47. pānātyayapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಪಾನಾತ್ಯಯಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಮೂರ್ಚ್ಛಾಪ್ರತಿಷೇಧಾನನ್ತರಂ ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನಸಾಮ್ಯಾತ್ ಅಸಂವಿತ್ತಿಜನಕಸಾಮ್ಯಾಚ್ಚ ಪಾನಾತ್ಯಯಪ್ರತಿಷೇಧಾರಮ್ಭೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯತ ಆಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಾನಾತ್ಯಯ ಇತ್ಯತ್ರ ಆದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತೋ ಜ್ಞೇಯಃ, ತೇನ ಪರಮದಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಮದ್ಯಮುಷ್ಣಂ ತಥಾ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ವಿಶದಮೇವ ಚ | ರೂಕ್ಷಮಾಶುಕರಂ ಚೈವ ವ್ಯವಾಯಿ ಚ ವಿಕಾಶಿ ಚ ||೩||

ತತ್ರಾದೌ ಮದ್ಯಗುಣಪ್ರಣಯನಂ , ಏವಙ್ಗುಣಮಪಿ ಮದ್ಯಂ ಮಿಥ್ಯೋಪಯುಕ್ತಂ ಪಾನಾತ್ಯಯಾದಿಕಂ ಕರೋತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್ | ಮದ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಶುಕರಂ ಶೀಘ್ರಕಾರಿ| ವ್ಯವಾಯಿ ಸರ್ವಂ ದೇಹಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಪಶ್ಚಾತ್ ಪಾಕಂ ಯಾತಿ| ವಿಕಾಶಿ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧವಿಮೋಚಕಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಮದ್ಯಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಸ್ತಥಾಽಪ್ಯಧಿಕಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಾಃ||೩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

ಔಷ್ಣ್ಯಾಚ್ಛೀತೋಪಚಾರಂ ತತ್ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದ್ಧನ್ತಿ ಮನೋಗತಿಮ್ | ವಿಶತ್ಯವಯವಾನ್ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದ್ವೈಶದ್ಯಾತ್ಕಫಶುಕ್ರನುತ್ ||೪|| ಮಾರುತಂ ಕೋಪಯೇದ್ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಾಶುತ್ವಾಚ್ಚಾಶುಕರ್ಮಕೃತ್ | ಹರ್ಷದಂ ಚ ವ್ಯವಾಯಿತ್ವಾದ್ವಿಕಾಶಿತ್ವಾದ್ವಿಸರ್ಪತಿ ||೫||

ಮದ್ಯಗುಣಾನಭಿಧಾಯ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಹ- ಔಷ್ಣ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ‘ಔಷ್ಣ್ಯಾಚ್ಛೀತೋಪಚಾರಮ್’ ಇತ್ಯನೇನ ಪಿತ್ತಕೋಪಿತ್ವಂ ಸೂಚಿತಮ್| ಮನೋಗತಿಂ ಬಾಹ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾಂ ಕರಣಪ್ರಾಪ್ತಿಮ್| ಅವಯವಾನ್ ಹೃದಯೌಜಃಪ್ರಭೃತೀನ್| ಹರ್ಷದಂ ಮನೋಹರ್ಷಕರಂ; ನ ತು ಪುಂಸ್ತ್ವದಂ, ಶುಕ್ರಹರತ್ವಾತ್||೪-೫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ತದಮ್ಲಂ ರಸತಃ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಲಘು ರೋಚನದೀಪನಮ್ | ಕೇಚಿಲ್ಲವಣವರ್ಜ್ಯಾಂಸ್ತು ರಸಾನತ್ರಾದಿಶನ್ತಿ ಹಿ ||೬||

ಮದ್ಯಸ್ಯ ಕರ್ಮಾಭಿಧಾಯ ರಸಮಾಹ- ತದಮ್ಲಂ ರಸತ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ ಮದ್ಯಮ್| ಅಮ್ಲಮ್ ಅಮ್ಲರಸೋತ್ಕಟಂ, ತೇನ ಇತರೇಽಪಿ ಪಞ್ಚರಸಾ ಅನುರಸತ್ವೇನ ಮದ್ಯೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್,- “ಮದ್ಯಸ್ಯ ಷಡ್ರಸತ್ವೇಽಪಿ ವ್ಯಕ್ತೋಽಮ್ಲೋ ರಸ ಉಚ್ಯತೇ”- ಇತಿ| ಏಕೀಯಮತಮಾಹ- ಕೇಚಿಲ್ಲವಣವರ್ಜ್ಯಾನಿತ್ಯಾದಿ||೬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ಸ್ನಿಗ್ಧೈಸ್ತದನ್ನೈರ್ಮಾಂಸೈಶ್ಚ ಭಕ್ಷ್ಯೈಶ್ಚ ಸಹ ಸೇವಿತಮ್ | ಭವೇದಾಯುಃಪ್ರಕರ್ಷಾಯ ಬಲಾಯೋಪಚಯಾಯ ಚ ||೭||

ಏವಙ್ಗುಣಮಪಿ ಮದ್ಯಂ ಯಥಾ ಸೇವ್ಯಮಾನಂ ಗುಣಾಯ ಭವತಿ ತಥಾಽಽಹ ಸ್ನಿಗ್ಧೈಸ್ತದನ್ನೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನಿಗ್ಧೈರಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ; ತೇನ ಇತರೇಽಪಿ ಮದ್ಯವಿಪರೀತಗುಣಾಃ ಶೀತಾದಯೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ತತ್ ಮದ್ಯಮ್| ಬಲಾಯ ಓಜಸೇ, ಉಪಚಯಾಯ ಚ ಮಾಂಸೋಪಚಯಾಯ||೭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ಕಾಮ್ಯತಾ ಮನಸಸ್ತುಷ್ಟಿರ್ಧೈರ್ಯಂ ತೇಜೋಽತಿವಿಕ್ರಮಃ | ವಿಧಿವತ್ ಸೇವ್ಯಮಾನೇ ತು ಮದ್ಯೇ ಸನ್ನಿಹಿತಾ ಗುಣಾಃ ||೮||

ಅನನ್ತರೋಕ್ತವಿಧಿನಾ ಸೇವ್ಯಮಾನೇನ ಮದ್ಯೇನ ಕಾಮ್ಯತಾದಯೋಽಪಿ ಗುಣಾ ಭವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕಾಮ್ಯತೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಮ್ಯತಾ ಕಮನೀಯತ್ವಮ್| ತೇಜಃ ಪ್ರಭಾ| ಸನ್ನಿಹಿತಾಃ ಸಮ್ಯಗವಸ್ಥಿತಾಃ||೮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ತದೇವಾನನ್ನಮಜ್ಞೇನ ಸೇವ್ಯಮಾನಮಮಾತ್ರಯಾ | ಕಾಯಾಗ್ನಿನಾ ಹ್ಯಗ್ನಿಸಮಂ ಸಮೇತ್ಯ ಕುರುತೇ ಮದಮ್ ||೯||

ವಿಧಿರಹಿತಂ ಸೇವ್ಯಮಾನಂ ಮದ್ಯಂ ಯತ್ ಕರೋತಿ ತದಾಹ- ತದೇವಾನನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ತದೇವ ಮದ್ಯಮ್, ಅಗ್ನಿಸಮಂ ವಹ್ನಿತುಲ್ಯಮ್, ಅಜ್ಞೇನ ಉಕ್ತಮದ್ಯಪಾನವಿಧಾನಾನಭಿಜ್ಞೇನ, ಅನನ್ನಮ್ ಅನ್ನರಹಿತಮ್ ಅತಿಮಾತ್ರಯಾ ಚ ಸೇವ್ಯಮಾನಂ, ಕಾಯಾಗ್ನಿನಾ ಜಠರಾನಲೇನ, ಸಮೇತ್ಯ ಮಿಲಿತ್ವಾ, ಮದಂ ಕುರುತೇ ಇತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ||೯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ಮದೇನ ಕರಣಾನಾಂ ತು ಭಾವಾನ್ಯತ್ವೇ ಕೃತೇ ಸತಿ | ನಿಗೂಢಮಪಿ ಭಾವಂ ಸ್ವಂ ಪ್ರಕಾಶೀಕುರುತೇಽವಶಃ ||೧೦||

ಮದೇನಾವಶಃ ಪುರುಷೋ ಯತ್ ಕರೋತಿ ತದಾಹ- ಮದೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಕರಣಾನಾಂ ಮನೋಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ, ಭಾವಾನ್ಯತ್ವೇ ಸ್ವರೂಪಾನ್ಯಥಾತ್ವೇ ಕೃತೇ ಸತಿ, ನಿಗೂಢಮಪಿ ಸಂವೃತಮಪಿ, ಭಾವಮ್ ಅಭಿಪ್ರಾಯಂ, ಸ್ವಮ್ ಆತ್ಮೀಯಂ ಪ್ರಕಾಶೀಕುರುತೇ ಪ್ರಕಟೀಕುರುತೇ, ಅವಶೋ ಮದಪರವಶ ಇತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ||೧೦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ತ್ರ್ಯವಸ್ಥಶ್ಚ ಮದೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಪೂರ್ವೋ ಮಧ್ಯೋಽಥ ಪಶ್ಚಿಮಃ |೧೧|

ಅಥ ಕತಿಪ್ರಕಾರೋ ಮದ ಇತ್ಯಾಹ- ತ್ರ್ಯವಸ್ಥಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರ್ಯವಸ್ಥಃ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಃ| ತೇ ಚ ತ್ರಯಃ ಪ್ರಕಾರಾಃ ಪೂರ್ವಾದಯಃ|೧೧|-

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ಪೂರ್ವೇ ವೀರ್ಯರತಿಪ್ರೀತಿಹರ್ಷಭಾಷ್ಯಾದಿವರ್ಧನಮ್ ||೧೧||

ಪೂರ್ವಮದಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪೂರ್ವೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವೇ ಪ್ರಥಮೇ ಮದೇ, ವೀರ್ಯಮ್ ಉತ್ಸಾಹಲಕ್ಷಣಂ, ರತಿಃ ಹರ್ಷಃ, ಪ್ರೀತಿಃ ತೃಪ್ತಿಃ, ಹರ್ಷಃ ತುಷ್ಟಿಃ; ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಹಾಸ್ಯಾದಯಃ||೧೧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ಪ್ರಲಾಪೋ ಮಧ್ಯಮೇ ಮೋಹೋ ಯುಕ್ತಾಯುಕ್ತಕ್ರಿಯಾಸ್ತಥಾ |೧೨|

ಮಧ್ಯಮದಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪ್ರಲಾಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯುಕ್ತಾಯುಕ್ತಕ್ರಿಯಾ ಇತಿ ಕದಾಚಿದಯುಕ್ತಾಃ ಕದಾಚಿದ್ಯುಕ್ತಾಃ ಕ್ರಿಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|೧೨|-

Adhikarana 12 (12) · Śloka 12

ವಿಸಞ್ಜ್ಞಃ ಪಶ್ಚಿಮೇ ಶೇತೇ ನಷ್ಟಕರ್ಮಕ್ರಿಯಾಗುಣಃ ||೧೨||

ಪಶ್ಚಿಮಮದಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ವಿಸಞ್ಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಶ್ಚಿಮೇ ಪಶ್ಚಿಮಮದೇ| ನಷ್ಟಕರ್ಮಕ್ರಿಯಾಗುಣ ಇತಿ ನಷ್ಟಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕ್ರಿಯಾಗುಣಾಃ ಕ್ರಿಯಾಫಲಾನಿ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ಅತ್ರ ಗುಣಶಬ್ದಃ ಫಲೇ ವರ್ತತೇ| ಕೇಚಿತ್, ‘ಬುದ್ಧಿಸ್ಮೃತಿಪ್ರೀತಿಕರಃ ಸುಖಶ್ಚ ಪಾನಾನ್ನನಿದ್ರಾರುಚಿವೃದ್ಧಿಹೇತುಃ| ಸಮ್ಪಾಠಗೀತಸ್ವರವರ್ಧನಶ್ಚ ಪ್ರೋಕ್ತೋಽತಿರಮ್ಯಃ ಪ್ರಥಮೋ ಮದೋ ಹಿ|| ಅವ್ಯಕ್ತಬುದ್ಧಿಸ್ಮೃತಿವಾಗ್ವಿಚೇಷ್ಟಃ ಸೋನ್ಮತ್ತಲೀಲಾಕ್ರುತಿರಪ್ರಶಾನ್ತಃ| ಆಲಸ್ಯನಿದ್ರಾಭಿಹತೋ ಮುಹುಶ್ಚ ಮಧ್ಯೇನ ಮತ್ತಃ ಪುರುಷೋ ಮದೇನ|| ಗಚ್ಛೇದಗಮ್ಯಾಂ ನ ಗುರೂಂಶ್ಚ ಮನ್ಯೇತ್ ಖಾದೇದಭಕ್ಷ್ಯಾಣಿ ಚ ನಷ್ಟಸಞ್ಜ್ಞಃ| ಬ್ರೂಯಾಚ್ಚ ಗುಹ್ಯಾನಿ ಹೃದಿಸ್ಥಿತಾನಿ ಮತ್ತೋ ಮದೇನ ಪ್ರವರೇಣ ಮರ್ತ್ಯಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಅವ್ಯಕ್ತಬುದ್ಧಿಸ್ಮೃತಿವಾಗಿತಿ ಅಸ್ಪಷ್ಟಬುದ್ಧಿಸ್ಮರಣವಚನಃ; ವಿಚೇಷ್ಟೋ ವಿಗತಕಾಯಪರಿಸ್ಪನ್ದಃ, ಸೋನ್ಮತ್ತಲೀಲಾಕೃತಿರಿತಿ ಸಹ ಉನ್ಮತ್ತಲೀಲಾಕೃತಿಭ್ಯಾಂ ವರ್ತತೇ ಇತಿ ತಥಾ ಉನ್ಮತ್ತಕ್ರೀಡಾಕಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಪಾಠಃ ಪೂರ್ವೋ ವಾ ಪಠನೀಯಃ, ನ ತು ಪಾಠದ್ವಯಂ ಪಠನೀಯಮ್||೧೨||

Adhikarana 13 (13) · Śloka 13

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾನಲ್ಪಪಿತ್ತಾಂಶ್ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ಮಾತ್ರೋಪಸೇವಿನಃ | ಪಾನಂ ನ ಬಾಧತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ವಿಪರೀತಾಂಸ್ತು ಬಾಧತೇ ||೧೩||

ಇದಾನೀಂ ಪುರುಷವಿಶೇಷೇಣ ಸೇವ್ಯಮಾನಂ ಮದ್ಯಂ ನಾತಿಬಾಧಾಂ ಕುರುತೇ ಇತ್ಯಾಹ- ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾನಲ್ಪಪಿತ್ತಾಂಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಪರೀತಾನ್ ಪಿತ್ತಾಧಿಕರೂಕ್ಷಾತಿಮಾತ್ರಸೇವಿನಃ||೧೩||

Adhikarana 14 (14) · Śloka 14

ನಿರ್ಭಕ್ತಮೇಕಾನ್ತತ ಏವ ಮದ್ಯಂ ನಿಷೇವ್ಯಮಾಣಂ ಮನುಜೇನ ನಿತ್ಯಮ್ | ಉತ್ಪಾದಯೇತ್ ಕಷ್ಟತಮಾನ್ ವಿಕಾರಾನಾಪಾದಯೇಚ್ಚಾಪಿ ಶರೀರಮೇದಮ್ ||೧೪||

ನಿರ್ಭಕ್ತಮೇಕಾನ್ತತ ಏವ ಮದ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ಭಕ್ತಮ್ ಆಹಾರರಹಿತಮ್| ಶರೀರಭೇದಂ ದೇಹನಾಶಮ್| ಯದ್ಯಪ್ಯಯಮರ್ಥಸ್ತದೇವಾನನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿನೈವೋಕ್ತಃ ತಥಾಽಪಿ ನಿರ್ಭಕ್ತಮಿತಿ ಯದತ್ರ ಪುನರುಕ್ತಂ ತನ್ನಿರ್ಭಕ್ತಪಾನಸ್ಯಾತಿಗರ್ಹಿತತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್||೧೪||

Adhikarana 15 (15-16) · Śloka 26

ಕ್ರುದ್ಧೇನ ಭೀತೇನ ಪಿಪಾಸಿತೇನ ಶೋಕಾಭಿತಪ್ತೇನ ಬುಭುಕ್ಷಿತೇನ | ವ್ಯಾಯಾಮಭಾರಾಧ್ವಪರಿಕ್ಷತೇನ ವೇಗಾವರೋಧಾಭಿಹತೇನ ಚಾಪಿ ||೧೫|| ಅತ್ಯಮ್ಲಭಕ್ಷ್ಯಾವತತೋದರೇಣ ಸಾಜೀರ್ಣಭುಕ್ತೇನ ತಥಾಽಬಲೇನ | ಉಷ್ಣಾಭಿತಪ್ತೇನ ಚ ಸೇವ್ಯಮಾನಂ ಕರೋತಿ ಮದ್ಯಂ ವಿವಿಧಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ||೨೬||

ಇದಾನೀಂ ಕ್ರುದ್ಧಾದಿಭಿಃ ಸೇವ್ಯಮಾನಂ ಮದ್ಯಂ ವಿಕಾರಾನ್ ಜನಯತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ- ಕ್ರುದ್ಧೇನೇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಯಾಮಭಾರಾಧ್ವಪರಿಕ್ಷತೇನೇತಿ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಭಿಃ ಪರಿಖಿನ್ನೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಭಿಹತೇನ ಪೀಡಿತೇನ| ಅತ್ಯಮ್ಲಭಕ್ಷ್ಯಾವತತೋದರೇಣ ಅತ್ಯಮ್ಲಭಕ್ಷಣಾವೃತಜಠರೇಣ||೧೫-೧೬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

ಪಾನಾತ್ಯಯಂ ಪರಮದಂ ಪಾನಾಜೀರ್ಣಮಥಾಪಿ ವಾ | ಪಾನವಿಭ್ರಮಮುಗ್ರಂ ಚ ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಿ ಲಕ್ಷಣಮ್ ||೧೭||

ಕೇ ತೇ ವಿವಿಧಾ ವಿಕಾರಾಸ್ತಾನಾಹ- ಪಾನಾತ್ಯಯಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 19

ಸ್ತಮ್ಭಾಙ್ಗಮರ್ದಹೃದಯಗ್ರಹತೋದಕಮ್ಪಾಃ ಪಾನಾತ್ಯಯೇಽನಿಲಕೃತೇ ಶಿರಸೋ ರುಜಶ್ಚ | ಸ್ವೇದಪ್ರಲಾಪಮುಖಶೋಷಣದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛಾಃ ಪಿತ್ತಾತ್ಮಕೇ ವದನಲೋಚನಪೀತತಾ ಚ ||೧೮|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತ್ಮಕೇ ವಮಥುಶೀತಕಫಪ್ರಸೇಕಾಃ ಸರ್ವಾತ್ಮಕೇ ಭವತಿ ಸರ್ವವಿಕಾರಸಮ್ಪತ್ |೧೯|

ಇದಾನೀಂ ಪಾನಾತ್ಯಯಸ್ಯ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸ್ತಮ್ಭೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತಮ್ಭಃ ಸ್ತಬ್ಧತಾ|೧೮|-

Adhikarana 18 (19) · Śloka 20

ಊಷ್ಮಾಣಮಙ್ಗಗುರುತಾಂ ವಿರಸಾನನತ್ವಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕತ್ವಮರುಚಿಂ ಮಲಮೂತ್ರಸಙ್ಗಮ್ ||೧೯|| ಲಿಙ್ಗಂ ಪರಸ್ಯ ತು ಮದಸ್ಯ ವದನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾಸ್ತೃಷ್ಣಾಂ ರುಜಾಂ ಶಿರಸಿ ಸನ್ಧಿಷು ಚಾಪಿ ಭೇದಮ್ |೨೦|

ಪರಮದಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಊಷ್ಮಾಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿರಸಾನನತ್ವಂ ವಿರಸಮುಖತ್ವಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕತ್ವಂ ಕಫೋತ್ಕರ್ಷತ್ವಮ್ | ಪರಸ್ಯ ತು ಮದಸ್ಯ ಪರಮದಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಭೇದಮಿತಿ ಭೇದ ಇವ ಭೇದಃ| ಪರಮದಾದೀನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ದೋಷತ್ರಯಜನಿತತ್ವಾತ್ ಪೃಥಗ್ದೋಷಲಿಙ್ಗಂ ನೋಕ್ತಮ್||೧೯||-

Adhikarana 19 (20) · Śloka 21

ಆಧ್ಮಾನಮುದ್ಗಿರಣಮಮ್ಲರಸೋ ವಿದಾಹೋಽಜೀರ್ಣಸ್ಯ ಪಾನಜನಿತಸ್ಯ ವದನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗಮ್ ||೨೦|| ಜ್ಞೇಯಾನಿ ತತ್ರ ಭಿಷಜಾ ಸುವಿನಿಶ್ಚಿತಾನಿ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಜನಿತಾನಿ ಚ ಕಾರಣಾನಿ |೨೧|

ಪಾನಾಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಆಧ್ಮಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಗಿರಣಂ ಛರ್ದಿಃ| ಅಜೀರ್ಣಸ್ಯ ಪಾನಜನಿತಸ್ಯ ಪಾನಾಜೀರ್ಣಸ್ಯ| ಕಾರಣಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ, ಕಾರಣಸ್ಯಾಪಿ ವ್ಯಾಧಿಲಕ್ಷಣತ್ವಾತ್||೨೦||-

Adhikarana 20 (21) · Śloka 22

ಹೃದ್ಗಾತ್ರತೋದವಮಥುಜ್ವರಕಣ್ಠಧೂಮಮೂರ್ಚ್ಛಾಕಫಸ್ರವಣಮೂರ್ಧರುಜೋ ವಿದಾಹಃ ||೨೧|| ದ್ವೇಷಃ ಸುರಾನ್ನವಿಕೃತೇಷು ಚ ತೇಷು ತೇಷು ತಂ ಪಾನವಿಭ್ರಮಮುಶನ್ತ್ಯಖಿಲೇನ ಧೀರಾಃ |೨೨|

ಪಾನವಿಭ್ರಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ವಮಥುಃ ಛರ್ದಿಃ, ಕಣ್ಠಧೂಮಃ ಕಣ್ಠೇ ಧೂಮೋದ್ವಮನಮಿವ , ಮೂರ್ಧರುಜಾ ಶಿರಃಪೀಡಾ||೨೧||-

Adhikarana 21 (22) · Śloka 23

ಹೀನೋತ್ತರೌಷ್ಠಮತಿಶೀತಮಮನ್ದದಾಹಂ ತೈಲಪ್ರಭಾಸ್ಯಮತಿ(ಪಿ)ಪಾನಹತಂ ವಿಜಹ್ಯಾತ್ ||೨೨|| ಜಿಹ್ವೌಷ್ಠದನ್ತಮಸಿತಂ ತ್ವಥವಾಽಪಿ ನೀಲಂ ಪೀತೇ ಚ ಯಸ್ಯ ನಯನೇ ರುಧಿರಪ್ರಭೇ ಚ |೨೩|

ಇದಾನೀಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಹೀನೋತ್ತರೌಷ್ಠಮಿತ್ಯಾದಿ| ಹೀನೋತ್ತರೌಷ್ಠಃ ಸ್ವಭಾವೌಷ್ಠಾದಲ್ಪೌಷ್ಠಃ| ಅಮನ್ದದಾಹಂ ತೀವ್ರದಾಹಮ್| ಕದಾಚಿದತಿಶೀತಂ ಕದಾಚಿತ್ತೀವ್ರದಾಹಮ್| ಪಾನಹತಂ ಪಾನಪೀಡಿತಮ್| ವಿಜಹ್ಯಾತ್ ತ್ಯಜೇತ್| ಅಸಿತಂ ಕೃಷ್ಣಮ್| ಪೀತೇ ಪೀತವರ್ಣೇ||೨೨||-

Adhikarana 22 (23) · Śloka 23

ಹಿಕ್ಕಾಜ್ವರೌ ವಮಥುವೇಪಥುಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಾಃ ಕಾಸಭ್ರಮಾವಪಿ ಚ ಪಾನಹತಂ ಭಜನ್ತೇ ||೨೩||

ಇದಾನೀಮುಪದ್ರವಾನಾಹ- ಹಿಕ್ಕಾಜ್ವರಾವಿತ್ಯಾದಿ| ವಮಥುಃ ಛರ್ದಿಃ, ವೇಪಥುಃ ಕಮ್ಪಃ||೨೩||

Adhikarana 23 (24) · Śloka 24

ತೇಷಾಂ ನಿವಾರಣಮಿದಂ ಹಿ ಮಯೋಚ್ಯಮಾನಂ ವ್ಯಕ್ತಾಭಿಧಾನಮಖಿಲೇನ ವಿಧಿಂ ನಿಬೋಧ |೨೪|

ತೇಷಾಂ ನಿವಾರಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಂ ಪಾನಾತ್ಯಯಾದೀನಾಮ್|೨೪|-

Adhikarana 24 (24) · Śloka 25

ಮದ್ಯಂ ತು ಚುಕ್ರಮರಿಚಾರ್ದ್ರಕದೀಪ್ಯಕುಷ್ಠಸೌವರ್ಚಲಾಯುತಮಲಂ ಪವನಸ್ಯ ಶಾನ್ತ್ಯೈ ||೨೪|| ಪೃಥ್ವೀಕದೀಪ್ಯಕಮಹೌಷಧಹಿಙ್ಗುಭಿರ್ವಾ ಸೌವರ್ಚಲೇನ ಚ ಯುತಂ ವಿತರೇತ್ ಸುಖಾಯ |೨೫|

ತಮೇವ ವಿಧಿಮಾಹ- ಮದ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೀಪ್ಯಕಃ ಅಜಮೋದಾ, ಯವಾನೀತ್ಯಪರೇ| ಸೌವರ್ಚಲಾಯುತಮ್ ಈಷತ್ಸೌವರ್ಚಲಯುಕ್ತಮ್| ಅಲಂ ಸಮರ್ಥಮ್| ಪವನಸ್ಯ ವಾತಜಮದಾತ್ಯಯಸ್ಯ| ವಿತರೇತ್ ದದ್ಯಾತ್||೨೪||-

Adhikarana 25 (25) · Śloka 26

ಆಮ್ರಾತಕಾಮ್ರಫಲದಾಡಿಮಮಾತುಲುಙ್ಗೈಃ ಕುರ್ಯಾಚ್ಛುಭಾನ್ಯಪಿ ಚ ಷಾಡವಪಾನಕಾನಿ ||೨೫|| ಸೇವೇತ ವಾ ಫಲರಸೋಪಹಿತಾನ್ ರಸಾದೀನಾನೂಪವರ್ಗಪಿಶಿತಾನ್ಯಪಿ ಗನ್ಧವನ್ತಿ |೨೬|

ಕಿಂ ಮದಾತ್ಯಯೇ ಮದ್ಯಮೇವ ಸೇವ್ಯಮುತಾನ್ಯದಪೀತ್ಯಾಹ- ಆಮ್ರಾತಕಾಮ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ದಾಡಿಮಮತ್ರ ಅಮ್ಲಮೇವ| ಷಾಡವೋ ಯೂಷವಿಶೇಷಃ| ಆಮ್ರಾತಕಾದಿಭಿಃ ಕ್ವಥಿತೈರಿಕ್ಷುವಿಕಾರಯುತೈಃ ಷಾಡವಃ ಕಾರ್ಯಃ| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಷಾಡವಕಲ್ಪನಾ,- “ಯುತಮಿಕ್ಷುವಿಕಾರೇಣ ಕ್ವಥಿತಂ ಚೂತಜಂ ಫಲಮ್| ಘೃತಶುಣ್ಠೀತಿಲಯುತಂ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಘನಷಾಡವಃ”- ಇತಿ| ಫಲರಸೋಪಹಿತಾನ್ ಮಾತುಲುಙ್ಗರಸಯುಕ್ತಾನ್| ರಸಾದೀನ್ ಮಾಂಸರಸಯೂಷಾದೀನ್| ಆನೂಪವರ್ಗಪಿಶಿತಾನಿ ಕೂಲಚರಾದಿವರ್ಗಮಾಂಸಾನಿ| ಗನ್ಧವನ್ತೀತಿ ಪ್ರಭೂತಹಿಙ್ಗುಜೀರಕಾದಿಯುತಾನಿ||೨೫||-

Adhikarana 26 (26) · Śloka 26

ಪಿತ್ತಾತ್ಮಕೇ ಮಧುರವರ್ಗಕಷಾಯಮಿಶ್ರಂ ಮದ್ಯಂ ಹಿತಂ ಸಮಧುಶರ್ಕರಮಿಷ್ಟಗನ್ಧಮ್ ||೨೬||

ಪಿತ್ತಜಮದಾತ್ಯಯಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಪಿತ್ತಾತ್ಮಕೇ ಮಧುರವರ್ಗಕಷಾಯಮಿಶ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರವರ್ಗೋ ಗುಡೂಚೀವರ್ಜಿತಃ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಃ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಸಂವಾದಾತ್| ಇಷ್ಟಗನ್ಧಮ್ ಏಲಾತ್ವಕ್ಪತ್ರಕಾದ್ಯೈಃ ಸುರಭೀಕೃತಮ್||೨೬||

Adhikarana 27 (27) · Śloka 27

ಪೀತ್ವಾ ಚ ಮದ್ಯಮಪಿ ಚೇಕ್ಷುರಸಪ್ರಗಾಢಂ ನಿಃಶೇಷತಃ ಕ್ಷಣಮವಸ್ಥಿತಮುಲ್ಲಿಖೇಚ್ಚ | ಲಾವೈಣತಿತ್ತಿರಿರಸಾಂಶ್ಚ ಪಿಬೇದನಮ್ಲಾನ್ ಮೌದ್ಗಾನ್ ಸುಖಾಯ ಸಘೃತಾನ್ ಸಸಿತಾಂಶ್ಚ ಯೂಷಾನ್ ||೨೭||

ಪಿತ್ತಾತ್ಮಕೇ ಮದಾತ್ಯಯೇ ವಮನಮಾಹ- ಪೀತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಉಲ್ಲಿಖೇತ್ ವಮೇತ್| ಯದ್ಯಪಿ ಪಿತ್ತೇ ವಮನಂ ನ ಕಾರ್ಯಂ ತಥಾಽಪಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕಫಸ್ಥಾನಗತತ್ವಾದ್ವಮನಂ ಹಿತಮೇವ, ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾದ್ವಾ| ಕಿಂ ಪಿತ್ತಾತ್ಮಕೇ ಏತದೇವ ಕಾರ್ಯಮುತಾನ್ಯದಪೀತ್ಯಾಹ- ಲಾವೈಣತಿತ್ತಿರಿರಸಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಮೌದ್ಗಾನ್ ಸುಖಾಯ ಸಘೃತಾನ್ ಸಸಿತಾಂಶ್ಚ ಯೂಷಾನ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಮೌದ್ಗಾನ್ ಸಶರ್ಕರಘೃತಾನ್ ಸ ಹಿತಾಯ ಯೂಷಾನ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಸ ಇತಿ ಪಿತ್ತಪಾನಾತ್ಯಯೀತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೨೭||

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

ಪಾನಾತ್ಯಯೇ ಕಫಕೃತೇ ಕಫಮುಲ್ಲಿಖೇಚ್ಚ ಮದ್ಯೇನ ಬಿಮ್ಬಿವಿದುಲೋದಕಸಂಯುತೇನ | ಸೇವೇತ ತಿಕ್ತಕಟುಕಾಂಶ್ಚ ರಸಾನುದಾರಾನ್ ಯೂಷಾಂಶ್ಚ ತಿಕ್ತಕಟುಕೋಪಹಿತಾನ್ ಹಿತಾಯ ||೨೮||

ಕಫಜಮದಾತ್ಯಯಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಪಾನಾತ್ಯಯೇ ಕಫಕೃತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಿಮ್ಬೀ ಓಷ್ಠೋಪಮಫಲಾ ವಿದುಲೋ ವೇತಸಃ| ಕಫಮದಾತ್ಯಯೇಽಪರಮಪ್ಯೌಷಧಮಾಹ- ಸೇವೇತೇತ್ಯಾದಿ| ತಿಕ್ತಕಟುಕಾನ್ ತಿಕ್ತಕಟುಕದ್ರವ್ಯಸಂಸ್ಕೃತಾನ್| ರಸಾನ್ ಮಾಂಸರಸಾನ್; ಉದಾರಾನ್ ಜಾಙ್ಗಲಜಾನ್, ಮೇದಸ್ಕಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯೂಷಾನ್ ಮುದ್ಗಾದಿಯೂಷಾನ್| ತಿಕ್ತಾನಿ ದುರಾಲಭಾದೀನಿ, ಕಟುಕಾನಿ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದೀನಿ, ಉಪಹಿತಾನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಾನ್||೨೮||

Adhikarana 29 (29) · Śloka 29

ಪಥ್ಯಂ ಯವಾನ್ನವಿಕೃತಾನಿ ಚ ಜಾಙ್ಗಲಾನಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಮನ್ಯದಪಿ ಯಚ್ಚ ನಿರತ್ಯಯಂ ಸ್ಯಾತ್ |೨೯|

ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಪಾನಾತ್ಯಯೇಽಪರಮಪಿ ಯದ್ಧಿತಂ ತದಾಹ- ಪಥ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಥ್ಯಂ ಹಿತಮ್| ಯವಾನ್ನವಿಕೃತಾನಿ ಯವಾನ್ನಾನಿ ವಿವಿಧಪ್ರಕಾರೈಃ ಕೃತಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಅನ್ನಶಬ್ದಃ ಪೇಯಲೇಹ್ಯವ್ಯವಚ್ಛೇದಕಃ| ಜಾಙ್ಗಲಾನಿ ಜಾಙ್ಗಲಮಾಂಸಾನಿ| ನಿರತ್ಯಯಂ ನಿರ್ದೋಷಮ್|೨೯|-

Adhikarana 30 (29) · Śloka 29

ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ಸರ್ವಮಥ ಸರ್ವಭವೇ ವಿಧಾನಂ ದ್ವನ್ದ್ವೋದ್ಭವೇ ದ್ವಯಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಯಥಾಪ್ರಧಾನಮ್ ||೨೯||

ಸನ್ನಿಪಾತಜದ್ವನ್ದ್ವಜಮದಾತ್ಯಯಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕದೋಷಜಪಾನಾತ್ಯಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಸರ್ವಭವೇ ಸನ್ನಿಪಾತೋದ್ಭವೇ| ದ್ವನ್ದ್ವಭವೇ ದ್ವನ್ದ್ವಜೇ| ಯಥಾಪ್ರಧಾನಂ ಯೋಗಪ್ರಧಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಏತೇನ ಸಮಸನ್ನಿಪಾತೇ ಸರ್ವಪ್ರಧಾನಂ ಕಾರ್ಯಮ್, ಏಕತಮಾಧಿಕೇ ಚ ತತ್ಪ್ರಧಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಏವಂ ದ್ವನ್ದ್ವಜೇಽಪಿ||೨೯||

Adhikarana 31 (30) · Śloka 30

ಸಾಮಾನ್ಯಮನ್ಯದಪಿ ಯಚ್ಚ ಸಮಗ್ರಮಗ್ರ್ಯಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಚ್ಚ ಮನಸೋ ಮದಕೃತ್ ಸುಖಂ ಚ |೩೦|

ಸಾಮಾನ್ಯಮನ್ಯದಪೀತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯದಪಿ ಯತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಮನಸೋ ಹರ್ಷಕೃತ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತತ್ ಸಮಗ್ರಮಪಿ ಸರ್ವೇಷಾಮಗ್ರ್ಯಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಸುಖಂ ಚ, ಸುಖಹೇತುತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|೩೦|-

Adhikarana 32 (30-33) · Śloka 34

ತ್ವಙ್ಗಾಗಪುಷ್ಪಮಗಧೈಲಮಧೂಕಧಾನ್ಯೈಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೈರಜಾಜಿಮರಿಚೈಶ್ಚ ಕೃತಂ ಸಮಾಂಶೈಃ ||೩೦|| ಪಾನಂ ಕಪಿತ್ಥರಸವಾರಿಪರೂಷಕಾಢ್ಯಂ ಪಾನಾತ್ಯಯೇಷು ವಿಧಿವತ್ಸ್ರುತಮಮ್ಬರಾನ್ತೇ | ಹ್ರೀವೇರಪದ್ಮಪರಿಪೇಲವಸಮ್ಪ್ರಯುಕ್ತೈಃ ಪುಷ್ಪೈರ್ವಿಲಿಪ್ಯ ಕರವೀರಜಲೋದ್ಭವೈಶ್ಚ ||೩೧|| ಪಿಷ್ಟೈಃ ಸಪದ್ಮಕಯುತೈರಪಿ ಸಾರಿವಾದ್ಯೈಃ ಸೇಕಂ ಜಲೈಶ್ಚ ವಿತರೇದಮಲೈಃ ಸುಶೀತೈಃ | ತ್ವಕ್ಪತ್ರಚೋಚಮರಿಚೈಲಭುಜಙ್ಗಪುಷ್ಪಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಪ್ರಸವವಲ್ಕಗುಡೈರುಪೇತಮ್ ||೩೨|| ದ್ರಾಕ್ಷಾಯುತಂ ಹೃತಮಲಂ ಮದಿರಾಮಯಾರ್ತೈಸ್ತತ್ಪಾನಕಂ ಶುಚಿ ಸುಗನ್ಧಿ ನರೈರ್ನಿಷೇವ್ಯಮ್ | ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಪಿಬೇಚ್ಚ ಮಧುಕಂ ಕಟುರೋಹಿಣೀಂ ಚ ದ್ರಾಕ್ಷಾಂ ಚ ಮೂಲಮಸಕೃತ್ ತ್ರಪುಷೀಭವಂ ಯತ್ ||೩೩|| ಕಾರ್ಪಾಸಿನೀಮಥ ಚ ನಾಗಬಲಾಂ ಚ ತುಲ್ಯಾಂ ಪೀತ್ವಾ ಸುಖೀ ಭವತಿ ಸಾಧು ಸುವರ್ಚಲಾಂ ಚ |೩೪|

ಪಾನಾತ್ಯಯಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ನಾಗಪುಷ್ಪಂ ನಾಗಕೇಶರಮ್, ಏಲಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮೈಲಾ, ಅಜಾಜೀ ಉತ್ತರಾಪಥೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧೋ ಜೀರಕವಿಶೇಷಃ| ಸಮಾಂಶೈಃ ತುಲ್ಯಭಾಗೈಃ| ಪಾನಂ ಪಾನಕಮ್| ಕಪಿತ್ಥರಸಃ ಕಪಿತ್ಥಸ್ವರಸಃ| ಸ್ರುತಂ ಗಾಲಿತಮ್| ಅಮ್ಬರಾನ್ತೇ ವಸ್ತ್ರಾನ್ತೇ| ಹ್ರೀವೇರೇತ್ಯಾದಿ| ಹ್ರೀವೇರಾದಿಯುಕ್ತೈಃ ಕರವೀರಜಲೋದ್ಭವೈಃ ಪುಷ್ಪೈಃ ಪಿಷ್ಟೈರ್ವಿಲಿಪ್ಯ ಪದ್ಮಕಯುತೈಃ ಸಾರಿವಾದಿಭಿಶ್ಚ ಪ್ರಲಿಪ್ಯ, ಅಮಲೈಃ ಸುಶೀತೈಶ್ಚ ಜಲೈಃ ಸೇಕಂ ವಿತರೇತ್ ದದ್ಯಾದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಹ್ರೀವೇರಃ ವಾಲಕಮ್| ಪದ್ಮಕಂ ಪದ್ಮಕಾಷ್ಠಂ, ಜಲೋದ್ಭವಪುಷ್ಪತ್ವೇನ ಪದ್ಮಸ್ಯ ಪರಿಗ್ರಹಾತ್| ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಸ್ತು ‘ಸಪದ್ಮಕಯುತೈಃ’ ಇತ್ಯನೇನ ಪದ್ಮಕಸಹಿತಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವಾದ್ಯಭಿಧಾಯ ತೇನ ಯುಕ್ತೈಃ ಕರವೀರಾದಿಪುಷ್ಪೈರ್ಹ್ರೀಬೇರಾದಿಯುಕ್ತೈರಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ, ಪದ್ಮಕಂ ಜಲಜಂ ಮನ್ಯತೇ| ಪರಿಪೇಲವೋ ವನ್ಯಕಃ| ಜಲೋದ್ಭವೈಃ ನೀಲೋತ್ಪಲಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ| ಸಪದ್ಮಕಯುತೈರಪಿ ಸಾರಿವಾದ್ಯೈರಿತಿ ಸಪದ್ಮಕಃ ಪದ್ಮಕಸಹಿತಃ ಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವಾದಿಃ, ತೇನ ಯುತೈಃ ಸಾರಿವಾದಿಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ|- ತ್ವಕ್ ವನವಾಸಿಕಾತ್ವಕ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಪ್ರಸವಂ ಬಹುವಾರಪುಷ್ಪಮ್| ಹೃತಮಲಂ ವಸ್ತ್ರಗಾಲಿತಮ್| ಮದಿರಾಮಯಾರ್ತೈಃ ಪಾನಾತ್ಯಯಪೀಡಿತೈಃ| ಸುಗನ್ಧಿಶೋಭನಗನ್ಧಿ| ಕೇಚಿತ್ ತ್ವಕ್ಪತ್ರಶಬ್ದೇನ ತ್ವಕ್ಪತ್ರಿಕಾಮಾಹುಃ| ಪಿಷ್ಟ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸಕೃದಿತಿ ಸಾಧ್ವಿತಿ ಚ ಪದಂ ಪಿಷ್ಟ್ವೇತ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಮಧುಕಾದಿಸ್ತ್ರಪುಸೀಮೂಲಾನ್ತ ಏಕೋ ಯೋಗಃ| ಕಾರ್ಪಾಸಿನೀಮಿತ್ಯಾದಿಃ ಸಾಧುಸುವರ್ಚಲಾಂ ಚೇತ್ಯನ್ತೋ ದ್ವಿತೀಯಃ| ಕಾರ್ಪಾಸಿನೀ ವನಕಾರ್ಪಾಸಿನೀ| ಸುವರ್ಚಲಾ ಸೂರ್ಯಭಕ್ತಾ| ಕಾರ್ಪಾಸಿನೀಮಥ ಚೇತ್ಯತ್ರ ಕಾರ್ಪಾಸಮೇವಮಥೇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ಕಾರ್ಪಾಸಂ ಕಾರ್ಪಾಸೀಮೂಲಂ, ಏವಮಸಕೃತ್ ಪಿಷ್ಟ್ವೇತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೩೦-೩೩||-

Adhikarana 33 (34) · Śloka 35

ಕಾಶ್ಮರ್ಯದಾರುವಿಡದಾಡಿಮಪಿಪ್ಪಲೀಷು ದ್ರಾಕ್ಷಾನ್ವಿತಾಸು ಕೃತಮಮ್ಬುನಿ ಪಾನಕಂ ಯತ್ ||೩೪|| ತದ್ಬೀಜಪೂರಕರಸಾಯುತಮಾಶು ಪೀತಂ ಶಾನ್ತಿಂ ಪರಾಂ ಪರಮದೇ ತ್ವಚಿರಾತ್ ಕರೋತಿ |೩೫|

ಪರಮದೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಕಾಶ್ಮರ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಶ್ಮರ್ಯಂ ಗಮ್ಭಾರೀಫಲಂ, ಕೃತಂ ಸಂಸ್ಕೃತಂ, ಅಮ್ಬುನಿ ಪಾನೀಯೇ||೩೪||-

Adhikarana 34 (35-36) · Śloka 36

ದ್ರಾಕ್ಷಾಸಿತಾಮಧುಕಜೀರಕಧಾನ್ಯಕೃಷ್ಣಾಸ್ವೇವಂ ಕೃತಂ ತ್ರಿವೃತಯಾ ಚ ಪಿಬೇತ್ತಥೈವ ||೩೫|| ಸೌವರ್ಚಲಾಯುತಮುದಾರರಸಂ ಫಲಾಮ್ಲಂ ಭಾರ್ಗೀಶೃತೇನ ಚ ಜಲೇನ ಹಿತೋಽವಸೇಕಃ ||೩೬||

ಪರಮದೇ ಪಾನಕಾನ್ತರಮಾಹ- ದ್ರಾಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿಷು ದ್ರವ್ಯೇಷು ಏವಂ ಬೀಜಪೂರಕರಸಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ಕೃತಂ ಪಾನಕಂ ತ್ರಿವೃತಯಾ ತ್ರಿಜಟಯಾ ಚ ಕೃತಂ ಪಾನಕಂ ಪಿಬೇತ್| ತಥೈವ ಸೌವರ್ಚಲಾಯುತಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಉದಾರರಸಂ ಜಾಙ್ಗಲಮಾಂಸರಸಂ, ಸೌವರ್ಚಲಾಯುತಮ್ ಈಷತ್ಸೌವರ್ಚಲಾಯುತಂ, ದಾಡಿಮಾದ್ಯಮ್ಲಫಲೇನಾಮ್ಲಂ ತಥೈವ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವಸೇಕಃ ಪರಿಷೇಕಃ||೩೫-೩೬||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಧಾಮಾರ್ಗವವೃಕ್ಷಕಾಣಿ ಕಾಕಾಹ್ವಯೋದುಮ್ಬರಿಕಾಶ್ಚ ದುಗ್ಧೇ | ವಿಪಾಚ್ಯ ತಸ್ಯಾಞ್ಜಲಿನಾ ವಮೇದ್ಧಿ ಮದ್ಯಂ ಪಿಬೇಚ್ಚಾಹ್ನಿ ಗತೇ ತ್ವಜೀರ್ಣೇ ||೩೭||

ಪಾನಾಜೀರ್ಣಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಇಕ್ಷ್ವಾಕ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಇಕ್ಷ್ವಾಕ್ವಾದೀನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಕ್ಷೀರಪಾಕವಿಧಾನೇನ ದುಗ್ಧೇ ವಿಪಾಚ್ಯ ತಸ್ಯ ಕುಡವೇನಾಜೀರ್ಣೇ ಪಾನಾಜೀರ್ಣೇ ವಮೇತ, ತತಶ್ಚ ಅಹ್ನಿ ದಿವಸೇ ಗತೇ ಅತೀತೇ ಸತಿ ಮದ್ಯಂ ಪಿಬೇತ್ ಅಗ್ನಿದೀಪನಾರ್ಥಮ್| ಇಕ್ಷಾಕುಃ ತಿಕ್ತಾಲಾಬೂಃ| ಧಾಮಾರ್ಗವಃ ಪೀತಘೋಷಃ| ವೃಕ್ಷಕಃ ಕುಟಜಫಲಮ್| ಕಾಕಾಹ್ವಯಾ ಉದುಮ್ಬರಿಕಾಗೋ(ಕಾ)ಷ್ಠೋದುಮ್ಬರಿಕಾ| ಅನ್ಯೇ ಗತೇ ತ್ವಜೀರ್ಣೇ ಅಪಗತೇ ಪಾನಾಜೀರ್ಣೇ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೩೭||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 39

ತ್ವಕ್ಪಿಪ್ಪಲೀಭುಜಗಪುಷ್ಪವಿಡೈರುಪೇತಂ ಸೇವೇತ ಹಿಙ್ಗುಮರಿಚೈಲಯುತಂ ಫಲಾಮ್ಲಮ್ | ಉಷ್ಣಾಮ್ಬುಸೈನ್ಧವಯುತಾಸ್ತ್ವಥವಾ ವಿಡತ್ವಕ್ಚವ್ಯೈಲಹಿಙ್ಗುಮಗಧಾಫಲಮೂಲಶುಣ್ಠೀಃ ||೩೮|| ಹೃದ್ಯೈಃ ಖಡೈರಪಿ ಚ ಭೋಜನಮತ್ರ ಶಸ್ತಂ... |೩೯|

ಕಿಮ್ಮಯಂ ಮದ್ಯಂ ಪಾನಾಜೀರ್ಣೇ ಪಿಬೇದಿತ್ಯಾಹ- ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಕ್ಪಿಪ್ಪಲೀಪ್ರಭೃತಿಯುತಂ ಮದ್ಯಂ ಸೇವೇತ, ತಥಾ ಹಿಙ್ಗುಮರಿಚಾದಿಯುತಂ ಮದ್ಯಂ ಸೇವೇತ| ಭುಜಗಪುಷ್ಪಂ ನಾಗಪುಷ್ಪಮ್| ಫಲಾಮ್ಲಂ ದಾಡಿಮಬೀಜಪೂರಕಾದಿಭಿರಮ್ಲೀಕೃತಂ ಮದ್ಯಮ್| ಉಷ್ಣಾಮ್ಬುಸೈನ್ಧವಯುತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಸೇವೇತೇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಮಗಧಾಫಲಮೂಲಮಿತಿ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾಃ ಫಲಮೂಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಭೋಜನಮಾಹ- ಹೃದ್ಯೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಖಡಾ ಯೂಷವಿಶೇಷಾಃ| ಅತ್ರ ಪಾನಾಜೀರ್ಣೇ| ‘ಹೃದ್ಯೈಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಮದ್ಯೈಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ| ಅಪರೇ ‘ಖಡೈಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಫಲೈಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ‘ವಿಡತ್ವಕ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಯಥೋಕ್ತಂ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೩೮||-

Adhikarana 37 (39-41) · Śloka 41

... ದ್ರಾಕ್ಷಾಕಪಿತ್ಥಫಲದಾಡಿಮಪಾನಕಂ ಯತ್ | ತತ್ ಪಾನವಿಭ್ರಮಹರಂ ಮಧುಶರ್ಕರಾಢ್ಯಮಾಮ್ರಾತಕೋಲರಸಪಾನಕಮೇವ ಚಾಪಿ ||೩೯|| ಖರ್ಜೂರವೇತ್ರಕಕರೀರಪರೂಷಕೇಷು ದ್ರಾಕ್ಷಾತ್ರಿವೃತ್ಸು ಚ ಕೃತಂ ಸಸಿತಂ ಹಿಮಂ ವಾ | ಶ್ರೀಪರ್ಣಿಯುಕ್ತಮಥವಾ ತು ಪಿಬೇದಿಮಾನಿ ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಯೋತ್ಪಲಹಿಮಾಮ್ಬುವಿಮಿಶ್ರಿತಾನಿ ||೪೦|| ಕ್ಷೀರಿಪ್ರವಾಲಬಿಸಜೀರಕನಾಗಪುಷ್ಪಪತ್ರೈಲವಾಲುಸಿತಸಾರಿವಪದ್ಮಕಾನಿ | ಆಮ್ರಾತಭವ್ಯಕರಮರ್ದಕಪಿತ್ಥಕೋಲವೃಕ್ಷಾಮ್ಲವೇತ್ರಫಲಜೀರಕದಾಡಿಮಾನಿ ||೪೧||

ಪಾನವಿಭ್ರಮಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ದ್ರಾಕ್ಷಾಕಪಿತ್ಥೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಫಲಶಬ್ದೇನ ವಿಶಿಷ್ಟಾನಿ ಮಾತುಲುಙ್ಗಾದಿಫಲಾನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ನ ಕೇವಲಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿಪಾನಕಂ ಮಧುಶರ್ಕರಾಢ್ಯಂ ಪಾನವಿಭ್ರಮೇ ಶಸ್ತಮ್, ಆಮ್ರಾತಕೋಲರಸಪಾನಕಮಪಿ| ಅಥವಾ ಖರ್ಜೂರಾದಿಷು ಕೃತಂ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಸಶರ್ಕರಂ ಶ್ರೀಪರ್ಣೀಯುಕ್ತಂ ಹಿಮಂ ಪಾನಕಂ ಪಾನವಿಭ್ರಮೇ ಶಸ್ತಮ್| ಕರೀರೋ ಮರುದೇಶಜಃ, ತಸ್ಯ ಫಲಮ್| ಶ್ರೀಪರ್ಣೀಯುಕ್ತಂ ಕಾಶ್ಮರೀಫಲಯುಕ್ತಮ್| ಅಥವೇತ್ಯಾದಿ|- ಅಥವಾ ಇಮಾನಿ ಕ್ಷೀರಿಪ್ರವಾಲಾದೀನಿ ದಾಡಿಮಾನ್ತಾನಿ ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಯೋತ್ಪಲಹಿಮಾಮ್ಬುವಿಮಿಶ್ರಿತಾನಿ ಅತ್ರ ಪಾನವಿಭ್ರಮೇ ಪಿಬೇತ್| ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಯೋತ್ಪಲಹಿಮಾಮ್ಬುವಿಮಿಶ್ರಿತಾನೀತಿ ಯಷ್ಟೀಮಧುನೀಲೋತ್ಪಲಯುಕ್ತಂ ಯತ್ ಹಿಮಾಮ್ಬು ತೇನ ವಿಮಿಶ್ರಿತಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷೀರಿಪ್ರವಾಲಾ ವಟಾದಿಪಲ್ಲವಾಃ| ಭವ್ಯಂ ತಾಲಫಲಪ್ರಮಾಣಮ್ ಉತ್ತರಾಪಥಜಮ್, ಅನ್ಯೇ ಕರ್ಮರಙ್ಗಮಾಹುಃ||೩೯-೪೧||

Adhikarana 38 (42) · Śloka 42

ಸೇವೇತ ವಾ ಮರಿಚಜೀರಕನಾಗಪುಷ್ಪತ್ವಕ್ಪತ್ರವಿಶ್ವಚವಿಕೈಲಯುತಾನ್ ರಸಾಂಶ್ಚ | ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಮ್ಬರಸ್ರುತಹಿಮಾಂಶ್ಚ ಸುಗನ್ಧಿಗನ್ಧಾನ್ ಪಾನೋದ್ಭವಾನ್ನುದತಿ ಸಪ್ತಗದಾನಶೇಷಾನ್ ||೪೨||

ಇದಾನೀಂ ಪಾನಾತ್ಯಯಾದೀನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಸೇವೇತೇತ್ಯಾದಿ| ರಸಾನ್ ಮಾಂಸರಸಾನ್| ಸಮಗ್ರಾನ್ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಾನ್; ಸಮ್ಪೂರ್ಣತ್ವಂ ಚೈಷಾಂ ಮರಿಚಾದಿಭಿಃ ಸರ್ವೈರೇವಾನ್ವಿತತ್ವಮ್| ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಮ್ಬರಸ್ರುತಹಿಮಾನ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಸ್ತ್ರಗಾಲಿತಶೀತಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಗನ್ಧಿಗನ್ಧಾನ್ ಅತ್ಯರ್ಥಮಗುರ್ವಾದಿಧೂಪಿತಾನ್| ನುದತಿ ಸ್ಫೋಟಯತಿ| ಪಾನೋದ್ಭವಾನ್ ಸಪ್ತಗದಾನ್ ಚತ್ವಾರೋ ಮದಾತ್ಯಯಾಃ, ತ್ರಯಶ್ಚ ಪರಮದಪಾನಾಜೀರ್ಣಪಾನವಿಭ್ರಮಾಃ, ಪಾನಾತ್ಯಯಪ್ರಭವತ್ವಾತ್ತೇಷಾಂ; ಏವಂ ಸಪ್ತ||೪೨||

Adhikarana 39 (43-44) · Śloka 44

ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥವಿಷಯಾ ಮೃದುಪಾನಯೋಗಾ ಹೃದ್ಯಾಃ ಸುಖಾಶ್ಚ ಮನಸಃ ಸತತಂ ನಿಷೇವ್ಯಾಃ | ಪಾನಾತ್ಯಯೇಷು ವಿಕಟೋರುನಿತಮ್ಬವತ್ಯಃ ಪೀನೋನ್ನತಸ್ತನಭರಾನತಮಧ್ಯದೇಶಾಃ ||೪೩|| ಪ್ರೌಢಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯೋಽಭಿನವಯೌವನಪೀನಗಾತ್ರ್ಯಃ ಸೇವ್ಯಾಶ್ಚ ಪಞ್ಚವಿಷಯಾತಿಶಯಸ್ವಭಾವಾಃ ||೪೪||

ಏವಂ ಪಾನಾತ್ಯಯಾದೀನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಭಿಧಾಯಾಧುನಾ ಪಾನಾತ್ಯಯಚಿಕಿತ್ಸಾಮೇವಾಹ- ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥವಿಷಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥವಿಷಯಾ ಇತಿ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಃ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾಃ, ತೇಷಾಂ ವಿಷಯಾಃ ಕರಣಾನಿ| ಮೃದುಪಾನಯೋಗಾಃ ಮೃದುಮದ್ಯಯೋಗಾಃ; ತೇ ಚ ಪೈಷ್ಟಿಕಗೌಡಿಕಮಾಧ್ವೀಕಾದಯಃ| ಹೃದ್ಯಾ ಹೃದಯಹಿತಾ ಹೃದಯಪ್ರಿಯಾಶ್ಚ| ಸುಖಾಃ ಸುಖಕರಾಃ| ವಿಕಟೋರುನಿತಮ್ಬವತ್ಯಃ ವಿಕಟೌ ಶ್ರೇಷ್ಠೌ ವಿಸ್ತೀರ್ಣೌ ವಾ ಊರೂಯಾಸಾಂ ತಾ ವಿಕಟೋರವಃ, ನಿತಮ್ಬವತ್ಯಃ ಶ್ರೇಷ್ಠನಿತಮ್ಬಾಃ; ಯಸ್ಮಾದತ್ರ ಪ್ರಶಂಸಾಯಾಂ ವತುಪ್ಪ್ರತ್ಯಯಃ| ಪೀನೋನ್ನತಸ್ತನಭರಾನತಮಧ್ಯದೇಶಾಃ ಪೀನೋನ್ನತಸ್ತನಭರೇಣ ಆನತ ಈಷನ್ನಮ್ರೋ ಮಧ್ಯದೇಶೋ ಯಾಸಾಂ ತಾಸ್ತಥಾ| ಪ್ರೌಢಾಃ ಕಾಮಕ್ಷಮಾಃ| ಪಞ್ಚವಿಷಯಾಃ ಶಬ್ದಾದ್ಯತಿಶಯಾಃ, ತ ಏವ ಸ್ವಭಾವೋ ಯಾಸಾಂ ತಾಸ್ತಥಾ| ಶ್ರೀಬ್ರಹ್ಮದೇವಸ್ತು ಪಞ್ಚಾನಾಂ ವಿಷಯಾಣಾಮತಿಶಯೇನ ಸ್ವ ಆತ್ಮೀಯೋ ಭಾವೋಽಭಿಪ್ರಾಯೋ ಯಾಸಾಂ ತಾಸ್ತಥಾ| ‘ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥವಿಷಯಾತಿಶಯಸ್ವಭಾವಾ ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥವಿಷಯಾಣಾಂ ಶಬ್ದಾದೀನಾಮತಿಶಯೋ ಯಾಸಾಂ ತಾಸ್ತಥೇತ್ಯರ್ಥಃ||೪೩-೪೪||

Adhikarana 40 (45) · Śloka 45

ಪಿಬೇದ್ರಸಂ ಪುಷ್ಪಫಲೋದ್ಭವಂ ವಾ ಸಿತಾಮಧೂಕತ್ರಿಸುಗನ್ಧಿಯುಕ್ತಮ್ | ಸಞ್ಚೂರ್ಣ್ಯ ಸಂಯೋಜ್ಯ ಚ ನಾಗಪುಷ್ಪೈರಜಾಜಿಕೃಷ್ಣಾಮರಿಚೈಶ್ಚ ತುಲ್ಯೈಃ ||೪೫||

ಅಪರಂ ಪಾನಾತ್ಯಯೇ ಕಿಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಪಿಬೇದ್ರಸಂ ಪುಷ್ಪಫಲೋದ್ಭವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪುಷ್ಪಫಲೋದ್ಭವಂ ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡೋದ್ಭವಮ್| ಮಧೂಕೋ ಗುಡಪುಷ್ಪಃ| ತ್ರಿಸುಗನ್ಧಿ ತ್ರಿಜಾತಕಮ್||೪೫||

Adhikarana 41 (46) · Śloka 46

ವರ್ಷಾಭೂಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಮಧೂಕಲಾಕ್ಷಾತ್ವಕ್ಕರ್ಬುದಾರಾಙ್ಕುರಜೀರಕಾಣಿ | ದ್ರಾಕ್ಷಾಂ ಚ ಕೃಷ್ಣಾಮಥ ಕೇಶರಂ ಚ ಕ್ಷೀರೇ ಸಮಾಲೋಡ್ಯ ಪಿಬೇತ್ ಸುಖೇಪ್ಸುಃ ||೪೬||

ವರ್ಷಾಭೂಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ವರ್ಷಾಭೂಪ್ರಭೃತೀನಿ ಕೇಶರಾನ್ತಾನಿ ಕ್ಷೀರೇ ಸಮಾಲೋಡ್ಯ ಸುಖೇಪ್ಸುಃ ಪುರುಷಃ ಪಿಬೇದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ವರ್ಷಾಭೂಃ ಶ್ವೇತಪುನರ್ನವಾ, ತ್ವಕ್ ಚೋಚಂ, ಕರ್ಬುದಾರಾಙ್ಕುರಾಃ ಕಾಞ್ಚನಾರಾಙ್ಕುರಾಃ||೪೬||

Adhikarana 42 (47) · Śloka 47

ಭವೇಚ್ಚ ಮದ್ಯೇನ ತು ಯೇನ ಪಾತಿತಃ ಪ್ರಕಾಮಪೀತೇನ ಸುರಾಸವಾದಿನಾ | ತದೇವ ತಸ್ಮೈ ವಿಧಿವತ್ ಪ್ರದಾಪಯೇದ್ವಿಪರ್ಯಯೇ ಭ್ರಂಶಮವಶ್ಯಮೃಚ್ಛತಿ ||೪೭||

ಮದಾತ್ಯಯೇಷು ಸಾಮಾನ್ಯಮದ್ಯಪಾನೇ ಉಕ್ತೇಽಪಿ ವಿಶೇಷವಿಧಿಮಾಹ- ಭವೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಯೇನ ಸುರಾಸವಾದಿನಾ ಮದ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾಮಪೀತೇನ ಪುರುಷಃ ಪಾತಿತೋ ಭವೇತ್, ತದೇವ ಸುರಾಸವಾದಿಕಂ ಮದ್ಯಂ ತಸ್ಮೈ ಪುರುಷಾಯ ವಿಧಿವತ್ ಸೌವರ್ಚಲಾದಿಯುಕ್ತಂ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್| ಕಸ್ಮಾತ್ತದೇವ ತಸ್ಮೈ ಪ್ರದಾಪಯೇದಿತ್ಯಾಹ- ವಿಪರ್ಯಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾದ್ವಿಪರ್ಯಯೇ ಕೃತೇ ಅಸೌ ಪುರುಷೋ, ಭ್ರಂಶಂ ಕ್ಲೇಶಂ, ಋಚ್ಛತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ತದೇವ ಮದ್ಯಂ ತಸ್ಮೈ ಪ್ರದಾಪಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪೭||

Adhikarana 43 (48) · Śloka 48

ಯಥಾ ನರೇನ್ದ್ರೋಪಹತಸ್ಯ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಭವೇತ್ ಪ್ರಸಾದಸ್ತತ ಏವ ನಾನ್ಯತಃ | ಧ್ರುವಂ ತಥಾ ಮದ್ಯಹತಸ್ಯ ದೇಹಿನೋ ಭವೇತ್ ಪ್ರಸಾದಸ್ತತ ಏವ ನಾನ್ಯತಃ ||೪೮||

ಮದ್ಯಪೀಡಿತಸ್ಯ ಪುಂಸೋ ಯಥಾ ಮದ್ಯಾದೇವ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್ತಥಾ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ತತ ಇತಿ ನರೇನ್ದ್ರಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ವಿತೀಯತತಃಶಬ್ದೇನ ಮದ್ಯಂ ಪರಾಮೃಶ್ಯತೇ||೪೮||

Adhikarana 44 (49) · Śloka 49

ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮದ್ಯಃ ಸಹಸಾ ಯೋಽತಿಮದ್ಯಂ ನಿಷೇವತೇ | ತಸ್ಯ ಪಾನಾತ್ಯಯೋದ್ದಿಷ್ಟಾ ವಿಕಾರಾಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಹಿ ||೪೯||

ಇದಾನೀಮನುಕ್ತಸಙ್ಗ್ರಹಾಯಾಹ- ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮದ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮದ್ಯಃ ತ್ಯಕ್ತಮದ್ಯಃ| ಸಹಸಾ ಅವಿಮೃಶ್ಯೈವ| ಪಾನಾತ್ಯಯೋದ್ದಿಷ್ಟಾ ಧ್ವಂಸಕಾದಯಃ| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್,- “ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮದ್ಯಃ ಸಹಸಾ ಯೋಽತಿಮದ್ಯಂ ನಿಷೇವತೇ| ಭವೇತಾಂ ಮಾರುತಾತ್ ಕಷ್ಟೌ ತಸ್ಯ ಧ್ವಂಸಕವಿಕ್ಷಯೌ”- ಇತ್ಯಾದಿ||೪೯||

Adhikarana 45 (50) · Śloka 50

ಮದ್ಯಸ್ಯಾಗ್ನೇಯವಾಯವ್ಯೌ ಗುಣಾವಮ್ಬು(ಮ್ಭೋ)ವಹಾನಿ ತು | ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಶೋಷಯೇಯಾತಾಂ ತೇನ ತೃಷ್ಣೋಪಜಾಯತೇ ||೫೦||

ಮದ್ಯಪಾನಾದ್ಯಥಾ ತೃಷ್ಣೋತ್ಪತ್ತಿಸ್ತಥಾಽಽಹ- ಮದ್ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಆಗ್ನೇಯವಾಯವ್ಯೌ ಗುಣೌ ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯರೂಕ್ಷೌ| ಅಮ್ಬುವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸೀತ್ಯತ್ರಾಮ್ಬುವಹಸ್ರೋತಃಶಬ್ದೇನಾಮ್ಬು ಕಥ್ಯತೇ, ಉಪಚಾರಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಯೈಃ ಸ್ರೋತೋಭಿರುದಕಂ ವಹನ್ತಿ ತಾನ್ಯೇವ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ತೌ ತೀಕ್ಷ್ಣರೂಕ್ಷೌ ಗುಣೌ ಶೋಷಯಿತ್ವಾ ತತ ಆಧಾರಸ್ರೋತಃಶೋಷಾತ್ತದಾಶ್ರಯಸ್ಯಾಮ್ಬುನೋಽಪಿ ಶೋಷಃ, ತೇನ ಹೇತುನಾ ಮದ್ಯೇನಾಪಿ ತೃಷೋಪಜಾಯತೇ| ‘ಮದ್ಯಸ್ಯ’ ಇತ್ಯಾದಿಪಾಠಸ್ಥಾನೇ ಕೇಚಿತ್ ‘ಮದ್ಯಮಾಗ್ನೇಯಭಾವಾತ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ||೫೦||

Adhikarana 46 (51) · Śloka 51

ಪಾಟಲೋತ್ಪಲಕನ್ದೇಷು ಮುದ್ಗಪರ್ಣ್ಯಾಂ ಚ ಸಾಧಿತಮ್ | ಪಿಬೇನ್ಮಾಗಧಿಕೋನ್ಮಿಶ್ರಂ ತತ್ರಾಮ್ಭೋ ಹಿಮಶೀತಲಮ್ ||೫೧||

ಮದ್ಯಜತೃಷ್ಣಾಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಪಾಟಲೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾಟಲಾ ಸುಗನ್ಧಿಪುಷ್ಪವೃಕ್ಷಃ, ಉತ್ಪಲವ್ಯಕ್ತಿಬಹುತ್ವಾತ್ ಕನ್ದೇಷ್ವಿತಿ ಬಹುತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ತತ್ರೇತಿ ತೃಷ್ಣಾಯಾಮ್| ಹಿಮಃ ತುಷಾರಃ, ತದ್ವಚ್ಛೀತಲಂ ಹಿಮಶೀತಲಮ್| ಪಾಟಲಾದಿಸಾಧಿತಮಮ್ಭೋ ಹಿಮಶೀತಲಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಚೂರ್ಣಮಿಶ್ರಂ ತೃಷ್ಣಾಯಾಂ ಪಿಬೇದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ||೫೧||

Adhikarana 47 (52) · Śloka 53

ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲವಸಾಮಜ್ಜದಧಿಭೃಙ್ಗರಸೈರ್ಯುತಮ್ | ಕ್ವಾಥೇನ ಬಿಲ್ವಯವಯೋಃ ಸರ್ವಗನ್ಧೈಶ್ಚ ಪೇಷಿತೈಃ ||೫೨|| ಪಕ್ವಮಭ್ಯಞ್ಜನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ... |೫೩|

ತೃಷ್ಣಾಯಾಂ ಕ್ವಾಥಮಭಿಧಾಯೋಪಚಾರಾರ್ಥಂ ಸ್ನೇಹಮಾಹ- ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲವಸಾಮಜ್ಜೇತ್ಯಾದಿ| ಭೃಙ್ಗರಸೋ ಭೃಙ್ಗರಾಜರಸಃ| ಬಿಲ್ವಂ ಬಿಲ್ವಫಲಮ್| ಯವಾಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ| ಸರ್ವಗನ್ಧಾ ಏಲಾದಿಪಠಿತಾಃ| ಪೇಷಿತಾಃ ಕಲ್ಕೀಕೃತಾಃ| ದಧಿಭೃಙ್ಗರಸೈರಿತಿ ದ್ವಿಭೇದಭಿನ್ನಭೃಙ್ಗಾಪೇಕ್ಷಯಾ ರಸಸ್ಯಾಪಿ ದ್ವಿವಿಧತ್ವಂ, ತತೋ ಬಹುವಚನಮ್| ದಧ್ನಾ ಭೃಙ್ಗರಸೇನ ಬಿಲ್ವಯವಯೋಃ ಕ್ವಾಥೇನ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಚತುರ್ಗುಣೇನ ಸರ್ವಗನ್ಧೈಃ ಕಲ್ಕೀಕೃತೈಃ ಸ್ನೇಹಚತುರ್ಥಾಂಶೈಃ ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಂ ವಸಾ ಮಜ್ಜೇತಿ ಚತುಃಸ್ನೇಹಂ ಪಕ್ವಮಭ್ಯಞ್ಜನೇ ಶಸ್ತಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅನ್ಯೇಽತ್ರ ಮಜ್ಜಾಸ್ಥಾನೇ ದುಗ್ಧಂ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ತೈಲವಸೇತಿ ಯದ್ಯಪಿ ದ್ರವದ್ರವ್ಯಮಧ್ಯೇ ತೈಲವಸೇ ಪಠಿತೇ ತಥಾಽಪಿ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಾನ್ತರೇಣಾಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲವಸೇತಿ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ತ್ರಯಂ ದುಗ್ಧಾದಿಚತುರ್ದ್ರವೈಃ ಪಕ್ವಮಭ್ಯಞ್ಜನೇ ಶಸ್ತಮಿತಿ||೫೨||-

Adhikarana 48 (53) · Śloka 53

...ಸೇಕೇ ಕ್ವಾಥಶ್ಚ ಶೀತಲಃ |೫೩|

ಅಭ್ಯಞ್ಜನಸ್ನೇಹಮಭಿಧಾಯ ಸೇಕಮಾಹ- ಸೇಕೇ ಕ್ವಾಥ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸೇಕೇ ಪರಿಷೇಕೇ| ಕ್ವಾಥಶ್ಚ ಶೀತಲ ಇತಿ ಮಧುರಶೀತದ್ರವ್ಯಕೃತೋ ಹಿಮಸನ್ನಿಭಃ| ಏತಾವಭ್ಯಙ್ಗಸೇಕೌ ಸತೃಷಿ ಮದಾತ್ಯಯೇ ಕಾರ್ಯೌ; ಅನ್ಯೇ ಮದ್ಯಜತೃಷ್ಣಾಯಾಮೇವಾಭ್ಯಙ್ಗಸೇಕಾವಿಚ್ಛನ್ತಿ|೫೩|

Adhikarana 49 (53) · Śloka 54

ರಸವನ್ತಿ ಚ ಭೋಜ್ಯಾನಿ ಯಥಾಸ್ವಮವಚಾರಯೇತ್ ||೫೩|| ಪಾನಕಾನಿ ಸುಶೀತಾನಿ ಹೃದ್ಯಾನಿ ಸುರಭೀಣಿ ಚ |೫೪|

ಸತೃಷಿ ಮದಾತ್ಯಯೇ ಭೋಜ್ಯಾನಿ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ರಸವನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ರಸವನ್ತಿ ಪ್ರಚುರಮಧುರರಸಾನಿ| ಭೋಜ್ಯಾನಿ ಭಕ್ತಾನಿ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಯಥಾದೋಷಪ್ರತ್ಯನೀಕಮಿತಿ; ಏತೇನ ಯದ್ಭೋಜ್ಯಂ ಯಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ ತದ್ದೋಷಜೇ ಸತೃಷಿ ಮದಾತ್ಯಯೇ ತದ್ಭೋಜ್ಯಮವಚಾರಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಾನಕಾನಿ ದ್ರಾಕ್ಷಾದಾಡಿಮಾದಿಕೃತಾನಿ| ಹೃದ್ಯಾನಿ ಮನಃಪ್ರಿಯಾಣಿ| ಸುರಭೀಣಿ ಕರ್ಪೂರಾದ್ಯಧಿವಾಸಿತಾನಿ||೫೩||-

Adhikarana 50 (54) · Śloka 54

ತ್ವಚಂ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ತು ಪಾನೋಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾಭಿಮೂರ್ಚ್ಛಿತಃ | ದಾಹಂ ಪ್ರಕುರುತೇ ಘೋರಂ ಪಿತ್ತವತ್ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್ ||೫೪||

ಇದಾನೀಂ ಮದ್ಯೋಷ್ಮಣೋ ದಾಹಕಾರಿತ್ವಮತಿದೇಶೇನ ತಜ್ಜನ್ಯದಾಹಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚ ಶ್ಲೋಕೇನಾಹ- ತ್ವಚಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾನೋಷ್ಮಾ ಮದ್ಯಪಾನೋಷ್ಮಾ| ಪಿತ್ತರಕ್ತಾಭಿಮೂರ್ಚ್ಛಿತಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತಸಮ್ಪೃಕ್ತಃ| ಘೋರಂ ಭಯಾವಹಮ್| ಪಿತ್ತವತ್ತತ್ರ ಭೇಷಜಂ ಮಧುರಶೀತಾದಿ| ‘ಪಾನೋಷ್ಮಾ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಮದ್ಯೋಷ್ಮಾ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೫೪||

Adhikarana 51 (55-56) · Śloka 56

ಶೀತಂ ವಿಧಾನಮತ ಊರ್ಧ್ವಮಹಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯೇ ದಾಹಪ್ರಶಾನ್ತಿಕರಮೃದ್ಧಿಮತಾಂ ನರಾಣಾಮ್ | ತತ್ರಾದಿತೋ ಮಲಯಜೇನ ಹಿತಃ ಪ್ರದೇಹಶ್ಚನ್ದ್ರಾಂಶುಹಾರತುಹಿನೋದಕಶೀತಲೇನ ||೫೫|| ಶೀತಾಮ್ಬುಶೀತಲತರೈಶ್ಚ ಶಯಾನಮೇನಂ ಹಾರೈರ್ಮೃಣಾಲವಲಯೈರಬಲಾಃ ಸ್ಪೃಶೇಯುಃ | ಭಿನ್ನೋತ್ಪಲೋಜ್ಜ್ವಲಹಿಮೇ ಶಯನೇ ಶಯೀತ ಪತ್ರೇಷು ವಾ ಸಜಲಬಿನ್ದುಷು ಪದ್ಮಿನೀನಾಮ್ ||೫೬||

ದಾಹಪ್ರತೀಕಾರಮತಿದೇಶೇನಾಭಿಧಾಯೇಶ್ವರಾಣಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಪ್ರತೀಕಾರಮಾಹ- ಶೀತಮಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ದಾಹೇ| ಆದಿತ ಇತಿ ಆದೌ| ಮಲಯಜೇನೇತಿ ಸುರಭಿಚನ್ದನೇನ | ಪ್ರದೇಹಃ ಪ್ರತನುರ್ಲೇಪಃ| ಮಲಯಜವಿಶೇಷಣಮಾಹ- ಚನ್ದ್ರಾಂಶುಹಾರತುಹಿನೋದಕಶೀತಲೇನೇತಿ|- ಹಾರೋ ಮುಕ್ತಾಹಾರಃ, ತುಹಿನೋದಕಂ ಹಿಮಪಾನೀಯಂ, ತದ್ವಚ್ಛೀತಲೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ಚದ್ರಾಂಶುಹಾರಹಿಮನಿರ್ಮಲಶೀತಲೇನ’ ಇತಿ, ಅಪರೇ ‘ಚನ್ದ್ರಾಂಶುಹಾರಕರಕಾಹಿಮಶೀತಲೇನ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಕರಕಾಃ ಸ್ಫಟಿಕಗುಟಿಕಾಕಾರಾ ವೃಷ್ಟಿಜಲಜಾಃ ಪಾಷಾಣಾಃ, ಹಿಮಂ ತುಷಾರಃ, ಶೇಷಂ ಸಮಮ್| ಶೀತಾಮ್ಬುಶೀತಲತರೈಃ ಶೀತೋದಕವದತಿಶಯಶೀತಲೈಃ| ಏತದ್ವಿಶೇಷಣಂ ಹಾರೈರ್ಮೃಣಾಲವಲಯೈರಿತ್ಯನಯೋಃ| ‘ಶೀತಾಮ್ಬುಶೀತಲಕರೈಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ಶೀತಾಮ್ಬುವತ್ ಶೀತಲಹಸ್ತೈಃ| ಶಯಾನಂ ವಿಶ್ರಾನ್ತಂ ನ ತು ಸ್ವಪನ್ತಂ, ತಾದೃಗ್ದಾಹಾರ್ತಸ್ಯ ನಿದ್ರಾಯಾ ಅಸಮ್ಭವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ‘ಮೃಣಾಲವಲಯೈಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ತುಷಾರವಿಮಲೈಃ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಹಾರೈರಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಅಬಲಾಃ ಪ್ರೌಢಸ್ತ್ರಿಯಃ| ಸ್ಪೃಶೇಯುಃ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಕುರ್ಯುಃ| ದಾಹಾರ್ತಸ್ಯ ಸುಖೋತ್ಪಾದನಾಯ ಶಯನಮಾಹ- ಭಿನ್ನೋತ್ಪಲೋಜ್ಜ್ವಲಹಿಮೇ ಇತಿ|- ಪ್ರಫುಲ್ಲನೀಲೋತ್ಪಲೋಜ್ಜ್ವಲಶೀತಲೇ ಏವಂವಿಧೇ ಶಯನೇ ಶಯೀತ| ಪಕ್ಷಾನ್ತರಮಾಹ- ಪತ್ರೇಷು ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಜಲಬಿನ್ದುಷು ಪದ್ಮಿನೀನಾಂ ಪತ್ರೇಷು ವಾ ಶಯೀತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೫೫-೫೬||

Adhikarana 52 (57) · Śloka 57

ಆಸಾದಯನ್ ಪವನಮಾಹೃತಮಙ್ಗನಾಭಿಃ ಕಹ್ಲಾರಪದ್ಮದಲಶೈವಲಸಞ್ಚಯೇಷು | ಕಾನ್ತೈರ್ವನಾನ್ತಪವನೈಃ ಪರಿಮೃಶ್ಯಮಾನಃ ಶಕ್ತಶ್ಚರೇದ್ಭವನಕಾನನದೀರ್ಘಿಕಾಸು ||೫೭||

ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ ಶಯೀತೇತ್ಯಾಹ- ಆಸಾದಯನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ಆಸಾದಯನ್ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್| ಕಂ? ಪವನಂ| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್? ಆಹೃತಮ್ ಆನೀತಮ್| ಅಙ್ಗನಾಭಿಃ ಸ್ತ್ರೀಭಿಃ; ವ್ಯಞ್ಜನಾದಿಭಿಃ ಕೃತ್ವೇತ್ಯೂಹ್ಯಮ್| ಕಹ್ಲಾರಪದ್ಮದಲಶೈವಲಸಞ್ಚಯೇಷು ಶಯೀತೇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕಹ್ಲಾರಂ ಸೌಗನ್ಧಿಕೋತ್ಪಲಮ್| ಅನ್ಯೇ ‘ಸಞ್ಚಯೇಷು’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಸಞ್ಚಯೇಭ್ಯಃ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಕಹ್ಲಾರಪದ್ಮದಲಶೈವಲಸಞ್ಚಯೇಭ್ಯೋಽಬಲಾಭಿರಾಹೃತಮಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ನನ್ತಿ| ಏವಂವಿಧೈಃ ಶಯನೈರಾಹ್ಲಾದಿತಃ ಸನ್ ಕಿಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ಕಾನ್ತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾನ್ತೈಃ ಕಮನೀಯೈರ್ಮೃದುಶೀತಸುಗನ್ಧಿಭಿಃ, ವನಾನ್ತಪವನೈಃ ಆಮ್ರಾದಿವಾಟಿಕಾಸಮೀಪವಾತೈಃ, ಪರಿಮೃಶ್ಯಮಾನಃ ಸ್ಪೃಶ್ಯಮಾನಃ, ಶಕ್ತಃ ಸಮರ್ಥಃ ಸನ್, ಚರೇತ್ ಭ್ರಮೇತ್| ಕಾಸು ಭವನಕಾನನದೀರ್ಘಿಕಾಸು ಗೃಹೋದ್ಯಾನಸಸೋಪಾನಪುಷ್ಕರಿಣೀಷು| ಅನ್ಯೇ ‘ಕಾನ್ತೈಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಶೀತೈಃ’ ಇತಿ, ‘ವನಾನ್ತಪವನೈಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಜಲಾನ್ತಪವನೈಃ’, ‘ಪರಿಮೃಶ್ಯಮಾನ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಪರಿಮೃಜ್ಯಮಾನಃ,’ ‘ಶಕ್ತಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಪ್ರೀತಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೫೭||

Adhikarana 53 (58) · Śloka 59

ದಾಹಾಭಿಭೂತಮಥವಾ ಪರಿಷೇಚಯೇತ್ತು ಲಾಮಜ್ಜಕಾಮ್ಬುರುಹಚನ್ದನತೋಯತೋಯೈಃ | ವಿಸ್ರಾವಿತಾಂ ಹೃತಮಲಾಂ ನವವಾರಿಪೂರ್ಣಾಂ ಪದ್ಮೋತ್ಪಲಾಕುಲಜಲಾಮಧಿವಾಸಿತಾಮ್ಬುಮ್ ||೫೮|| ವಾಪೀಂ ಭಜೇತ ಹರಿಚನ್ದನಭೂಷಿತಾಙ್ಗಃ ಕಾನ್ತಾಕರಸ್ಪೃಶನಕರ್ಕಶರೋಮಕೂಪಃ |೫೯|

ದಾಹಾಭಿಭೂತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಥವಾ ತಮಾತುರಂ ದಾಹಪೀಡಿತಂ ಪರಿಷೇಚಯೇತ್| ಕೈಃ? ಲಾಮಜ್ಜಕೇತ್ಯಾದಿಭಿಃ; ಲಾಮಜ್ಜಕಂ ಪರ್ವತೋದ್ಭೂತಮೂಲಂ, ಅನ್ಯೇ ಉಶೀರಮಾಹುಃ; ಅಮ್ಬುರುಹಂ ಪದ್ಮೋತ್ಪಲಾದಿಕಂ; ಚನ್ದನಮತ್ರ ಶ್ವೇತಂ, ತಸ್ಯೈವ ದಾಹಹರತ್ವಾತ್; ತೋಯಂ ವಾಲಕಂ; ಏಷಾಂ ತೋಯೈಃ ಕ್ವಾಥೈಃ| ವಿಸ್ರಾವಿತಾಮಿತಿ ನಿಃಸಾರಿತಪೂರ್ವಪಾನೀಯಾಮ್| ಹೃತಮಲಾಮ್ ಆಕೃಷ್ಟಪಙ್ಕಾದಿಕಾಮ್, ನವವಾರಿಪೂರ್ಣಾಮ್ ಅಪರನಿರ್ಮಲಜಲಭೃತಾಂ; ಪದ್ಮೋತ್ಪಲಾಕುಲಜಲಾಂ ಪದ್ಮಮ್ ಈಷಚ್ಛುಕ್ಲಂ, ಉತ್ಪಲಾನಿ ನೀಲೋತ್ಪಲಾನಿ, ತೈರ್ವ್ಯಾಪ್ತಜಲಾಮ್| ಅಧಿವಾಸಿತಾಮ್ಬುಂ ಪ್ರಚುರಚನ್ದನಾದಿಪ್ರಕ್ಷೇಪೇಣ ಸುಗನ್ಧಿತಜಲಾಮ್| ಏವಂವಿಧಾಂ ವಾಪೀಂ ಭಜೇತ ಸೇವೇತ, ‘ದಾಹಾರ್ತ ಆತುರ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ಸನ್? ಚನ್ದನಭೂಷಿತಾಙ್ಗಃ ಶ್ವೇತಚನ್ದನಾನುಲಿಪ್ತಗಾತ್ರಃ| ಪುನಃ ಕಿಮ್ಭೂತಃ? ಕಾನ್ತೇತ್ಯಾದಿವಿಶೇಷಣಯುಕ್ತಃ||೫೮||-

Adhikarana 54 (59) · Śloka 60

ತತ್ರೈನಮಮ್ಬುರುಹಪತ್ರಸಮೈಃ ಸ್ಪೃಶನ್ತ್ಯಃ ಶೀತೈಃ ಕರೋರುವದನೈಃ ಕಠಿನೈಃ ಸ್ತನೈಶ್ಚ ||೫೯|| ತೋಯಾವಗಾಹಕುಶಲಾ ಮಧುರಸ್ವಭಾವಾಃ ಸಂಹರ್ಷಯೇಯುರಬಲಾಃ ಸುಕಲೈಃ ಪ್ರಲಾಪೈಃ |೬೦|

ತತ್ರ ತಸ್ಯಾಂ ವಾಪ್ಯಮ್| ಏನಂ ದಾಹಾರ್ತಮ್| ಅಮ್ಬುರುಹಂ ಕಮಲಂ, ತಸ್ಯ ಪತ್ರಸಮೈಃ ಪತ್ರತುಲ್ಯೈಃ; ಏತಚ್ಚ ಶೀತೈಃ ಕರೋರುವದನೈರಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಮ್| ‘ವದನೈಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಜಘನೈಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಮಧುರಸ್ವಭಾವಾ ಮೃದುಪ್ರಚಾರಾಃ| ಸುಕಲೈಃ ಪ್ರಲಾಪೈಃ ಶೋಭನಕಲಾಯುಕ್ತೈಃ ಪ್ರಕೃಷ್ಟವಚನೈಃ| ತತ್ರ ವಾಪ್ಯಮೇವಂವಿಧೈಃ ಕರೋರುವದನೈಃ ಸ್ತನೈಶ್ಚ ಕಠಿನೈಃ ಸ್ಪೃಶನ್ತ್ಯೋಽಬಲಾಃ ಪ್ರೌಢಸ್ತ್ರಿಯಸ್ತೋಯಾವಗಾಹಕುಶಲಾ ಮೃದುಪ್ರಚಾರಾಃ ಸುಕಲೈಃ ಪ್ರಲಾಪೈರೇನಂ ದಾಹಾರ್ತಂ ಸಂಹರ್ಷಯೇಯುಃ ತುಷ್ಟಿಮುತ್ಪಾದಯೇಯುರಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೫೯||-

Adhikarana 55 (60-61) · Śloka 62

ಧಾರಾಗೃಹೇ ಪ್ರಗಲಿತೋದಕದುರ್ದಿನಾಭೇ ಕ್ಲಾನ್ತಃ ಶಯೀತ ಸಲಿಲಾನಿಲಶೀತಕುಕ್ಷೌ ||೬೦|| ಗನ್ಧೋದಕೈಃ ಸಕುಸುಮೈರುಪಸಿಕ್ತಭೂಮೌ ಪತ್ರಾಮ್ಬುಚನ್ದನರಸೈರುಪಲಿಪ್ತಕುಡ್ಯೇ | ಜಾತ್ಯುತ್ಪಲಪ್ರಿಯಕಕೇಶರಪುಣ್ಡರೀಕಪುನ್ನಾಗನಾಗಕರವೀರಕೃತೋಪಚಾರೇ ||೬೧|| ತಸ್ಮಿನ್ ಗೃಹೇ ಕಮಲರೇಣ್ವರುಣೇ ಶಯೀತ ಯತ್ನಾಹೃತಾನಿಲವಿಕಮ್ಪಿತಪುಷ್ಪದಾಮ್ನಿ |೬೨|

ಧಾರಾಗೃಹೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಗಲಿತಂ ಗಲಿತುಂ ಪ್ರವೃತ್ತಂ ಯದುದಕಂ ತೇನ ದುರ್ದಿನಸ್ಯೇವ ಆಭಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ| ಕ್ಲಾನ್ತೋ ಗ್ಲಾನಿಯುಕ್ತಃ, ‘ಆತುರ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸಲಿಲೇನ ಮಿಶ್ರಿತೋಽನಿಲಃ ಸಲಿಲಾನಿಲಸ್ತೇನ ಶೀತಃ ಕುಕ್ಷಿರಭ್ಯನ್ತರಂ ಯಸ್ಯ ತತ್ ತತ್ರ| ‘ಸಜಲಾಮ್ಬುದಶೀತಕುಕ್ಷೌ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಸಜಲಮೇಘವಚ್ಛೀತಾಭ್ಯನ್ತರಪ್ರದೇಶೇ| ಗನ್ಧೋದಕೈಃ ಏಲಾದಿಗನ್ಧದ್ರವ್ಯಕಷಾಯೈಃ| ಸಕುಸುಮೈಃ ಜಾತೀಕುಸುಮಾದಿಯುತೈಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ಸಕುಸುಮೈರುಪಸಿಕ್ತಭೂಮೌ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಪಟುಭಿರುಕ್ಷಿತಭೂಮಿಭಾಗೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಏಲಾದಿಕಷಾಯೈಃ ಪಟುಭಿರ್ವ್ಯಕ್ತಗನ್ಧೈಃ ಸಿಕ್ತೋ ಭೂಮಿಪ್ರದೇಶೋ ಯತ್ರ| ಪತ್ರಂ ಪತ್ರಕಮ್, ಅಮ್ಬು ವಾಲಕಂ, ಚನ್ದನಂ ಶ್ವೇತಚನ್ದನಂ; ರಸೋಽತ್ರ ಕ್ವಾಥಃ| ಕುಡ್ಯಂ ಭಿತ್ತಿಃ| ಏತೇಷಾಮೇವ ಕಲ್ಕಕ್ವಾಥಾಭ್ಯಾಮುಪಲಿಪ್ತಭಿತ್ತಿಕೇ| ‘ಉಪದಿಗ್ಧಕುಡ್ಯೇ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ತತ್ರಾಪ್ಯೇಕ ಏವಾರ್ಥಃ| ಜಾತೀ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ, ಉತ್ಪಲಂ ನೀಲೋತ್ಪಲಂ, ಪ್ರಿಯಕೋ ಬೀಜಕಃ, ಕೇಶರೋ ಬಕುಲಃ, ಪುಣ್ಡರೀಕಂ ಶ್ವೇತಪದ್ಮಂ, ಪುನ್ನಾಗೋ ದೇವವಲ್ಲಭಃ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ನಾಗಂ ನಾಗಕೇಶರಂ, ಕರವೀರೋಽತ್ರ ರಕ್ತಕರವೀರಃ, ಅತ್ರೈತೇಷಾಂ ಪುಷ್ಪಾಣಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಣಿ; ತೈಃ ಕೃತೋಪಚಾರೇ ಕೃತರಚನಾವಿಶೇಷೇ ಧಾರಗೃಹೇ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ- ‘ಮಾಂಸೀತಮಾಲತೃಣಕುಙ್ಕುಮಪದ್ಮಪತ್ರಜಾತ್ಯುತ್ಪಲಾಗ್ರಕರವೀರಕೃತೋಪಕಾರೇ’ ಇತಿ| ತಮಾಲಂ ಪತ್ರಕಂ, ತೃಣಂ ಸುಗನ್ಧಿತೃಣಂ, ಪದ್ಮಪತ್ರಕಂ ಕಮಲಪತ್ರಂ, ಜಾತ್ಯುತ್ಪಲೇ ಪೂರ್ವವತ್, ಅಗ್ರಕರವೀರೋ ರಕ್ತಕರವೀರಃ, ಶೇಷಂ ಸಮಮಿತಿ| ತಸ್ಮಿನ್ ಗೃಹೇ ಧಾರಾಗೃಹೇ| ಕಮಲರೇಣ್ವರುಣೇ ಕಮಲಧೂಲೀವದ್ರಕ್ತಾಙ್ಗೇ ಇತಿ ಧಾರಾಗೃಹವಿಶೇಷಣಮ್| ಯತ್ನಾಹೃತಾನಿಲವಿಕಮ್ಪಿತಪುಷ್ಪದಾಮ್ನಿ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರಾನೀತವಚಾಲಿತಪುಷ್ಪಮಾಲಾಯುಕ್ತೇ ||೬೦-೬೧||-

Adhikarana 56 (62-64) · Śloka 64

ಹೇಮನ್ತವಿನ್ಧ್ಯಹಿಮವನ್ಮಲಯಾಚಲಾನಾಂ ಶೀತಾಮ್ಭಸಾಂ ಸಕದಲೀಹರಿತದ್ರುಮಾಣಾಮ್ ||೬೨|| ಉದ್ಭಿನ್ನನೀಲನಲಿನಾಮ್ಬುರುಹಾಕರಾಣಾಂ ಚನ್ದ್ರೋದಯಸ್ಯ ಚ ಕಥಾಃ ಶೃಣುಯಾನ್ಮನೋಜ್ಞಾಃ | ಮ್ಲಾನಂ ಪ್ರತಾನ್ತಮನಸಂ ಮನಸೋಽನುಕೂಲಾಃ ಪೀನಸ್ತನೋರುಜಘನಾ ಹರಿಚನ್ದನಾಙ್ಗ್ಯಃ ||೬೩|| ತಾ ಏನಮಾರ್ದ್ರವಸನಾಃ ಸಹ ಸಂವಿಶೇಯುಃ ಶ್ಲಿಷ್ಟ್ವಾಽಬಲಾಃ ಶಿಥಿಲಮೇಖಲಹಾರಯಷ್ಟ್ಯಃ ||೬೪||

ಏವಂವಿಧೇ ಧಾರಾಗೃಹೇ ಶಯಾನಃ ಕಿಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ಹೇಮನ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಹೇಮನ್ತಃ ಋತುಃ; ಮಲಯಾನ್ತೈರಚಲಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ತೇನಾತ್ರ ವಿನ್ಧ್ಯವನಾದಿಪರಿಹಾರಃ | ತೇಷಾಂ ವಿಶೇಷಣತ್ರಯಮಾಹ- ಶೀತಾಮ್ಭಸಾಂ ಶೀತಪಾನೀಯಾನಾಮ್| ಸಕದಲೀಹರಿತದ್ರುಮಾಣಾಂ ಕದಲೀಹರಿತವೃಕ್ಷಸಹಿತಾನಾಮ್| ಉದ್ಭಿನ್ನನೀಲನಲಿನಾಮ್ಬುರುಹಾಕರಾಣಾಮ್ ಉದ್ಭಿನ್ನಾನಿ ವಿಕಸಿತಾನಿ ನೀಲನಲಿನಾನಿ ನೀಲೋತ್ಪಲಾನಿ ಅಮ್ಬುರುಹಾಣಿ ಪುಣ್ಡರೀಕರಕ್ತೋತ್ಪಲಾದೀನಿ ತೇಷಾಮಾಕರಾಃ ತದ್ಯುಕ್ತಜಲಾಶಯಾಃ ತೇ ಉತ್ ಊರ್ಧ್ವಪ್ರದೇಶೇ ಯೇಷಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ತೇಷಾಮೇವಂವಿಧಾನಾಂ ಪರ್ವತಾನಾಂ ಮನೋಜ್ಞಾಃ ಕಥಾಃ ಶೃಣುಯಾತ್| ಚನ್ದ್ರೋದಯಸ್ಯ ಚೇತಿ ಕಥಾಃ ಶೃಣುಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮನೋಜ್ಞಾ ಮನೋನುಕೂಲಾಃ| ಏವಮಪಿ ಸುಖಮನಾಪ್ನುವನ್ತಂ ಕಥಮುಪಾಚರೇದಿತ್ಯಾಹ- ಮ್ಲಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮ್ಲಾನಂ ಗ್ಲಾನಿಯುಕ್ತಮ್| ಪ್ರತಾನ್ತಮನಸಂ ದೀನಮನಸ್ಕಮ್| ಪೀನಾನಿ ಮಾಂಸಲಾನಿ ಸ್ತನೋರುಜಘನಾನಿ ಯಾಸಾಂ ತಾಸ್ತಥಾ; ಜಘನಂ ಸ್ತ್ರೀಕಟ್ಯಗ್ರಭಾಗಃ| ಹರಿಚನ್ದನಾಙ್ಗ್ಯಃ ರಕ್ತಚನ್ದನಾನುಲಿಪ್ತಾಃ; ಅನ್ಯೇ ‘ಘನಸಾರದಿಗ್ಧಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಚನ್ದನಾನುಲಿಪ್ತಾಃ| ತಾ ಇತಿ ಅಬಲಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏನಂ ದಾಹಾರ್ತಿಮನ್ತಮ್| ಆರ್ದ್ರವಸನಾ ಆರ್ದ್ರವಸ್ತ್ರಾಃ | ಸಹ ಸಂವಿಶೇಯುರಿತಿ ದಾಹಾರ್ತೇನ ಸಹ ವಿಶ್ರಾಮಂ ಕುರ್ಯುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶ್ಲಿಷ್ಟ್ವಾ ಆಲಿಙ್ಗ್ಯ| ಅಬಲಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ? ಶಿಥಿಲಮೇಖಲಹಾರಯಷ್ಟ್ಯ ಇತಿ ಶಿಥಿಲಾ ಲಮ್ಬಮಾನಾ ಮೇಖಲಾ ಕ್ಷುದ್ರಸುವರ್ಣಘಣ್ಟಿಕಾಯುಕ್ತಃ ಕಟಿದೋರಕಃ, ಹಾರಯಷ್ಟಿಃ ಮೌಕ್ತಿಕಮಾಲಾ ಯಾಸಾಂ ತಾಸ್ತಥಾ| ತಾ ಅಬಲಾಃ ಮನಸೋಽನುಕೂಲಾ ಇತ್ಯಾದಿವಿಶೇಷಣವಿಶಿಷ್ಟಾಃ, ಗ್ಲಾನಂ ಪ್ರತಾನ್ತಮನಸಮಾತುರಂ ಶ್ಲಿಷ್ಟ್ವಾ ತೇನೈವ ಸಹ ಸಂವಿಶೇಯುರಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಶ್ಲಿಷ್ಟ್ವಾ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಶ್ಲಿಷ್ಯ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಶ್ಲಿಷ್ಯ ಆಶ್ಲಿಷ್ಯ; ಛನ್ದೋನುರೋಧೇನ ಆಙ್ಶಬ್ದಲೋಪಃ||೬೨-೬೪||

Adhikarana 57 (65) · Śloka 65

ಹರ್ಷಯೇಯುರ್ನರಂ ನಾರ್ಯಃ ಸ್ವಗುಣೈ ರಹಸಿ ಸ್ಥಿತಾಃ | ತಾಃ ಶೈತ್ಯಾಚ್ಛಮಯೇಯುಶ್ಚ ಪಿತ್ತಪಾನಾತ್ಯಯಾನ್ತರಮ್ ||೬೫||

ಹರ್ಷಯೇಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಹರ್ಷಯೇಯುಃ ತುಷ್ಟಿಂ ನಯೇಯುಃ| ನರಮಿತಿ ದಾಹಾರ್ತಮ್| ನಾರ್ಯಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ| ಕೈರ್ಹರ್ಷಯೇಯುಃ? ಸ್ವಗುಣೈಃ ಮೃದುಭಾಷಣಾದಿಭಿಃ| ರಹಸಿಸ್ಥಿತಾ ಏಕಾನ್ತೇ ಸ್ಥಿತಾಃ| ತಾ ನಾರ್ಯಃ| ಶೈತ್ಯಾತ್ ‘ಆತ್ಮನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಶಮಯೇಯುಃ ಶಾನ್ತಿಂ ನಯೇಯುಃ| ಕಿಂ ಶಮಯೇಯುಃ? ಪಿತ್ತಪಾನಾತ್ಯಯಾನ್ತರಂ ಪಿತ್ತಪಾನಾತ್ಯಯಭೇದಮ್||೬೫||

Adhikarana 58 (66) · Śloka 66

ತೃಡ್ದಾಹರಕ್ತಪಿತ್ತೇಷು ಕಾರ್ಯೋಽಯಂ ಭೇಷಜಕ್ರಮಃ | ಸಾಮಾನ್ಯತೋ... |೬೬|

ಇಮಂ ವಿಧಿಮನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯತಿದಿಶನ್ನಾಹ- ತೃಡಿತ್ಯಾದಿ| ತೃಟ್ ಪಿಪಾಸಾ, ದಾಹೋ ನಾನಾಪ್ರಕಾರೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ| ಅಯಮ್ ಅನನ್ತರೋಕ್ತಃ| ಭೇಷಜಕ್ರಮ ಔಷಧವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯಃ|೬೬|-

Adhikarana 59 (66) · Śloka 66

... ವಿಶೇಷಂ ತು ಶೃಣು ದಾಹೇಷ್ವಶೇಷತಃ ||೬೬||

ತೃಡಾದಿಷು ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ವಿಧಿಮುದ್ದಿಶ್ಯ ದಾಹೇಷು ವಿಶೇಷವಿಧಿಮಾಹ- ವಿಶೇಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ದಾಹೇಷ್ವಿತಿ ಬಹುವಚನಂ ನಾನಾಪ್ರಕಾರತ್ವೇನ ದಾಹಸ್ಯಾಭಿಧಾಸ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್; ಅತ ಏವ ಅಶೇಷತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಅಶೇಷೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ||೬೬||

Adhikarana 60 (67-69) · Śloka 69

ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಾನುಗಂ ರಕ್ತಮುದ್ರಿಕ್ತಂ ದಹತಿ ಹ್ಯತಿ | ಸಞ್ಚೂಷ್ಯತೇ ದಹ್ಯತೇ ಚ ತಾಮ್ರಾಭಸ್ತಾಮ್ರಲೋಚನಃ ||೬೭|| ಲೋಹಗನ್ಧಾಙ್ಗವದನೋ ವಹ್ನಿನೇವಾವಕೀರ್ಯತೇ | ತಂ ವಿಲಙ್ಘ್ಯ ವಿಧಾನೇನ ಸಂಸೃಷ್ಟಾಹಾರಮಾಚರೇತ್ ||೬೮|| ಅಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ದಾಹೇ ಚ ರಸೈಸ್ತೃಪ್ತಸ್ಯ ಜಾಙ್ಗಲೈಃ | ಶಾಖಾಶ್ರಯಾ ಯಥಾನ್ಯಾಯಂ ರೋಹಿಣೀರ್ವ್ಯಧಯೇತ್ ಸಿರಾಃ ||೬೯||

ಇದಾನೀಂ ರಕ್ತಾದಿದಾಹಲಕ್ಷಣಂ ತೇಷಾಮೇವ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಹ- ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಾನುಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಾನುಗಂ ಸಕಲದೇಹವ್ಯಪ್ತಮ್| ಉದ್ರಿಕ್ತಂ ಪ್ರವೃದ್ಧಮ್| ಹಿಶಬ್ದ ಏವಾರ್ಥೇ| ಸಞ್ಚೂಷ್ಯತೇ ಆಕೃಷ್ಯತ ಇವ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ| ‘ದಹ್ಯತೇ’ ಇತ್ಯತ್ರ 'ಉಷ್ಯತೇ' ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ತತ್ರ ಉಷ್ಯತೇ ದಹ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾಮ್ರಾಭಃ ತಾಮ್ರಪ್ರಭಃ| ತಾಮ್ರಲೋಚನೋ ಲೋಹಿತಾಕ್ಷಃ| ಲೋಹಗನ್ಧಶಬ್ದೋಽಙ್ಗವದನಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವಹ್ನಿನೇವಾವಕೀರ್ಯತೇ ಜ್ವಲಿತಾಙ್ಗಾರೈರಿವಾತ್ಮಾನಮಾಚಿತಂ ಮನ್ಯತೇ, ಅನೇನ ದಾಹಾತಿಶಯಃ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಃ| ತಮಿತಿ ರಕ್ತದಾಹಾರ್ತಮ್ | ವಿಲಙ್ಘಯೇತಿ ವಿವಿಧಪ್ರಕಾರಂ ಲಙ್ಘಯಿತ್ವಾ| ವಿಧಾನೇನ ಕ್ರಮೇಣ, ಸಂಸೃಷ್ಟಾಹಾರಂ ಕೃತತರ್ಪಣಾದಿಕ್ರಮಂ, ಆಚರೇದಿತಿ ಕುರ್ಯಾತ್, ‘ವೈದ್ಯಪ್ರಯುಕ್ತಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಏವಮಪ್ಯಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ದಾಹೇ ಕಿಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ಅಪ್ರಶಾಮ್ಯತೀತ್ಯಾದಿ| ಅಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ದಾಹೇ ಜಾಙ್ಗಲೈ ರಸೈಸ್ತೃಪ್ತಸ್ಯ ಶಾಖಾಶ್ರಯಾ ಬಾಹುಜಙ್ಘಾಶ್ರಯಾಃ ರೋಹಿಣೀಃ ಲೋಹಿತಾಃ ಸಿರಾ ಯಥಾನ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಧಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಯಥಾನ್ಯಾಯಂ ಸಿರಾವ್ಯಧವಿಧಾನೋಕ್ತೇನ ನ್ಯಾಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ||೬೭-೬೯||

Adhikarana 61 (70) · Śloka 70

ಪಿತ್ತಜ್ವರಸಮಃ ಪಿತ್ತಾತ್ ಸ ಚಾಪ್ಯಸ್ಯ ವಿಧಿರ್ಹಿತಃ |೭೦|

ಅತಃ ಪರಂ ದಾಹಸ್ಯ ಪಿತ್ತಜ್ವರೇಣ ಸಹ ಸಮತ್ವಂ ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಹ- ಪಿತ್ತಜ್ವರಸಮ ಇತ್ಯಾದಿ|೭೦|

Adhikarana 62 (70-71) · Śloka 71

ತೃಷ್ಣಾನಿರೋಧಾದಬ್ಧಾತೌ ಕ್ಷೀಣೇ ತೇಜಃ ಸಮುದ್ಧತಮ್ ||೭೦|| ಸಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಂ ದೇಹಂ ದಹೇದ್ವೈ ಮನ್ದಚೇತಸಃ | ಸಂಶುಷ್ಕಗಲತಾಲ್ವೋಷ್ಠೋ ಜಿಹ್ವಾಂ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಯ ಚೇಷ್ಟತೇ ||೭೧||

ತೃಣ್ಣಿರೋಧಜೇ ದಾಹೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತೃಷ್ಣಾನಿರೋಧಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಬ್ಧಾತೌ ಪಾನೀಯಧಾತೌ| ತೇಜಃ ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಾ| ಸಮುದ್ಧತಮ್ ಅತ್ಯರ್ಥವೃದ್ಧಮ್| ಏವಂವಿಧಂ ತೇಜೋ ದೇಹಂ ಸಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಂ ಮನ್ದಚೇತಸ ಆತುರಸ್ಯ ವೈ ಸ್ಫುಟಂ ದಹೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ದಹ್ಯಮಾನದೇಹಃ ಕಿಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ಜಿಹ್ವಾಂ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಜಿಹ್ವಾಂ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಯ ನಿಃಸಾರ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಚೇಷ್ಟತೇ ಹಸ್ತಪಾದಾದಿವಿಕ್ಷೇಪಣಂ ಕರೋತಿ, ‘ದಾಹಾರ್ತಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ಜಿಹ್ವಾ ನಿಃಸೃತ್ಯ ವೇಪತೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ದಾಹಾರ್ತಸ್ಯ ಜಿಹ್ವಾ ನಿಃಸೃತ್ಯ ಕಮ್ಪತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೭೦-೭೧||

Adhikarana 63 (72) · Śloka 73

ತತ್ರೋಪಶಮಯೇತ್ತೇಜಸ್ತ್ವಬ್ಧಾತುಂ ಚ ವಿವರ್ಧಯೇತ್ | ಪಾಯಯೇತ್ ಕಾಮಮಮ್ಭಶ್ಚ ಶರ್ಕರಾಢ್ಯಂ ಪಯೋಽಪಿ ವಾ ||೭೨|| ಶೀತಮಿಕ್ಷುರಸಂ ಮನ್ಥಂ ವಿತರೇಚ್ಚೇರಿತಂ ವಿಧಿಮ್ |೭೩|

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೃಷ್ಣಾನಿರೋಧಜೇ ದಾಹೇ| ಉಪಶಮಯೇತ್ ಶಾನ್ತಿಂ ನಯೇತ್ ಮಧುರಶೀತಾದಿಭಿಃ| ತೇಜಃ ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಾಣಮ್| ಅತ್ರಾನ್ಯೇ ‘ತಸ್ಯ ತೇಜಃ ಪ್ರಶಮಯೇತ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ತಸ್ಯೇತಿ ದಾಹಾರ್ತಸ್ಯ, ಶೇಷಂ ಸಮಮ್| ಅಬ್ಧಾತುಂ ಚ ವಿವರ್ಧಯೇದಿತಿ ಸ್ವಯೋನಿವರ್ಧನೈಃ ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಲೈಃ| ಅಮ್ಭಃ ಪಾನೀಯಮ್| ತಂ ತೃಷ್ಣಾನಿರೋಧಜದಾಹಾರ್ತಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮಮ್ಭಃ? ಶರ್ಕರಾಢ್ಯಂ ಪ್ರಭೂತಶರ್ಕರಾಯುಕ್ತಮ್| ಕಿಮಮ್ಭ ಏವ ಪಾಯಯೇದಿತ್ಯಾಹ- ಪಯೋಽಪಿ ವೇತಿ|- ಶರ್ಕರಾಢ್ಯಂ ದುಗ್ಧಂ ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮನ್ಥಂ “ಶಕ್ತವಃ ಸರ್ಪಿಷಾಽಭ್ಯಕ್ತಾಃ ಶೀತವಾರಿಪರಿಪ್ಲುತಾಃ” ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಲಕ್ಷಣಮ್| ವಿತರೇಚ್ಚೇರಿತಂ ವಿಧಿಮಿತಿ ಪಿತ್ತಜ್ವರಹರಮ್| ಕೇಚಿತ್ ‘ವಿತರೇಚ್ಚೇತರಂ ವಿಧಿಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಪಿತ್ತಜ್ವರೋಕ್ತಾತ್ ಇತರೋಽನ್ಯಃ ಪಿತ್ತಹರೋ ವಿಧಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೭೨||-

Adhikarana 64 (73) · Śloka 74

ಅಸೃಜಾ ಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ದಾಹೋ ಭವತಿ ದುಃಸಹಃ ||೭೩|| ವಿಧಿಃ ಸದ್ಯೋವ್ರಣೀಯೋಕ್ತಸ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮೇವ ಚ |೭೪|

ಅಸೃಜಾ ಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸೃಜಾ ರಕ್ತೇನ| ಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಸಮ್ಭೃತೋದರಸ್ಯ| ದುಃಸಹಃ ರೌದ್ರಃ| ವಿಧಿಃ ಚಿಕಿತ್ಸಾ| ತಸ್ಯೇತಿ ದಾಹಾರ್ತಸ್ಯ| ಲಕ್ಷಣಮೇವೇತಿ ಸದ್ಯೋವ್ರಣೀಯೋಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ‘ಅಸೃಜಾ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅಸೃಜಃ’ ಇತಿ ಷಷ್ಠ್ಯನ್ತಂ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ಪೂರಣಾರ್ಥೇ ಷಷ್ಠೀಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ||೭೩||-

Adhikarana 65 (74-75) · Śloka 75

ಧಾತುಕ್ಷಯೋಕ್ತೋ ಯೋ ದಾಹಸ್ತೇನ ಮೂರ್ಚ್ಛಾತೃಷಾನ್ವಿತಃ ||೭೪|| ಕ್ಷಾಮಸ್ವರಃ ಕ್ರಿಯಾಹೀನೋ ಭೃಶಂ ಸೀದತಿ ಪೀಡಿತಃ | ರಕ್ತಪಿತ್ತವಿಧಿಸ್ತಸ್ಯ ಹಿತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽನಿಲಾಪಹಃ ||೭೫||

ಧಾತುಕ್ಷಯೋಕ್ತೋ ಯೋ ದಾಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಧಾತುಕ್ಷಯೋಕ್ತೋ ರಕ್ತಕ್ಷಯೋಕ್ತಃ| ಯಚ್ಚಾತ್ರ ರಕ್ತಕ್ಷಯೋಕ್ತ ಇತಿ ಪಾಠೋ ನ ಕೃತಃ, ತದಿತರಧಾತುಕ್ಷಯೇಽಪಿ ದಾಹೋ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ತೇನ ಧಾತುಕ್ಷಯಜದಾಹೇನ| ಕ್ಷಾಮಸ್ವರೋ ದುರ್ಬಲಸ್ವರಃ| ಕ್ರಿಯಾಹೀನಃ ಕಾಯಿಕಮಾನಸಚೇಷ್ಟಾಹೀನಃ| ಪೀಡಿತೋ ‘ದಾಹೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೭೪-೭೫||

Adhikarana 66 (76-77) · Śloka 77

ಕ್ಷತಜೇನಾಶ್ನತಶ್ಚಾನ್ಯಃ ಶೋಚತೋ ವಾಽಪ್ಯನೇಕಧಾ | ತೇನಾನ್ತರ್ದಹ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ತೃಷ್ಣಾಮೂರ್ಚ್ಛಾಪ್ರಲಾಪವಾನ್ ||೭೬|| ತಮಿಷ್ಟವಿಷಯೋಪೇತಂ ಸುಹೃದ್ಭಿರಭಿಸಂವೃತಮ್ | ಕ್ಷೀರಮಾಂಸರಸಾಹಾರಂ ವಿಧಿನೋಕ್ತೇನ ಸಾಧಯೇತ್ ||೭೭||

‘ಅಸೃಜಾ ಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠಸ್ಯ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಕೋಷ್ಠಸ್ಥೇನ ರಕ್ತೇನ ದಾಹಮಭಿಧಾಯೇದಾನೀಂ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಹ- ಕ್ಷತಜೇನಾಶ್ನತಶ್ಚಾನ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷತಜೇನ ರಕ್ತೇನ| ಅಶ್ನತಃ ಭೋಜನಂ ಕುರ್ವತಃ| ಅನ್ಯೋ ‘ದಾಹ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಶೋಚತೋ ವಾಽಪ್ಯನೇಕಧೇತಿ ಅನೇಕಪ್ರಕಾರಂ ಶೋಕಂ ಕುರ್ವತಃ| ಶೋಕಂ ಕುರ್ವತೋ ಭೋಜನಂ ಕುರ್ವತೋ ವಾಽಪಿ ನರಸ್ಯಾನ್ಯೋ ದಾಹೋ ರಕ್ತೇನ ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತೇನ ದಾಹೇನ, ಅನ್ತಃ ಅಭ್ಯನ್ತರಂ ದಹ್ಯತೇ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾತೃಷ್ಣಾಪ್ರಲಾಪವಾನ್ ‘ಆತುರೋ ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತಮ್ ಆತುರಮ್| ಇಷ್ಟವಿಷಯೋಪೇತಮ್ ಅಭಿಲಷಿತಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶಾದಿಸಂಯುಕ್ತಮ್| ಸುಹೃದ್ಭಿಃ ಮಿತ್ರೈಃ| ಅಭಿಸಂವೃತಂ ಸಮನ್ತತಃ ಪರಿವೃತಮ್| ವಿಧಿನೋಕ್ತೇನ ಸಾಧಯೇತ್ ದಾಹಶಾನ್ತಿಕರೇಣ ಪ್ರಾಗುಕ್ತೇನ ವಿಧಾನೇನ ಶಾನ್ತಿಂ ನಯೇತ್||೭೬-೭೭||

Adhikarana 67 (78) · Śloka 78

ಮರ್ಮಾಭಿಘಾತಜೋಽಪ್ಯಸ್ತಿ ಸ ಚಾಸಾಧ್ಯತಮಃ ಸ್ಮೃತಃ |೭೮|

ಮರ್ಮಾಭಿಘಾತಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮರ್ಮಾಭಿಘಾತಜಃ ಸದ್ಯಃ ಕಾಲಾನ್ತರೇ ವಾ ಪ್ರಾಣಹರಮರ್ಮಾಭಿಘಾತಜಃ| ಯದ್ಯೇವಂ ತರ್ಹಿ ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮೇವ, ಸ ಚಾಸಾಧ್ಯತಮಃ ಸ್ಮೃತ ಇತಿ ವ್ಯರ್ಥಮ್| ನೈವಂ, ಸ ಚಾಸಾಧ್ಯತಮಃ ಸ್ಮೃತ ಇತ್ಯಸ್ಮಾದೇವ ಸದ್ಯಃಕಾಲಾನ್ತರಪ್ರಾಣಹರಮರ್ಮಜೋ ಜ್ಞಾಯತ ಇತ್ಯದೋಷಃ| ‘ಸ ಚಾಸಾಧ್ಯತಮಃ ಸ್ಮೃತಃ’ ಇತ್ಯತ್ರಾನ್ಯೇ ‘ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ ಸಪ್ತಮೋ ಮತ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಅತ ಏವ ಚ ದಾಹಗಣನಾಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ- ತ್ವಚಂ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ತು ಪಾನೋಷ್ಮೇತ್ಯಾದಿಃ ಪ್ರಥಮೋ ದಾಹಃ, ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಾನುಗಂ ಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿರ್ದ್ವಿತೀಯಃ ತೃಷ್ಣಾನಿರೋಧಾದಿತ್ಯಾದಿಸ್ತೃತೀಯಃ, ಅಸೃಜಾ ಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿಶ್ಚತುರ್ಥಃ, ಧಾತುಕ್ಷಯೋಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿಃ ಪಞ್ಚಮಃ, ಕ್ಷತಜೇನಾಶ್ನತಶ್ಚಾನ್ಯಃ ಶೋಚತೋ ವಾಽಪೀತ್ಯಾದಿಃ ಷಷ್ಠಃ, ಸಪ್ತಮಶ್ಚ ಮರ್ಮಾಭಿಘಾತಜಃ|೭೮|-

Adhikarana 68 (78) · Śloka 78

ಸರ್ವ ಏವ ಚ ವರ್ಜ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ ಶೀತಗಾತ್ರೇಷು ದೇಹಿಷು ||೭೮|| (ಏವಂವಿಧೋ ಭವೇದ್ಯಸ್ತು ಮದಿರಾಮಯಪೀಡಿತಃ ||) |

ಅವಸ್ಥಾಯಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮಪಿ ದಾಹಾನಾಂ ವರ್ಜನಮಾಹ- ಸರ್ವ ಏವೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವ ಏವ ‘ದಾಹಾ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೭೮||

Adhikarana 69 (79) · Śloka 79

ಪ್ರಶಾನ್ತೋಪದ್ರವೇ ಚಾಪಿ ಶೋಧನಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಚರೇತ್ ||೭೯||

ದಾಹಾನಾಂ ಪುನರಾವೃತ್ತಿನಿಷೇಧಾಯ ವಿಧಾನಮಾಹ- ಏವಂವಿಧೋ ಭವೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಶಾನ್ತೋಪದ್ರವೇ ನಿವೃತ್ತತೃಷ್ಣಾದಿಕೇ ‘ಆತುರೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಶೋಧನಂ ವಿರೇಚನಂ, ಪಿತ್ತಹರತ್ವಾತ್| ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಯಥಾದೋಷಪ್ರತ್ಯನೀಕಮ್| ಆಚರೇತ್ ಕುರ್ಯಾತ್ ‘ವೈದ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅನ್ಯೇ ಶೋಧನಶಬ್ದೇನ ವಮನಮಪಿ ಕಥಯನ್ತಿ| ತದ್ವಮನಂ ದಾಹಕಾರಿಣಿ ಪಿತ್ತೇ ಕಫಸ್ಥಾನಗೇ ಕಾರ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ‘ಪ್ರಶಾನ್ತೋಪದ್ರವಶ್ಚಾಪಿ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಏವಂವಿಧ ಆತುರಃ ಶೋಧನಮಾಚರೇದಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೭೯||

Adhikarana 70 (80) · Śloka 80

ಸಜೀರಕಾಣ್ಯಾರ್ದ್ರಕಶೃಙ್ಗವೇರಸೌವರ್ಚಲಾನ್ಯರ್ಧಜಲಪ್ಲುತಾನಿ | ಮದ್ಯಾನಿ ಹೃದ್ಯಾನ್ಯಥ ಗನ್ಧವನ್ತಿ ಪೀತಾನಿ ಸದ್ಯಃ ಶಮಯನ್ತಿ ತೃಷ್ಣಾಮ್ ||೮೦||

ಯಥಾ ಪೀಯಮಾನಂ ಮದ್ಯಂ ತೃಷ್ಣಾಕರಂ ನ ಭವತಿ ತಥಾ ಪ್ರಾಹ- ಸಜೀರಕಾಣಿತ್ಯಾದಿ| ಸಜೀರಕಾಣಿ ಜೀರಕಸಹಿತಾನಿ| ಆರ್ದ್ರಕಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ, ಶೃಙ್ಗವೇರಂ ಶುಣ್ಠೀ| ಆರ್ದ್ರಕಸ್ಯಾದೌ ಸಹಶಬ್ದೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ; ತೇನ ‘ಆರ್ದ್ರಕಶೃಙ್ಗವೇರಸೌವರ್ಚಲಾನಿ’ ಇತಿ ಮದ್ಯಾನೀತ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಮ್| ಅರ್ಧಜಲಪ್ಲುತಾನಿ ಅರ್ಧಪಾನೀಯಮಿಶ್ರಿತಾನಿ| ಹೃದ್ಯಾನಿ ಮನಃಪ್ರಿಯಾಣಿ| ಗನ್ಧವನ್ತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಗನ್ಧಾನಿ| ಏವಂವಿಧಾನಿ ಮದ್ಯಾನಿ ಪೀತಾನಿ ಸನ್ತಿ ಸದ್ಯಸ್ತೃಷ್ಣಾಂ ಶಮಯನ್ತೀತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ||೮೦||

Adhikarana 71 (81) · Śloka 81

ಜಲಪ್ಲುತಶ್ಚನ್ದನಭೂಷಿತಾಙ್ಗಃ ಸ್ರಗ್ವೀ ಸಭಕ್ತಾಂ ಪಿಶಿತೋಪದಂಶಾಮ್ | ಪಿಬನ್ ಸುರಾಂ ನೈವ ಲಭೇತ ರೋಗಾನ್ ಮನೋನುವಿಘ್ನಂ ಚ ಮದಂ ನ ಯಾತಿ ||೮೧||

ಕಿಮ್ಭೂತಃ ಸನ್ಮದ್ಯಪಃ ಕಿಮ್ಭೂತಾಂ ಸುರಾಂ ಪಿಬನ್ ಪಾನಜರೋಗಾನ್ ಮನೋವಿಧಾತಕಂ ಚ ಮದಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯಾಹ- ಜಲಪ್ಲುತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜಲಪ್ಲುತೋ ಜಲಾರ್ದ್ರಗಾತ್ರಃ| ಚನ್ದನಭೂಷಿತಾಙ್ಗಃ ಚನ್ದನಾನುಲಿಪ್ತಶರೀರಃ| ಸ್ರಗ್ವೀ ಪುಷ್ಪಮಾಲಾಯುಕ್ತಃ| ಸಭಕ್ತಾಂ ಭಕ್ತೇನ ಸಹಿತಾಮ್| ಪಿಶಿತೋಪದಂಶಾಂ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಣಸಹಿತಾಮ್| ರೋಗಾನ್ ಪಾನಜಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮನೋನುವಿಘ್ನಂ ಚ ಮದಂ ನ ಯಾತಿ ಮನೋವಿಘಾತಕಂ ಮದಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಏತೇನೋತ್ತರೌ ಮದೌ ನಾಧಿಗಚ್ಛತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅನ್ಯೇ ‘ಮನೋಮತಿಘ್ನಂ ಚ ಮದಂ ನ ಯಾತಿ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಮನೋಬುದ್ಧಿಪ್ರಮೋಹಲಕ್ಷಣಂ ಮದಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೮೧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 47

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾತನ್ತ್ರೇ ಮದಾತ್ಯಯಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ (ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ, ಆದಿತಃ) ಸಪ್ತಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪೭||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಸಪ್ತಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪೭||