ|૬૬|-

Adhikarana 59 (66) · Śloka 66

... વિશેષં તુ શૃણુ દાહેષ્વશેષતઃ ||૬૬||

તૃડાદિષુ સામાન્યતો વિધિમુદ્દિશ્ય દાહેષુ વિશેષવિધિમાહ- વિશેષમિત્યાદિ| દાહેષ્વિતિ બહુવચનં નાનાપ્રકારત્વેન દાહસ્યાભિધાસ્યમાનત્વાત્; અત એવ અશેષત ઇત્યુક્તમ્, અશેષેષ્વિત્યર્થઃ||૬૬||

Adhikarana 60 (67-69) · Śloka 69

કૃત્સ્નદેહાનુગં રક્તમુદ્રિક્તં દહતિ હ્યતિ | સઞ્ચૂષ્યતે દહ્યતે ચ તામ્રાભસ્તામ્રલોચનઃ ||૬૭|| લોહગન્ધાઙ્ગવદનો વહ્નિનેવાવકીર્યતે | તં વિલઙ્ઘ્ય વિધાનેન સંસૃષ્ટાહારમાચરેત્ ||૬૮|| અપ્રશામ્યતિ દાહે ચ રસૈસ્તૃપ્તસ્ય જાઙ્ગલૈઃ | શાખાશ્રયા યથાન્યાયં રોહિણીર્વ્યધયેત્ સિરાઃ ||૬૯||

ઇદાનીં રક્તાદિદાહલક્ષણં તેષામેવ વિશિષ્ટં ચિકિત્સિતં ચાહ- કૃત્સ્નદેહાનુગમિત્યાદિ| કૃત્સ્નદેહાનુગં સકલદેહવ્યપ્તમ્| ઉદ્રિક્તં પ્રવૃદ્ધમ્| હિશબ્દ એવાર્થે| સઞ્ચૂષ્યતે આકૃષ્યત ઇવ વેદનાવિશેષઃ| ‘દહ્યતે’ ઇત્યત્ર 'ઉષ્યતે' ઇત્યન્યે; તત્ર ઉષ્યતે દહ્યત ઇત્યર્થઃ| તામ્રાભઃ તામ્રપ્રભઃ| તામ્રલોચનો લોહિતાક્ષઃ| લોહગન્ધશબ્દોઽઙ્ગવદનાભ્યાં સમ્બધ્યતે| વહ્નિનેવાવકીર્યતે જ્વલિતાઙ્ગારૈરિવાત્માનમાચિતં મન્યતે, અનેન દાહાતિશયઃ પ્રતિપાદિતઃ| તમિતિ રક્તદાહાર્તમ્ | વિલઙ્ઘયેતિ વિવિધપ્રકારં લઙ્ઘયિત્વા| વિધાનેન ક્રમેણ, સંસૃષ્ટાહારં કૃતતર્પણાદિક્રમં, આચરેદિતિ કુર્યાત્, ‘વૈદ્યપ્રયુક્તં’ ઇતિ શેષઃ| એવમપ્યપ્રશામ્યતિ દાહે કિં કુર્યાદિત્યાહ- અપ્રશામ્યતીત્યાદિ| અપ્રશામ્યતિ દાહે જાઙ્ગલૈ રસૈસ્તૃપ્તસ્ય શાખાશ્રયા બાહુજઙ્ઘાશ્રયાઃ રોહિણીઃ લોહિતાઃ સિરા યથાન્યાયં વ્યધયેદિતિ સમ્બન્ધઃ; યથાન્યાયં સિરાવ્યધવિધાનોક્તેન ન્યાયેનેત્યર્થઃ||૬૭-૬૯||

Adhikarana 61 (70) · Śloka 70

પિત્તજ્વરસમઃ પિત્તાત્ સ ચાપ્યસ્ય વિધિર્હિતઃ |૭૦|

અતઃ પરં દાહસ્ય પિત્તજ્વરેણ સહ સમત્વં તચ્ચિકિત્સિતં ચાહ- પિત્તજ્વરસમ ઇત્યાદિ|૭૦|

Adhikarana 62 (70-71) · Śloka 71

તૃષ્ણાનિરોધાદબ્ધાતૌ ક્ષીણે તેજઃ સમુદ્ધતમ્ ||૭૦|| સબાહ્યાભ્યન્તરં દેહં દહેદ્વૈ મન્દચેતસઃ | સંશુષ્કગલતાલ્વોષ્ઠો જિહ્વાં નિષ્કૃષ્ય ચેષ્ટતે ||૭૧||

તૃણ્ણિરોધજે દાહે ચિકિત્સિતં નિર્દિશન્નાહ- તૃષ્ણાનિરોધાદિત્યાદિ| અબ્ધાતૌ પાનીયધાતૌ| તેજઃ પિત્તોષ્મા| સમુદ્ધતમ્ અત્યર્થવૃદ્ધમ્| એવંવિધં તેજો દેહં સબાહ્યાભ્યન્તરં મન્દચેતસ આતુરસ્ય વૈ સ્ફુટં દહેદિત્યર્થઃ| સ દહ્યમાનદેહઃ કિં કુર્યાદિત્યાહ- જિહ્વાં નિષ્કૃષ્યેત્યાદિ| જિહ્વાં નિષ્કૃષ્ય નિઃસાર્યેત્યર્થઃ| ચેષ્ટતે હસ્તપાદાદિવિક્ષેપણં કરોતિ, ‘દાહાર્તઃ’ ઇતિ શેષઃ| અન્યે ‘જિહ્વા નિઃસૃત્ય વેપતે’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર દાહાર્તસ્ય જિહ્વા નિઃસૃત્ય કમ્પતે ઇત્યર્થઃ||૭૦-૭૧||

Adhikarana 63 (72) · Śloka 73

તત્રોપશમયેત્તેજસ્ત્વબ્ધાતું ચ વિવર્ધયેત્ | પાયયેત્ કામમમ્ભશ્ચ શર્કરાઢ્યં પયોઽપિ વા ||૭૨|| શીતમિક્ષુરસં મન્થં વિતરેચ્ચેરિતં વિધિમ્ |૭૩|

તત્રેત્યાદિ| તત્ર તૃષ્ણાનિરોધજે દાહે| ઉપશમયેત્ શાન્તિં નયેત્ મધુરશીતાદિભિઃ| તેજઃ પિત્તોષ્માણમ્| અત્રાન્યે ‘તસ્ય તેજઃ પ્રશમયેત્’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર તસ્યેતિ દાહાર્તસ્ય, શેષં સમમ્| અબ્ધાતું ચ વિવર્ધયેદિતિ સ્વયોનિવર્ધનૈઃ મધુરસ્નિગ્ધશીતલૈઃ| અમ્ભઃ પાનીયમ્| તં તૃષ્ણાનિરોધજદાહાર્તમ્| કિમ્ભૂતમમ્ભઃ? શર્કરાઢ્યં પ્રભૂતશર્કરાયુક્તમ્| કિમમ્ભ એવ પાયયેદિત્યાહ- પયોઽપિ વેતિ|- શર્કરાઢ્યં દુગ્ધં વેત્યર્થઃ| મન્થં “શક્તવઃ સર્પિષાઽભ્યક્તાઃ શીતવારિપરિપ્લુતાઃ” ઇત્યાદ્યુક્તલક્ષણમ્| વિતરેચ્ચેરિતં વિધિમિતિ પિત્તજ્વરહરમ્| કેચિત્ ‘વિતરેચ્ચેતરં વિધિમ્’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર પિત્તજ્વરોક્તાત્ ઇતરોઽન્યઃ પિત્તહરો વિધિરિત્યર્થઃ||૭૨||-

Adhikarana 64 (73) · Śloka 74

અસૃજા પૂર્ણકોષ્ઠસ્ય દાહો ભવતિ દુઃસહઃ ||૭૩|| વિધિઃ સદ્યોવ્રણીયોક્તસ્તસ્ય લક્ષણમેવ ચ |૭૪|

અસૃજા પૂર્ણકોષ્ઠસ્યેત્યાદિ| અસૃજા રક્તેન| પૂર્ણકોષ્ઠસ્ય સમ્ભૃતોદરસ્ય| દુઃસહઃ રૌદ્રઃ| વિધિઃ ચિકિત્સા| તસ્યેતિ દાહાર્તસ્ય| લક્ષણમેવેતિ સદ્યોવ્રણીયોક્તમિત્યર્થઃ ‘અસૃજા’ ઇત્યત્ર ‘અસૃજઃ’ ઇતિ ષષ્ઠ્યન્તં કેચિત્ પઠન્તિ, પૂરણાર્થે ષષ્ઠીં વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ||૭૩||-

Adhikarana 65 (74-75) · Śloka 75

ધાતુક્ષયોક્તો યો દાહસ્તેન મૂર્ચ્છાતૃષાન્વિતઃ ||૭૪|| ક્ષામસ્વરઃ ક્રિયાહીનો ભૃશં સીદતિ પીડિતઃ | રક્તપિત્તવિધિસ્તસ્ય હિતઃ સ્નિગ્ધોઽનિલાપહઃ ||૭૫||

ધાતુક્ષયોક્તો યો દાહ ઇત્યાદિ| ધાતુક્ષયોક્તો રક્તક્ષયોક્તઃ| યચ્ચાત્ર રક્તક્ષયોક્ત ઇતિ પાઠો ન કૃતઃ, તદિતરધાતુક્ષયેઽપિ દાહો ભવતીતિ જ્ઞાપનાર્થમ્| તેન ધાતુક્ષયજદાહેન| ક્ષામસ્વરો દુર્બલસ્વરઃ| ક્રિયાહીનઃ કાયિકમાનસચેષ્ટાહીનઃ| પીડિતો ‘દાહેન’ ઇતિ શેષઃ||૭૪-૭૫||

Adhikarana 66 (76-77) · Śloka 77

ક્ષતજેનાશ્નતશ્ચાન્યઃ શોચતો વાઽપ્યનેકધા | તેનાન્તર્દહ્યતેઽત્યર્થં તૃષ્ણામૂર્ચ્છાપ્રલાપવાન્ ||૭૬|| તમિષ્ટવિષયોપેતં સુહૃદ્ભિરભિસંવૃતમ્ | ક્ષીરમાંસરસાહારં વિધિનોક્તેન સાધયેત્ ||૭૭||

‘અસૃજા પૂર્ણકોષ્ઠસ્ય’ ઇત્યાદિના કોષ્ઠસ્થેન રક્તેન દાહમભિધાયેદાનીં પ્રકારાન્તરેણાહ- ક્ષતજેનાશ્નતશ્ચાન્ય ઇત્યાદિ| ક્ષતજેન રક્તેન| અશ્નતઃ ભોજનં કુર્વતઃ| અન્યો ‘દાહ’ ઇતિ શેષઃ| શોચતો વાઽપ્યનેકધેતિ અનેકપ્રકારં શોકં કુર્વતઃ| શોકં કુર્વતો ભોજનં કુર્વતો વાઽપિ નરસ્યાન્યો દાહો રક્તેન ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ| તેન દાહેન, અન્તઃ અભ્યન્તરં દહ્યતે| મૂર્ચ્છાતૃષ્ણાપ્રલાપવાન્ ‘આતુરો ભવતિ’ ઇતિ શેષઃ| તમ્ આતુરમ્| ઇષ્ટવિષયોપેતમ્ અભિલષિતશબ્દસ્પર્શાદિસંયુક્તમ્| સુહૃદ્ભિઃ મિત્રૈઃ| અભિસંવૃતં સમન્તતઃ પરિવૃતમ્| વિધિનોક્તેન સાધયેત્ દાહશાન્તિકરેણ પ્રાગુક્તેન વિધાનેન શાન્તિં નયેત્||૭૬-૭૭||

Adhikarana 67 (78) · Śloka 78

મર્માભિઘાતજોઽપ્યસ્તિ સ ચાસાધ્યતમઃ સ્મૃતઃ |૭૮|

મર્માભિઘાતજ ઇત્યાદિ| મર્માભિઘાતજઃ સદ્યઃ કાલાન્તરે વા પ્રાણહરમર્માભિઘાતજઃ| યદ્યેવં તર્હિ અસાધ્યત્વં પ્રાપ્તમેવ, સ ચાસાધ્યતમઃ સ્મૃત ઇતિ વ્યર્થમ્| નૈવં, સ ચાસાધ્યતમઃ સ્મૃત ઇત્યસ્માદેવ સદ્યઃકાલાન્તરપ્રાણહરમર્મજો જ્ઞાયત ઇત્યદોષઃ| ‘સ ચાસાધ્યતમઃ સ્મૃતઃ’ ઇત્યત્રાન્યે ‘સોઽસાધ્યઃ સપ્તમો મત’ ઇતિ પઠન્તિ| અત એવ ચ દાહગણનાં કુર્વન્તિ- ત્વચં પ્રાપ્તસ્તુ પાનોષ્મેત્યાદિઃ પ્રથમો દાહઃ, કૃત્સ્નદેહાનુગં પિત્તમિત્યાદિર્દ્વિતીયઃ તૃષ્ણાનિરોધાદિત્યાદિસ્તૃતીયઃ, અસૃજા પૂર્ણકોષ્ઠસ્યેત્યાદિશ્ચતુર્થઃ, ધાતુક્ષયોક્ત ઇત્યાદિઃ પઞ્ચમઃ, ક્ષતજેનાશ્નતશ્ચાન્યઃ શોચતો વાઽપીત્યાદિઃ ષષ્ઠઃ, સપ્તમશ્ચ મર્માભિઘાતજઃ|૭૮|-

Adhikarana 68 (78) · Śloka 78

સર્વ એવ ચ વર્જ્યાઃ સ્યુઃ શીતગાત્રેષુ દેહિષુ ||૭૮|| (એવંવિધો ભવેદ્યસ્તુ મદિરામયપીડિતઃ ||) |

અવસ્થાયાં સર્વેષામપિ દાહાનાં વર્જનમાહ- સર્વ એવેત્યાદિ| સર્વ એવ ‘દાહા’ ઇતિ શેષઃ||૭૮||

Adhikarana 69 (79) · Śloka 79

પ્રશાન્તોપદ્રવે ચાપિ શોધનં પ્રાપ્તમાચરેત્ ||૭૯||

દાહાનાં પુનરાવૃત્તિનિષેધાય વિધાનમાહ- એવંવિધો ભવેદિત્યાદિ| પ્રશાન્તોપદ્રવે નિવૃત્તતૃષ્ણાદિકે ‘આતુરે’ ઇતિ શેષઃ| શોધનં વિરેચનં, પિત્તહરત્વાત્| પ્રાપ્તં યથાદોષપ્રત્યનીકમ્| આચરેત્ કુર્યાત્ ‘વૈદ્ય’ ઇતિ શેષઃ| અન્યે શોધનશબ્દેન વમનમપિ કથયન્તિ| તદ્વમનં દાહકારિણિ પિત્તે કફસ્થાનગે કાર્યમ્| અન્યે ‘પ્રશાન્તોપદ્રવશ્ચાપિ’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર એવંવિધ આતુરઃ શોધનમાચરેદિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૭૯||

Adhikarana 70 (80) · Śloka 80

સજીરકાણ્યાર્દ્રકશૃઙ્ગવેરસૌવર્ચલાન્યર્ધજલપ્લુતાનિ | મદ્યાનિ હૃદ્યાન્યથ ગન્ધવન્તિ પીતાનિ સદ્યઃ શમયન્તિ તૃષ્ણામ્ ||૮૦||

યથા પીયમાનં મદ્યં તૃષ્ણાકરં ન ભવતિ તથા પ્રાહ- સજીરકાણિત્યાદિ| સજીરકાણિ જીરકસહિતાનિ| આર્દ્રકં પ્રસિદ્ધં, શૃઙ્ગવેરં શુણ્ઠી| આર્દ્રકસ્યાદૌ સહશબ્દો બોદ્ધવ્યઃ; તેન ‘આર્દ્રકશૃઙ્ગવેરસૌવર્ચલાનિ’ ઇતિ મદ્યાનીત્યસ્ય વિશેષણમ્| અર્ધજલપ્લુતાનિ અર્ધપાનીયમિશ્રિતાનિ| હૃદ્યાનિ મનઃપ્રિયાણિ| ગન્ધવન્તિ પ્રશસ્તગન્ધાનિ| એવંવિધાનિ મદ્યાનિ પીતાનિ સન્તિ સદ્યસ્તૃષ્ણાં શમયન્તીતિ પિણ્ડાર્થઃ||૮૦||

Adhikarana 71 (81) · Śloka 81

જલપ્લુતશ્ચન્દનભૂષિતાઙ્ગઃ સ્રગ્વી સભક્તાં પિશિતોપદંશામ્ | પિબન્ સુરાં નૈવ લભેત રોગાન્ મનોનુવિઘ્નં ચ મદં ન યાતિ ||૮૧||

કિમ્ભૂતઃ સન્મદ્યપઃ કિમ્ભૂતાં સુરાં પિબન્ પાનજરોગાન્ મનોવિધાતકં ચ મદં ન પ્રાપ્નોતીત્યાહ- જલપ્લુત ઇત્યાદિ| જલપ્લુતો જલાર્દ્રગાત્રઃ| ચન્દનભૂષિતાઙ્ગઃ ચન્દનાનુલિપ્તશરીરઃ| સ્રગ્વી પુષ્પમાલાયુક્તઃ| સભક્તાં ભક્તેન સહિતામ્| પિશિતોપદંશાં માંસભક્ષણસહિતામ્| રોગાન્ પાનજાનિત્યર્થઃ| મનોનુવિઘ્નં ચ મદં ન યાતિ મનોવિઘાતકં મદં ન પ્રાપ્નોતિ| એતેનોત્તરૌ મદૌ નાધિગચ્છતીત્યુક્તમ્| અન્યે ‘મનોમતિઘ્નં ચ મદં ન યાતિ’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર મનોબુદ્ધિપ્રમોહલક્ષણં મદં ન પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ||૮૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 47

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે મદાત્યયપ્રતિષેધો નામ (નવમોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) સપ્તચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૭||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રે સપ્તચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૪૭||