47. pānātyayapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ પાનાત્યયપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

મદ્યમુષ્ણં તથા તીક્ષ્ણં સૂક્ષ્મં વિશદમેવ ચ | રૂક્ષમાશુકરં ચૈવ વ્યવાયિ ચ વિકાશિ ચ ||૩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

ઔષ્ણ્યાચ્છીતોપચારં તત્તૈક્ષ્ણ્યાદ્ધન્તિ મનોગતિમ્ | વિશત્યવયવાન્ સૌક્ષ્મ્યાદ્વૈશદ્યાત્કફશુક્રનુત્ ||૪|| મારુતં કોપયેદ્રૌક્ષ્યાદાશુત્વાચ્ચાશુકર્મકૃત્ | હર્ષદં ચ વ્યવાયિત્વાદ્વિકાશિત્વાદ્વિસર્પતિ ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

તદમ્લં રસતઃ પ્રોક્તં લઘુ રોચનદીપનમ્ | કેચિલ્લવણવર્જ્યાંસ્તુ રસાનત્રાદિશન્તિ હિ ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

સ્નિગ્ધૈસ્તદન્નૈર્માંસૈશ્ચ ભક્ષ્યૈશ્ચ સહ સેવિતમ્ | ભવેદાયુઃપ્રકર્ષાય બલાયોપચયાય ચ ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

કામ્યતા મનસસ્તુષ્ટિર્ધૈર્યં તેજોઽતિવિક્રમઃ | વિધિવત્ સેવ્યમાને તુ મદ્યે સન્નિહિતા ગુણાઃ ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

તદેવાનન્નમજ્ઞેન સેવ્યમાનમમાત્રયા | કાયાગ્નિના હ્યગ્નિસમં સમેત્ય કુરુતે મદમ્ ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

મદેન કરણાનાં તુ ભાવાન્યત્વે કૃતે સતિ | નિગૂઢમપિ ભાવં સ્વં પ્રકાશીકુરુતેઽવશઃ ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ત્ર્યવસ્થશ્ચ મદો જ્ઞેયઃ પૂર્વો મધ્યોઽથ પશ્ચિમઃ |૧૧|

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

પૂર્વે વીર્યરતિપ્રીતિહર્ષભાષ્યાદિવર્ધનમ્ ||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

પ્રલાપો મધ્યમે મોહો યુક્તાયુક્તક્રિયાસ્તથા |૧૨|

Adhikarana 12 (12) · Śloka 12

વિસઞ્જ્ઞઃ પશ્ચિમે શેતે નષ્ટકર્મક્રિયાગુણઃ ||૧૨||

Adhikarana 13 (13) · Śloka 13

શ્લૈષ્મિકાનલ્પપિત્તાંશ્ચ સ્નિગ્ધાન્માત્રોપસેવિનઃ | પાનં ન બાધતેઽત્યર્થં વિપરીતાંસ્તુ બાધતે ||૧૩||

Adhikarana 14 (14) · Śloka 14

નિર્ભક્તમેકાન્તત એવ મદ્યં નિષેવ્યમાણં મનુજેન નિત્યમ્ | ઉત્પાદયેત્ કષ્ટતમાન્ વિકારાનાપાદયેચ્ચાપિ શરીરમેદમ્ ||૧૪||

Adhikarana 15 (15-16) · Śloka 26

ક્રુદ્ધેન ભીતેન પિપાસિતેન શોકાભિતપ્તેન બુભુક્ષિતેન | વ્યાયામભારાધ્વપરિક્ષતેન વેગાવરોધાભિહતેન ચાપિ ||૧૫|| અત્યમ્લભક્ષ્યાવતતોદરેણ સાજીર્ણભુક્તેન તથાઽબલેન | ઉષ્ણાભિતપ્તેન ચ સેવ્યમાનં કરોતિ મદ્યં વિવિધાન્ વિકારાન્ ||૨૬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

પાનાત્યયં પરમદં પાનાજીર્ણમથાપિ વા | પાનવિભ્રમમુગ્રં ચ તેષાં વક્ષ્યમિ લક્ષણમ્ ||૧૭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 19

સ્તમ્ભાઙ્ગમર્દહૃદયગ્રહતોદકમ્પાઃ પાનાત્યયેઽનિલકૃતે શિરસો રુજશ્ચ | સ્વેદપ્રલાપમુખશોષણદાહમૂર્ચ્છાઃ પિત્તાત્મકે વદનલોચનપીતતા ચ ||૧૮|| શ્લેષ્માત્મકે વમથુશીતકફપ્રસેકાઃ સર્વાત્મકે ભવતિ સર્વવિકારસમ્પત્ |૧૯|

Adhikarana 18 (19) · Śloka 20

ઊષ્માણમઙ્ગગુરુતાં વિરસાનનત્વં શ્લેષ્માધિકત્વમરુચિં મલમૂત્રસઙ્ગમ્ ||૧૯|| લિઙ્ગં પરસ્ય તુ મદસ્ય વદન્તિ તજ્જ્ઞાસ્તૃષ્ણાં રુજાં શિરસિ સન્ધિષુ ચાપિ ભેદમ્ |૨૦|

Adhikarana 19 (20) · Śloka 21

આધ્માનમુદ્ગિરણમમ્લરસો વિદાહોઽજીર્ણસ્ય પાનજનિતસ્ય વદન્તિ લિઙ્ગમ્ ||૨૦|| જ્ઞેયાનિ તત્ર ભિષજા સુવિનિશ્ચિતાનિ પિત્તપ્રકોપજનિતાનિ ચ કારણાનિ |૨૧|

Adhikarana 20 (21) · Śloka 22

હૃદ્ગાત્રતોદવમથુજ્વરકણ્ઠધૂમમૂર્ચ્છાકફસ્રવણમૂર્ધરુજો વિદાહઃ ||૨૧|| દ્વેષઃ સુરાન્નવિકૃતેષુ ચ તેષુ તેષુ તં પાનવિભ્રમમુશન્ત્યખિલેન ધીરાઃ |૨૨|

Adhikarana 21 (22) · Śloka 23

હીનોત્તરૌષ્ઠમતિશીતમમન્દદાહં તૈલપ્રભાસ્યમતિ(પિ)પાનહતં વિજહ્યાત્ ||૨૨|| જિહ્વૌષ્ઠદન્તમસિતં ત્વથવાઽપિ નીલં પીતે ચ યસ્ય નયને રુધિરપ્રભે ચ |૨૩|

Adhikarana 22 (23) · Śloka 23

હિક્કાજ્વરૌ વમથુવેપથુપાર્શ્વશૂલાઃ કાસભ્રમાવપિ ચ પાનહતં ભજન્તે ||૨૩||

Adhikarana 23 (24) · Śloka 24

તેષાં નિવારણમિદં હિ મયોચ્યમાનં વ્યક્તાભિધાનમખિલેન વિધિં નિબોધ |૨૪|

Adhikarana 24 (24) · Śloka 25

મદ્યં તુ ચુક્રમરિચાર્દ્રકદીપ્યકુષ્ઠસૌવર્ચલાયુતમલં પવનસ્ય શાન્ત્યૈ ||૨૪|| પૃથ્વીકદીપ્યકમહૌષધહિઙ્ગુભિર્વા સૌવર્ચલેન ચ યુતં વિતરેત્ સુખાય |૨૫|

Adhikarana 25 (25) · Śloka 26

આમ્રાતકામ્રફલદાડિમમાતુલુઙ્ગૈઃ કુર્યાચ્છુભાન્યપિ ચ ષાડવપાનકાનિ ||૨૫|| સેવેત વા ફલરસોપહિતાન્ રસાદીનાનૂપવર્ગપિશિતાન્યપિ ગન્ધવન્તિ |૨૬|

Adhikarana 26 (26) · Śloka 26

પિત્તાત્મકે મધુરવર્ગકષાયમિશ્રં મદ્યં હિતં સમધુશર્કરમિષ્ટગન્ધમ્ ||૨૬||

Adhikarana 27 (27) · Śloka 27

પીત્વા ચ મદ્યમપિ ચેક્ષુરસપ્રગાઢં નિઃશેષતઃ ક્ષણમવસ્થિતમુલ્લિખેચ્ચ | લાવૈણતિત્તિરિરસાંશ્ચ પિબેદનમ્લાન્ મૌદ્ગાન્ સુખાય સઘૃતાન્ સસિતાંશ્ચ યૂષાન્ ||૨૭||

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

પાનાત્યયે કફકૃતે કફમુલ્લિખેચ્ચ મદ્યેન બિમ્બિવિદુલોદકસંયુતેન | સેવેત તિક્તકટુકાંશ્ચ રસાનુદારાન્ યૂષાંશ્ચ તિક્તકટુકોપહિતાન્ હિતાય ||૨૮||

Adhikarana 29 (29) · Śloka 29

પથ્યં યવાન્નવિકૃતાનિ ચ જાઙ્ગલાનિ શ્લેષ્મઘ્નમન્યદપિ યચ્ચ નિરત્યયં સ્યાત્ |૨૯|

Adhikarana 30 (29) · Śloka 29

કુર્યાચ્ચ સર્વમથ સર્વભવે વિધાનં દ્વન્દ્વોદ્ભવે દ્વયમવેક્ષ્ય યથાપ્રધાનમ્ ||૨૯||

Adhikarana 31 (30) · Śloka 30

સામાન્યમન્યદપિ યચ્ચ સમગ્રમગ્ર્યં વક્ષ્યામિ યચ્ચ મનસો મદકૃત્ સુખં ચ |૩૦|

Adhikarana 32 (30-33) · Śloka 34

ત્વઙ્ગાગપુષ્પમગધૈલમધૂકધાન્યૈઃ શ્લક્ષ્ણૈરજાજિમરિચૈશ્ચ કૃતં સમાંશૈઃ ||૩૦|| પાનં કપિત્થરસવારિપરૂષકાઢ્યં પાનાત્યયેષુ વિધિવત્સ્રુતમમ્બરાન્તે | હ્રીવેરપદ્મપરિપેલવસમ્પ્રયુક્તૈઃ પુષ્પૈર્વિલિપ્ય કરવીરજલોદ્ભવૈશ્ચ ||૩૧|| પિષ્ટૈઃ સપદ્મકયુતૈરપિ સારિવાદ્યૈઃ સેકં જલૈશ્ચ વિતરેદમલૈઃ સુશીતૈઃ | ત્વક્પત્રચોચમરિચૈલભુજઙ્ગપુષ્પશ્લેષ્માતકપ્રસવવલ્કગુડૈરુપેતમ્ ||૩૨|| દ્રાક્ષાયુતં હૃતમલં મદિરામયાર્તૈસ્તત્પાનકં શુચિ સુગન્ધિ નરૈર્નિષેવ્યમ્ | પિષ્ટ્વા પિબેચ્ચ મધુકં કટુરોહિણીં ચ દ્રાક્ષાં ચ મૂલમસકૃત્ ત્રપુષીભવં યત્ ||૩૩|| કાર્પાસિનીમથ ચ નાગબલાં ચ તુલ્યાં પીત્વા સુખી ભવતિ સાધુ સુવર્ચલાં ચ |૩૪|

Adhikarana 33 (34) · Śloka 35

કાશ્મર્યદારુવિડદાડિમપિપ્પલીષુ દ્રાક્ષાન્વિતાસુ કૃતમમ્બુનિ પાનકં યત્ ||૩૪|| તદ્બીજપૂરકરસાયુતમાશુ પીતં શાન્તિં પરાં પરમદે ત્વચિરાત્ કરોતિ |૩૫|

Adhikarana 34 (35-36) · Śloka 36

દ્રાક્ષાસિતામધુકજીરકધાન્યકૃષ્ણાસ્વેવં કૃતં ત્રિવૃતયા ચ પિબેત્તથૈવ ||૩૫|| સૌવર્ચલાયુતમુદારરસં ફલામ્લં ભાર્ગીશૃતેન ચ જલેન હિતોઽવસેકઃ ||૩૬||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

ઇક્ષ્વાકુધામાર્ગવવૃક્ષકાણિ કાકાહ્વયોદુમ્બરિકાશ્ચ દુગ્ધે | વિપાચ્ય તસ્યાઞ્જલિના વમેદ્ધિ મદ્યં પિબેચ્ચાહ્નિ ગતે ત્વજીર્ણે ||૩૭||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 39

ત્વક્પિપ્પલીભુજગપુષ્પવિડૈરુપેતં સેવેત હિઙ્ગુમરિચૈલયુતં ફલામ્લમ્ | ઉષ્ણામ્બુસૈન્ધવયુતાસ્ત્વથવા વિડત્વક્ચવ્યૈલહિઙ્ગુમગધાફલમૂલશુણ્ઠીઃ ||૩૮|| હૃદ્યૈઃ ખડૈરપિ ચ ભોજનમત્ર શસ્તં... |૩૯|

Adhikarana 37 (39-41) · Śloka 41

... દ્રાક્ષાકપિત્થફલદાડિમપાનકં યત્ | તત્ પાનવિભ્રમહરં મધુશર્કરાઢ્યમામ્રાતકોલરસપાનકમેવ ચાપિ ||૩૯|| ખર્જૂરવેત્રકકરીરપરૂષકેષુ દ્રાક્ષાત્રિવૃત્સુ ચ કૃતં સસિતં હિમં વા | શ્રીપર્ણિયુક્તમથવા તુ પિબેદિમાનિ યષ્ટ્યાહ્વયોત્પલહિમામ્બુવિમિશ્રિતાનિ ||૪૦|| ક્ષીરિપ્રવાલબિસજીરકનાગપુષ્પપત્રૈલવાલુસિતસારિવપદ્મકાનિ | આમ્રાતભવ્યકરમર્દકપિત્થકોલવૃક્ષામ્લવેત્રફલજીરકદાડિમાનિ ||૪૧||

Adhikarana 38 (42) · Śloka 42

સેવેત વા મરિચજીરકનાગપુષ્પત્વક્પત્રવિશ્વચવિકૈલયુતાન્ રસાંશ્ચ | સૂક્ષ્મામ્બરસ્રુતહિમાંશ્ચ સુગન્ધિગન્ધાન્ પાનોદ્ભવાન્નુદતિ સપ્તગદાનશેષાન્ ||૪૨||

Adhikarana 39 (43-44) · Śloka 44

પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થવિષયા મૃદુપાનયોગા હૃદ્યાઃ સુખાશ્ચ મનસઃ સતતં નિષેવ્યાઃ | પાનાત્યયેષુ વિકટોરુનિતમ્બવત્યઃ પીનોન્નતસ્તનભરાનતમધ્યદેશાઃ ||૪૩|| પ્રૌઢાઃ સ્ત્રિયોઽભિનવયૌવનપીનગાત્ર્યઃ સેવ્યાશ્ચ પઞ્ચવિષયાતિશયસ્વભાવાઃ ||૪૪||

Adhikarana 40 (45) · Śloka 45

પિબેદ્રસં પુષ્પફલોદ્ભવં વા સિતામધૂકત્રિસુગન્ધિયુક્તમ્ | સઞ્ચૂર્ણ્ય સંયોજ્ય ચ નાગપુષ્પૈરજાજિકૃષ્ણામરિચૈશ્ચ તુલ્યૈઃ ||૪૫||

Adhikarana 41 (46) · Śloka 46

વર્ષાભૂયષ્ટ્યાહ્વમધૂકલાક્ષાત્વક્કર્બુદારાઙ્કુરજીરકાણિ | દ્રાક્ષાં ચ કૃષ્ણામથ કેશરં ચ ક્ષીરે સમાલોડ્ય પિબેત્ સુખેપ્સુઃ ||૪૬||

Adhikarana 42 (47) · Śloka 47

ભવેચ્ચ મદ્યેન તુ યેન પાતિતઃ પ્રકામપીતેન સુરાસવાદિના | તદેવ તસ્મૈ વિધિવત્ પ્રદાપયેદ્વિપર્યયે ભ્રંશમવશ્યમૃચ્છતિ ||૪૭||

Adhikarana 43 (48) · Śloka 48

યથા નરેન્દ્રોપહતસ્ય કસ્યચિદ્ભવેત્ પ્રસાદસ્તત એવ નાન્યતઃ | ધ્રુવં તથા મદ્યહતસ્ય દેહિનો ભવેત્ પ્રસાદસ્તત એવ નાન્યતઃ ||૪૮||

Adhikarana 44 (49) · Śloka 49

વિચ્છિન્નમદ્યઃ સહસા યોઽતિમદ્યં નિષેવતે | તસ્ય પાનાત્યયોદ્દિષ્ટા વિકારાઃ સમ્ભવન્તિ હિ ||૪૯||

Adhikarana 45 (50) · Śloka 50

મદ્યસ્યાગ્નેયવાયવ્યૌ ગુણાવમ્બુ(મ્ભો)વહાનિ તુ | સ્રોતાંસિ શોષયેયાતાં તેન તૃષ્ણોપજાયતે ||૫૦||

Adhikarana 46 (51) · Śloka 51

પાટલોત્પલકન્દેષુ મુદ્ગપર્ણ્યાં ચ સાધિતમ્ | પિબેન્માગધિકોન્મિશ્રં તત્રામ્ભો હિમશીતલમ્ ||૫૧||

Adhikarana 47 (52) · Śloka 53

સર્પિસ્તૈલવસામજ્જદધિભૃઙ્ગરસૈર્યુતમ્ | ક્વાથેન બિલ્વયવયોઃ સર્વગન્ધૈશ્ચ પેષિતૈઃ ||૫૨|| પક્વમભ્યઞ્જને શ્રેષ્ઠં... |૫૩|

Adhikarana 48 (53) · Śloka 53

...સેકે ક્વાથશ્ચ શીતલઃ |૫૩|

Adhikarana 49 (53) · Śloka 54

રસવન્તિ ચ ભોજ્યાનિ યથાસ્વમવચારયેત્ ||૫૩|| પાનકાનિ સુશીતાનિ હૃદ્યાનિ સુરભીણિ ચ |૫૪|

Adhikarana 50 (54) · Śloka 54

ત્વચં પ્રાપ્તસ્તુ પાનોષ્મા પિત્તરક્તાભિમૂર્ચ્છિતઃ | દાહં પ્રકુરુતે ઘોરં પિત્તવત્તત્ર ભેષજમ્ ||૫૪||

Adhikarana 51 (55-56) · Śloka 56

શીતં વિધાનમત ઊર્ધ્વમહં પ્રવક્ષ્યે દાહપ્રશાન્તિકરમૃદ્ધિમતાં નરાણામ્ | તત્રાદિતો મલયજેન હિતઃ પ્રદેહશ્ચન્દ્રાંશુહારતુહિનોદકશીતલેન ||૫૫|| શીતામ્બુશીતલતરૈશ્ચ શયાનમેનં હારૈર્મૃણાલવલયૈરબલાઃ સ્પૃશેયુઃ | ભિન્નોત્પલોજ્જ્વલહિમે શયને શયીત પત્રેષુ વા સજલબિન્દુષુ પદ્મિનીનામ્ ||૫૬||

Adhikarana 52 (57) · Śloka 57

આસાદયન્ પવનમાહૃતમઙ્ગનાભિઃ કહ્લારપદ્મદલશૈવલસઞ્ચયેષુ | કાન્તૈર્વનાન્તપવનૈઃ પરિમૃશ્યમાનઃ શક્તશ્ચરેદ્ભવનકાનનદીર્ઘિકાસુ ||૫૭||

Adhikarana 53 (58) · Śloka 59

દાહાભિભૂતમથવા પરિષેચયેત્તુ લામજ્જકામ્બુરુહચન્દનતોયતોયૈઃ | વિસ્રાવિતાં હૃતમલાં નવવારિપૂર્ણાં પદ્મોત્પલાકુલજલામધિવાસિતામ્બુમ્ ||૫૮|| વાપીં ભજેત હરિચન્દનભૂષિતાઙ્ગઃ કાન્તાકરસ્પૃશનકર્કશરોમકૂપઃ |૫૯|

Adhikarana 54 (59) · Śloka 60

તત્રૈનમમ્બુરુહપત્રસમૈઃ સ્પૃશન્ત્યઃ શીતૈઃ કરોરુવદનૈઃ કઠિનૈઃ સ્તનૈશ્ચ ||૫૯|| તોયાવગાહકુશલા મધુરસ્વભાવાઃ સંહર્ષયેયુરબલાઃ સુકલૈઃ પ્રલાપૈઃ |૬૦|

Adhikarana 55 (60-61) · Śloka 62

ધારાગૃહે પ્રગલિતોદકદુર્દિનાભે ક્લાન્તઃ શયીત સલિલાનિલશીતકુક્ષૌ ||૬૦|| ગન્ધોદકૈઃ સકુસુમૈરુપસિક્તભૂમૌ પત્રામ્બુચન્દનરસૈરુપલિપ્તકુડ્યે | જાત્યુત્પલપ્રિયકકેશરપુણ્ડરીકપુન્નાગનાગકરવીરકૃતોપચારે ||૬૧|| તસ્મિન્ ગૃહે કમલરેણ્વરુણે શયીત યત્નાહૃતાનિલવિકમ્પિતપુષ્પદામ્નિ |૬૨|

Adhikarana 56 (62-64) · Śloka 64

હેમન્તવિન્ધ્યહિમવન્મલયાચલાનાં શીતામ્ભસાં સકદલીહરિતદ્રુમાણામ્ ||૬૨|| ઉદ્ભિન્નનીલનલિનામ્બુરુહાકરાણાં ચન્દ્રોદયસ્ય ચ કથાઃ શૃણુયાન્મનોજ્ઞાઃ | મ્લાનં પ્રતાન્તમનસં મનસોઽનુકૂલાઃ પીનસ્તનોરુજઘના હરિચન્દનાઙ્ગ્યઃ ||૬૩|| તા એનમાર્દ્રવસનાઃ સહ સંવિશેયુઃ શ્લિષ્ટ્વાઽબલાઃ શિથિલમેખલહારયષ્ટ્યઃ ||૬૪||

Adhikarana 57 (65) · Śloka 65

હર્ષયેયુર્નરં નાર્યઃ સ્વગુણૈ રહસિ સ્થિતાઃ | તાઃ શૈત્યાચ્છમયેયુશ્ચ પિત્તપાનાત્યયાન્તરમ્ ||૬૫||

Adhikarana 58 (66) · Śloka 66

તૃડ્દાહરક્તપિત્તેષુ કાર્યોઽયં ભેષજક્રમઃ | સામાન્યતો... |૬૬|

Adhikarana 59 (66) · Śloka 66

... વિશેષં તુ શૃણુ દાહેષ્વશેષતઃ ||૬૬||

Adhikarana 60 (67-69) · Śloka 69

કૃત્સ્નદેહાનુગં રક્તમુદ્રિક્તં દહતિ હ્યતિ | સઞ્ચૂષ્યતે દહ્યતે ચ તામ્રાભસ્તામ્રલોચનઃ ||૬૭|| લોહગન્ધાઙ્ગવદનો વહ્નિનેવાવકીર્યતે | તં વિલઙ્ઘ્ય વિધાનેન સંસૃષ્ટાહારમાચરેત્ ||૬૮|| અપ્રશામ્યતિ દાહે ચ રસૈસ્તૃપ્તસ્ય જાઙ્ગલૈઃ | શાખાશ્રયા યથાન્યાયં રોહિણીર્વ્યધયેત્ સિરાઃ ||૬૯||

Adhikarana 61 (70) · Śloka 70

પિત્તજ્વરસમઃ પિત્તાત્ સ ચાપ્યસ્ય વિધિર્હિતઃ |૭૦|

Adhikarana 62 (70-71) · Śloka 71

તૃષ્ણાનિરોધાદબ્ધાતૌ ક્ષીણે તેજઃ સમુદ્ધતમ્ ||૭૦|| સબાહ્યાભ્યન્તરં દેહં દહેદ્વૈ મન્દચેતસઃ | સંશુષ્કગલતાલ્વોષ્ઠો જિહ્વાં નિષ્કૃષ્ય ચેષ્ટતે ||૭૧||

Adhikarana 63 (72) · Śloka 73

તત્રોપશમયેત્તેજસ્ત્વબ્ધાતું ચ વિવર્ધયેત્ | પાયયેત્ કામમમ્ભશ્ચ શર્કરાઢ્યં પયોઽપિ વા ||૭૨|| શીતમિક્ષુરસં મન્થં વિતરેચ્ચેરિતં વિધિમ્ |૭૩|

Adhikarana 64 (73) · Śloka 74

અસૃજા પૂર્ણકોષ્ઠસ્ય દાહો ભવતિ દુઃસહઃ ||૭૩|| વિધિઃ સદ્યોવ્રણીયોક્તસ્તસ્ય લક્ષણમેવ ચ |૭૪|

Adhikarana 65 (74-75) · Śloka 75

ધાતુક્ષયોક્તો યો દાહસ્તેન મૂર્ચ્છાતૃષાન્વિતઃ ||૭૪|| ક્ષામસ્વરઃ ક્રિયાહીનો ભૃશં સીદતિ પીડિતઃ | રક્તપિત્તવિધિસ્તસ્ય હિતઃ સ્નિગ્ધોઽનિલાપહઃ ||૭૫||

Adhikarana 66 (76-77) · Śloka 77

ક્ષતજેનાશ્નતશ્ચાન્યઃ શોચતો વાઽપ્યનેકધા | તેનાન્તર્દહ્યતેઽત્યર્થં તૃષ્ણામૂર્ચ્છાપ્રલાપવાન્ ||૭૬|| તમિષ્ટવિષયોપેતં સુહૃદ્ભિરભિસંવૃતમ્ | ક્ષીરમાંસરસાહારં વિધિનોક્તેન સાધયેત્ ||૭૭||

Adhikarana 67 (78) · Śloka 78

મર્માભિઘાતજોઽપ્યસ્તિ સ ચાસાધ્યતમઃ સ્મૃતઃ |૭૮|

Adhikarana 68 (78) · Śloka 78

સર્વ એવ ચ વર્જ્યાઃ સ્યુઃ શીતગાત્રેષુ દેહિષુ ||૭૮|| (એવંવિધો ભવેદ્યસ્તુ મદિરામયપીડિતઃ ||) |

Adhikarana 69 (79) · Śloka 79

પ્રશાન્તોપદ્રવે ચાપિ શોધનં પ્રાપ્તમાચરેત્ ||૭૯||

Adhikarana 70 (80) · Śloka 80

સજીરકાણ્યાર્દ્રકશૃઙ્ગવેરસૌવર્ચલાન્યર્ધજલપ્લુતાનિ | મદ્યાનિ હૃદ્યાન્યથ ગન્ધવન્તિ પીતાનિ સદ્યઃ શમયન્તિ તૃષ્ણામ્ ||૮૦||

Adhikarana 71 (81) · Śloka 81

જલપ્લુતશ્ચન્દનભૂષિતાઙ્ગઃ સ્રગ્વી સભક્તાં પિશિતોપદંશામ્ | પિબન્ સુરાં નૈવ લભેત રોગાન્ મનોનુવિઘ્નં ચ મદં ન યાતિ ||૮૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 47

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે મદાત્યયપ્રતિષેધો નામ (નવમોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) સપ્તચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૭||