47. pānātyayapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതഃ പാനാത്യയപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

മൂര്ച്ഛാപ്രതിഷേധാനന്തരം പിത്തപ്രധാനസാമ്യാത് അസംവിത്തിജനകസാമ്യാച്ച പാനാത്യയപ്രതിഷേധാരമ്ഭോ യുക്ത ഇത്യത ആഹ- അഥാത ഇത്യാദി| പാനാത്യയ ഇത്യത്ര ആദിശബ്ദോ ലുപ്തോ ജ്ഞേയഃ, തേന പരമദാദീനാം ഗ്രഹണമ്||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

മദ്യമുഷ്ണം തഥാ തീക്ഷ്ണം സൂക്ഷ്മം വിശദമേവ ച | രൂക്ഷമാശുകരം ചൈവ വ്യവായി ച വികാശി ച ||൩||

തത്രാദൌ മദ്യഗുണപ്രണയനം , ഏവങ്ഗുണമപി മദ്യം മിഥ്യോപയുക്തം പാനാത്യയാദികം കരോതീതി പ്രതിപാദനാര്ഥമ് | മദ്യമിത്യാദി| ആശുകരം ശീഘ്രകാരി| വ്യവായി സര്വം ദേഹം വ്യാപ്യ പശ്ചാത് പാകം യാതി| വികാശി സന്ധിബന്ധവിമോചകമ്| യദ്യപി സൂത്രസ്ഥാനേ മദ്യഗുണാ ഉക്താസ്തഥാऽപ്യധികഖ്യാപനാര്ഥമത്രാപ്യുക്താഃ||൩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

ഔഷ്ണ്യാച്ഛീതോപചാരം തത്തൈക്ഷ്ണ്യാദ്ധന്തി മനോഗതിമ് | വിശത്യവയവാന് സൌക്ഷ്മ്യാദ്വൈശദ്യാത്കഫശുക്രനുത് ||൪|| മാരുതം കോപയേദ്രൌക്ഷ്യാദാശുത്വാച്ചാശുകര്മകൃത് | ഹര്ഷദം ച വ്യവായിത്വാദ്വികാശിത്വാദ്വിസര്പതി ||൫||

മദ്യഗുണാനഭിധായ കര്മാണ്യാഹ- ഔഷ്ണ്യാദിത്യാദി| ‘ഔഷ്ണ്യാച്ഛീതോപചാരമ്’ ഇത്യനേന പിത്തകോപിത്വം സൂചിതമ്| മനോഗതിം ബാഹ്യാധ്യാത്മികാം കരണപ്രാപ്തിമ്| അവയവാന് ഹൃദയൌജഃപ്രഭൃതീന്| ഹര്ഷദം മനോഹര്ഷകരം; ന തു പുംസ്ത്വദം, ശുക്രഹരത്വാത്||൪-൫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

തദമ്ലം രസതഃ പ്രോക്തം ലഘു രോചനദീപനമ് | കേചില്ലവണവര്ജ്യാംസ്തു രസാനത്രാദിശന്തി ഹി ||൬||

മദ്യസ്യ കര്മാഭിധായ രസമാഹ- തദമ്ലം രസത ഇത്യാദി| തത് മദ്യമ്| അമ്ലമ് അമ്ലരസോത്കടം, തേന ഇതരേऽപി പഞ്ചരസാ അനുരസത്വേന മദ്യേ ബോദ്ധവ്യാഃ| തഥാ ചോക്തമ്,- “മദ്യസ്യ ഷഡ്രസത്വേऽപി വ്യക്തോऽമ്ലോ രസ ഉച്യതേ”- ഇതി| ഏകീയമതമാഹ- കേചില്ലവണവര്ജ്യാനിത്യാദി||൬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

സ്നിഗ്ധൈസ്തദന്നൈര്മാംസൈശ്ച ഭക്ഷ്യൈശ്ച സഹ സേവിതമ് | ഭവേദായുഃപ്രകര്ഷായ ബലായോപചയായ ച ||൭||

ഏവങ്ഗുണമപി മദ്യം യഥാ സേവ്യമാനം ഗുണായ ഭവതി തഥാऽऽഹ സ്നിഗ്ധൈസ്തദന്നൈരിത്യാദി| സ്നിഗ്ധൈരിത്യുപലക്ഷണം; തേന ഇതരേऽപി മദ്യവിപരീതഗുണാഃ ശീതാദയോ ജ്ഞേയാഃ| തത് മദ്യമ്| ബലായ ഓജസേ, ഉപചയായ ച മാംസോപചയായ||൭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

കാമ്യതാ മനസസ്തുഷ്ടിര്ധൈര്യം തേജോऽതിവിക്രമഃ | വിധിവത് സേവ്യമാനേ തു മദ്യേ സന്നിഹിതാ ഗുണാഃ ||൮||

അനന്തരോക്തവിധിനാ സേവ്യമാനേന മദ്യേന കാമ്യതാദയോऽപി ഗുണാ ഭവന്തീതി ദര്ശയന്നാഹ- കാമ്യതേത്യാദി| കാമ്യതാ കമനീയത്വമ്| തേജഃ പ്രഭാ| സന്നിഹിതാഃ സമ്യഗവസ്ഥിതാഃ||൮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

തദേവാനന്നമജ്ഞേന സേവ്യമാനമമാത്രയാ | കായാഗ്നിനാ ഹ്യഗ്നിസമം സമേത്യ കുരുതേ മദമ് ||൯||

വിധിരഹിതം സേവ്യമാനം മദ്യം യത് കരോതി തദാഹ- തദേവാനന്നമിത്യാദി| തദേവ മദ്യമ്, അഗ്നിസമം വഹ്നിതുല്യമ്, അജ്ഞേന ഉക്തമദ്യപാനവിധാനാനഭിജ്ഞേന, അനന്നമ് അന്നരഹിതമ് അതിമാത്രയാ ച സേവ്യമാനം, കായാഗ്നിനാ ജഠരാനലേന, സമേത്യ മിലിത്വാ, മദം കുരുതേ ഇതി പിണ്ഡാര്ഥഃ||൯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

മദേന കരണാനാം തു ഭാവാന്യത്വേ കൃതേ സതി | നിഗൂഢമപി ഭാവം സ്വം പ്രകാശീകുരുതേऽവശഃ ||൧൦||

മദേനാവശഃ പുരുഷോ യത് കരോതി തദാഹ- മദേനേത്യാദി| കരണാനാം മനോബുദ്ധീന്ദ്രിയാണാം, ഭാവാന്യത്വേ സ്വരൂപാന്യഥാത്വേ കൃതേ സതി, നിഗൂഢമപി സംവൃതമപി, ഭാവമ് അഭിപ്രായം, സ്വമ് ആത്മീയം പ്രകാശീകുരുതേ പ്രകടീകുരുതേ, അവശോ മദപരവശ ഇതി പിണ്ഡാര്ഥഃ||൧൦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ത്ര്യവസ്ഥശ്ച മദോ ജ്ഞേയഃ പൂര്വോ മധ്യോऽഥ പശ്ചിമഃ |൧൧|

അഥ കതിപ്രകാരോ മദ ഇത്യാഹ- ത്ര്യവസ്ഥശ്ചേത്യാദി| ത്ര്യവസ്ഥഃ ത്രിപ്രകാരഃ| തേ ച ത്രയഃ പ്രകാരാഃ പൂര്വാദയഃ|൧൧|-

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

പൂര്വേ വീര്യരതിപ്രീതിഹര്ഷഭാഷ്യാദിവര്ധനമ് ||൧൧||

പൂര്വമദലക്ഷണമാഹ- പൂര്വേ ഇത്യാദി| പൂര്വേ പ്രഥമേ മദേ, വീര്യമ് ഉത്സാഹലക്ഷണം, രതിഃ ഹര്ഷഃ, പ്രീതിഃ തൃപ്തിഃ, ഹര്ഷഃ തുഷ്ടിഃ; ആദിശബ്ദാത് ഹാസ്യാദയഃ||൧൧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

പ്രലാപോ മധ്യമേ മോഹോ യുക്തായുക്തക്രിയാസ്തഥാ |൧൨|

മധ്യമദലക്ഷണമാഹ- പ്രലാപ ഇത്യാദി| യുക്തായുക്തക്രിയാ ഇതി കദാചിദയുക്താഃ കദാചിദ്യുക്താഃ ക്രിയാ ഇത്യര്ഥഃ|൧൨|-

Adhikarana 12 (12) · Śloka 12

വിസഞ്ജ്ഞഃ പശ്ചിമേ ശേതേ നഷ്ടകര്മക്രിയാഗുണഃ ||൧൨||

പശ്ചിമമദലക്ഷണമാഹ- വിസഞ്ജ്ഞ ഇത്യാദി| പശ്ചിമേ പശ്ചിമമദേ| നഷ്ടകര്മക്രിയാഗുണ ഇതി നഷ്ടാനി കര്മാണി ക്രിയാഗുണാഃ ക്രിയാഫലാനി ച യസ്യ സ തഥാ; അത്ര ഗുണശബ്ദഃ ഫലേ വര്തതേ| കേചിത്, ‘ബുദ്ധിസ്മൃതിപ്രീതികരഃ സുഖശ്ച പാനാന്നനിദ്രാരുചിവൃദ്ധിഹേതുഃ| സമ്പാഠഗീതസ്വരവര്ധനശ്ച പ്രോക്തോऽതിരമ്യഃ പ്രഥമോ മദോ ഹി|| അവ്യക്തബുദ്ധിസ്മൃതിവാഗ്വിചേഷ്ടഃ സോന്മത്തലീലാക്രുതിരപ്രശാന്തഃ| ആലസ്യനിദ്രാഭിഹതോ മുഹുശ്ച മധ്യേന മത്തഃ പുരുഷോ മദേന|| ഗച്ഛേദഗമ്യാം ന ഗുരൂംശ്ച മന്യേത് ഖാദേദഭക്ഷ്യാണി ച നഷ്ടസഞ്ജ്ഞഃ| ബ്രൂയാച്ച ഗുഹ്യാനി ഹൃദിസ്ഥിതാനി മത്തോ മദേന പ്രവരേണ മര്ത്യഃ’ ഇതി പഠന്തി; വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- അവ്യക്തബുദ്ധിസ്മൃതിവാഗിതി അസ്പഷ്ടബുദ്ധിസ്മരണവചനഃ; വിചേഷ്ടോ വിഗതകായപരിസ്പന്ദഃ, സോന്മത്തലീലാകൃതിരിതി സഹ ഉന്മത്തലീലാകൃതിഭ്യാം വര്തതേ ഇതി തഥാ ഉന്മത്തക്രീഡാകാര ഇത്യര്ഥഃ| അയം പാഠഃ പൂര്വോ വാ പഠനീയഃ, ന തു പാഠദ്വയം പഠനീയമ്||൧൨||

Adhikarana 13 (13) · Śloka 13

ശ്ലൈഷ്മികാനല്പപിത്താംശ്ച സ്നിഗ്ധാന്മാത്രോപസേവിനഃ | പാനം ന ബാധതേऽത്യര്ഥം വിപരീതാംസ്തു ബാധതേ ||൧൩||

ഇദാനീം പുരുഷവിശേഷേണ സേവ്യമാനം മദ്യം നാതിബാധാം കുരുതേ ഇത്യാഹ- ശ്ലൈഷ്മികാനല്പപിത്താംശ്ചേത്യാദി| വിപരീതാന് പിത്താധികരൂക്ഷാതിമാത്രസേവിനഃ||൧൩||

Adhikarana 14 (14) · Śloka 14

നിര്ഭക്തമേകാന്തത ഏവ മദ്യം നിഷേവ്യമാണം മനുജേന നിത്യമ് | ഉത്പാദയേത് കഷ്ടതമാന് വികാരാനാപാദയേച്ചാപി ശരീരമേദമ് ||൧൪||

നിര്ഭക്തമേകാന്തത ഏവ മദ്യമിത്യാദി| നിര്ഭക്തമ് ആഹാരരഹിതമ്| ശരീരഭേദം ദേഹനാശമ്| യദ്യപ്യയമര്ഥസ്തദേവാനന്നമിത്യാദിനൈവോക്തഃ തഥാऽപി നിര്ഭക്തമിതി യദത്ര പുനരുക്തം തന്നിര്ഭക്തപാനസ്യാതിഗര്ഹിതത്വഖ്യാപനാര്ഥമ്||൧൪||

Adhikarana 15 (15-16) · Śloka 26

ക്രുദ്ധേന ഭീതേന പിപാസിതേന ശോകാഭിതപ്തേന ബുഭുക്ഷിതേന | വ്യായാമഭാരാധ്വപരിക്ഷതേന വേഗാവരോധാഭിഹതേന ചാപി ||൧൫|| അത്യമ്ലഭക്ഷ്യാവതതോദരേണ സാജീര്ണഭുക്തേന തഥാऽബലേന | ഉഷ്ണാഭിതപ്തേന ച സേവ്യമാനം കരോതി മദ്യം വിവിധാന് വികാരാന് ||൨൬||

ഇദാനീം ക്രുദ്ധാദിഭിഃ സേവ്യമാനം മദ്യം വികാരാന് ജനയതീതി പ്രതിപാദയിതുമാഹ- ക്രുദ്ധേനേത്യാദി| വ്യായാമഭാരാധ്വപരിക്ഷതേനേതി വ്യായാമാദിഭിഃ പരിഖിന്നേനേത്യര്ഥഃ| അഭിഹതേന പീഡിതേന| അത്യമ്ലഭക്ഷ്യാവതതോദരേണ അത്യമ്ലഭക്ഷണാവൃതജഠരേണ||൧൫-൧൬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

പാനാത്യയം പരമദം പാനാജീര്ണമഥാപി വാ | പാനവിഭ്രമമുഗ്രം ച തേഷാം വക്ഷ്യമി ലക്ഷണമ് ||൧൭||

കേ തേ വിവിധാ വികാരാസ്താനാഹ- പാനാത്യയമിത്യാദി||൧൭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 19

സ്തമ്ഭാങ്ഗമര്ദഹൃദയഗ്രഹതോദകമ്പാഃ പാനാത്യയേऽനിലകൃതേ ശിരസോ രുജശ്ച | സ്വേദപ്രലാപമുഖശോഷണദാഹമൂര്ച്ഛാഃ പിത്താത്മകേ വദനലോചനപീതതാ ച ||൧൮|| ശ്ലേഷ്മാത്മകേ വമഥുശീതകഫപ്രസേകാഃ സര്വാത്മകേ ഭവതി സര്വവികാരസമ്പത് |൧൯|

ഇദാനീം പാനാത്യയസ്യ വാതാദിഭേദേന ലക്ഷണമാഹ- സ്തമ്ഭേത്യാദി| സ്തമ്ഭഃ സ്തബ്ധതാ|൧൮|-

Adhikarana 18 (19) · Śloka 20

ഊഷ്മാണമങ്ഗഗുരുതാം വിരസാനനത്വം ശ്ലേഷ്മാധികത്വമരുചിം മലമൂത്രസങ്ഗമ് ||൧൯|| ലിങ്ഗം പരസ്യ തു മദസ്യ വദന്തി തജ്ജ്ഞാസ്തൃഷ്ണാം രുജാം ശിരസി സന്ധിഷു ചാപി ഭേദമ് |൨൦|

പരമദലക്ഷണമാഹ- ഊഷ്മാണമിത്യാദി| വിരസാനനത്വം വിരസമുഖത്വമ്| ശ്ലേഷ്മാധികത്വം കഫോത്കര്ഷത്വമ് | പരസ്യ തു മദസ്യ പരമദസ്യേത്യര്ഥഃ| ഭേദമിതി ഭേദ ഇവ ഭേദഃ| പരമദാദീനാം ത്രയാണാം ദോഷത്രയജനിതത്വാത് പൃഥഗ്ദോഷലിങ്ഗം നോക്തമ്||൧൯||-

Adhikarana 19 (20) · Śloka 21

ആധ്മാനമുദ്ഗിരണമമ്ലരസോ വിദാഹോऽജീര്ണസ്യ പാനജനിതസ്യ വദന്തി ലിങ്ഗമ് ||൨൦|| ജ്ഞേയാനി തത്ര ഭിഷജാ സുവിനിശ്ചിതാനി പിത്തപ്രകോപജനിതാനി ച കാരണാനി |൨൧|

പാനാജീര്ണലക്ഷണമാഹ- ആധ്മാനമിത്യാദി| ഉദ്ഗിരണം ഛര്ദിഃ| അജീര്ണസ്യ പാനജനിതസ്യ പാനാജീര്ണസ്യ| കാരണാനി ലക്ഷണാനി, കാരണസ്യാപി വ്യാധിലക്ഷണത്വാത്||൨൦||-

Adhikarana 20 (21) · Śloka 22

ഹൃദ്ഗാത്രതോദവമഥുജ്വരകണ്ഠധൂമമൂര്ച്ഛാകഫസ്രവണമൂര്ധരുജോ വിദാഹഃ ||൨൧|| ദ്വേഷഃ സുരാന്നവികൃതേഷു ച തേഷു തേഷു തം പാനവിഭ്രമമുശന്ത്യഖിലേന ധീരാഃ |൨൨|

പാനവിഭ്രമലക്ഷണമാഹ- ഹൃദിത്യാദി| വമഥുഃ ഛര്ദിഃ, കണ്ഠധൂമഃ കണ്ഠേ ധൂമോദ്വമനമിവ , മൂര്ധരുജാ ശിരഃപീഡാ||൨൧||-

Adhikarana 21 (22) · Śloka 23

ഹീനോത്തരൌഷ്ഠമതിശീതമമന്ദദാഹം തൈലപ്രഭാസ്യമതി(പി)പാനഹതം വിജഹ്യാത് ||൨൨|| ജിഹ്വൌഷ്ഠദന്തമസിതം ത്വഥവാऽപി നീലം പീതേ ച യസ്യ നയനേ രുധിരപ്രഭേ ച |൨൩|

ഇദാനീമസാധ്യലക്ഷണമാഹ- ഹീനോത്തരൌഷ്ഠമിത്യാദി| ഹീനോത്തരൌഷ്ഠഃ സ്വഭാവൌഷ്ഠാദല്പൌഷ്ഠഃ| അമന്ദദാഹം തീവ്രദാഹമ്| കദാചിദതിശീതം കദാചിത്തീവ്രദാഹമ്| പാനഹതം പാനപീഡിതമ്| വിജഹ്യാത് ത്യജേത്| അസിതം കൃഷ്ണമ്| പീതേ പീതവര്ണേ||൨൨||-

Adhikarana 22 (23) · Śloka 23

ഹിക്കാജ്വരൌ വമഥുവേപഥുപാര്ശ്വശൂലാഃ കാസഭ്രമാവപി ച പാനഹതം ഭജന്തേ ||൨൩||

ഇദാനീമുപദ്രവാനാഹ- ഹിക്കാജ്വരാവിത്യാദി| വമഥുഃ ഛര്ദിഃ, വേപഥുഃ കമ്പഃ||൨൩||

Adhikarana 23 (24) · Śloka 24

തേഷാം നിവാരണമിദം ഹി മയോച്യമാനം വ്യക്താഭിധാനമഖിലേന വിധിം നിബോധ |൨൪|

തേഷാം നിവാരണമിത്യാദി| തേഷാം പാനാത്യയാദീനാമ്|൨൪|-

Adhikarana 24 (24) · Śloka 25

മദ്യം തു ചുക്രമരിചാര്ദ്രകദീപ്യകുഷ്ഠസൌവര്ചലായുതമലം പവനസ്യ ശാന്ത്യൈ ||൨൪|| പൃഥ്വീകദീപ്യകമഹൌഷധഹിങ്ഗുഭിര്വാ സൌവര്ചലേന ച യുതം വിതരേത് സുഖായ |൨൫|

തമേവ വിധിമാഹ- മദ്യമിത്യാദി| ദീപ്യകഃ അജമോദാ, യവാനീത്യപരേ| സൌവര്ചലായുതമ് ഈഷത്സൌവര്ചലയുക്തമ്| അലം സമര്ഥമ്| പവനസ്യ വാതജമദാത്യയസ്യ| വിതരേത് ദദ്യാത്||൨൪||-

Adhikarana 25 (25) · Śloka 26

ആമ്രാതകാമ്രഫലദാഡിമമാതുലുങ്ഗൈഃ കുര്യാച്ഛുഭാന്യപി ച ഷാഡവപാനകാനി ||൨൫|| സേവേത വാ ഫലരസോപഹിതാന് രസാദീനാനൂപവര്ഗപിശിതാന്യപി ഗന്ധവന്തി |൨൬|

കിം മദാത്യയേ മദ്യമേവ സേവ്യമുതാന്യദപീത്യാഹ- ആമ്രാതകാമ്രേത്യാദി| ദാഡിമമത്ര അമ്ലമേവ| ഷാഡവോ യൂഷവിശേഷഃ| ആമ്രാതകാദിഭിഃ ക്വഥിതൈരിക്ഷുവികാരയുതൈഃ ഷാഡവഃ കാര്യഃ| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരേ ഷാഡവകല്പനാ,- “യുതമിക്ഷുവികാരേണ ക്വഥിതം ചൂതജം ഫലമ്| ഘൃതശുണ്ഠീതിലയുതം വിജ്ഞേയോ ഘനഷാഡവഃ”- ഇതി| ഫലരസോപഹിതാന് മാതുലുങ്ഗരസയുക്താന്| രസാദീന് മാംസരസയൂഷാദീന്| ആനൂപവര്ഗപിശിതാനി കൂലചരാദിവര്ഗമാംസാനി| ഗന്ധവന്തീതി പ്രഭൂതഹിങ്ഗുജീരകാദിയുതാനി||൨൫||-

Adhikarana 26 (26) · Śloka 26

പിത്താത്മകേ മധുരവര്ഗകഷായമിശ്രം മദ്യം ഹിതം സമധുശര്കരമിഷ്ടഗന്ധമ് ||൨൬||

പിത്തജമദാത്യയചികിത്സാമാഹ- പിത്താത്മകേ മധുരവര്ഗകഷായമിശ്രമിത്യാദി| മധുരവര്ഗോ ഗുഡൂചീവര്ജിതഃ കാകോല്യാദിഃ, തന്ത്രാന്തരസംവാദാത്| ഇഷ്ടഗന്ധമ് ഏലാത്വക്പത്രകാദ്യൈഃ സുരഭീകൃതമ്||൨൬||

Adhikarana 27 (27) · Śloka 27

പീത്വാ ച മദ്യമപി ചേക്ഷുരസപ്രഗാഢം നിഃശേഷതഃ ക്ഷണമവസ്ഥിതമുല്ലിഖേച്ച | ലാവൈണതിത്തിരിരസാംശ്ച പിബേദനമ്ലാന് മൌദ്ഗാന് സുഖായ സഘൃതാന് സസിതാംശ്ച യൂഷാന് ||൨൭||

പിത്താത്മകേ മദാത്യയേ വമനമാഹ- പീത്വേത്യാദി| ഉല്ലിഖേത് വമേത്| യദ്യപി പിത്തേ വമനം ന കാര്യം തഥാऽപി പിത്തസ്യ കഫസ്ഥാനഗതത്വാദ്വമനം ഹിതമേവ, വ്യാധിപ്രത്യനീകത്വാദ്വാ| കിം പിത്താത്മകേ ഏതദേവ കാര്യമുതാന്യദപീത്യാഹ- ലാവൈണതിത്തിരിരസാനിത്യാദി| കേചിത് ‘മൌദ്ഗാന് സുഖായ സഘൃതാന് സസിതാംശ്ച യൂഷാന്’ ഇത്യത്ര ‘മൌദ്ഗാന് സശര്കരഘൃതാന് സ ഹിതായ യൂഷാന്’ ഇതി പഠന്തി; സ ഇതി പിത്തപാനാത്യയീതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി||൨൭||

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

പാനാത്യയേ കഫകൃതേ കഫമുല്ലിഖേച്ച മദ്യേന ബിമ്ബിവിദുലോദകസംയുതേന | സേവേത തിക്തകടുകാംശ്ച രസാനുദാരാന് യൂഷാംശ്ച തിക്തകടുകോപഹിതാന് ഹിതായ ||൨൮||

കഫജമദാത്യയചികിത്സാമാഹ- പാനാത്യയേ കഫകൃതേ ഇത്യാദി| ബിമ്ബീ ഓഷ്ഠോപമഫലാ വിദുലോ വേതസഃ| കഫമദാത്യയേऽപരമപ്യൌഷധമാഹ- സേവേതേത്യാദി| തിക്തകടുകാന് തിക്തകടുകദ്രവ്യസംസ്കൃതാന്| രസാന് മാംസരസാന്; ഉദാരാന് ജാങ്ഗലജാന്, മേദസ്കാനിത്യര്ഥഃ| യൂഷാന് മുദ്ഗാദിയൂഷാന്| തിക്താനി ദുരാലഭാദീനി, കടുകാനി പിപ്പല്യാദീനി, ഉപഹിതാന് സംസ്കൃതാന്||൨൮||

Adhikarana 29 (29) · Śloka 29

പഥ്യം യവാന്നവികൃതാനി ച ജാങ്ഗലാനി ശ്ലേഷ്മഘ്നമന്യദപി യച്ച നിരത്യയം സ്യാത് |൨൯|

ശ്ലേഷ്മജപാനാത്യയേऽപരമപി യദ്ധിതം തദാഹ- പഥ്യമിത്യാദി| പഥ്യം ഹിതമ്| യവാന്നവികൃതാനി യവാന്നാനി വിവിധപ്രകാരൈഃ കൃതാനീത്യര്ഥഃ| അത്ര അന്നശബ്ദഃ പേയലേഹ്യവ്യവച്ഛേദകഃ| ജാങ്ഗലാനി ജാങ്ഗലമാംസാനി| നിരത്യയം നിര്ദോഷമ്|൨൯|-

Adhikarana 30 (29) · Śloka 29

കുര്യാച്ച സര്വമഥ സര്വഭവേ വിധാനം ദ്വന്ദ്വോദ്ഭവേ ദ്വയമവേക്ഷ്യ യഥാപ്രധാനമ് ||൨൯||

സന്നിപാതജദ്വന്ദ്വജമദാത്യയചികിത്സാമാഹ- കുര്യാദിത്യാദി| സര്വം പ്രത്യേകദോഷജപാനാത്യയചികിത്സിതമ്| സര്വഭവേ സന്നിപാതോദ്ഭവേ| ദ്വന്ദ്വഭവേ ദ്വന്ദ്വജേ| യഥാപ്രധാനം യോഗപ്രധാനമിത്യര്ഥഃ; ഏതേന സമസന്നിപാതേ സര്വപ്രധാനം കാര്യമ്, ഏകതമാധികേ ച തത്പ്രധാനമിത്യര്ഥഃ; ഏവം ദ്വന്ദ്വജേऽപി||൨൯||

Adhikarana 31 (30) · Śloka 30

സാമാന്യമന്യദപി യച്ച സമഗ്രമഗ്ര്യം വക്ഷ്യാമി യച്ച മനസോ മദകൃത് സുഖം ച |൩൦|

സാമാന്യമന്യദപീത്യാദി| അന്യദപി യത് സാമാന്യം മനസോ ഹര്ഷകൃത് വക്ഷ്യാമി തത് സമഗ്രമപി സര്വേഷാമഗ്ര്യം ശ്രേഷ്ഠം സുഖം ച, സുഖഹേതുത്വാദിത്യര്ഥഃ|൩൦|-

Adhikarana 32 (30-33) · Śloka 34

ത്വങ്ഗാഗപുഷ്പമഗധൈലമധൂകധാന്യൈഃ ശ്ലക്ഷ്ണൈരജാജിമരിചൈശ്ച കൃതം സമാംശൈഃ ||൩൦|| പാനം കപിത്ഥരസവാരിപരൂഷകാഢ്യം പാനാത്യയേഷു വിധിവത്സ്രുതമമ്ബരാന്തേ | ഹ്രീവേരപദ്മപരിപേലവസമ്പ്രയുക്തൈഃ പുഷ്പൈര്വിലിപ്യ കരവീരജലോദ്ഭവൈശ്ച ||൩൧|| പിഷ്ടൈഃ സപദ്മകയുതൈരപി സാരിവാദ്യൈഃ സേകം ജലൈശ്ച വിതരേദമലൈഃ സുശീതൈഃ | ത്വക്പത്രചോചമരിചൈലഭുജങ്ഗപുഷ്പശ്ലേഷ്മാതകപ്രസവവല്കഗുഡൈരുപേതമ് ||൩൨|| ദ്രാക്ഷായുതം ഹൃതമലം മദിരാമയാര്തൈസ്തത്പാനകം ശുചി സുഗന്ധി നരൈര്നിഷേവ്യമ് | പിഷ്ട്വാ പിബേച്ച മധുകം കടുരോഹിണീം ച ദ്രാക്ഷാം ച മൂലമസകൃത് ത്രപുഷീഭവം യത് ||൩൩|| കാര്പാസിനീമഥ ച നാഗബലാം ച തുല്യാം പീത്വാ സുഖീ ഭവതി സാധു സുവര്ചലാം ച |൩൪|

പാനാത്യയചികിത്സാമാഹ- ത്വഗിത്യാദി| നാഗപുഷ്പം നാഗകേശരമ്, ഏലാ സൂക്ഷ്മൈലാ, അജാജീ ഉത്തരാപഥേ പ്രസിദ്ധോ ജീരകവിശേഷഃ| സമാംശൈഃ തുല്യഭാഗൈഃ| പാനം പാനകമ്| കപിത്ഥരസഃ കപിത്ഥസ്വരസഃ| സ്രുതം ഗാലിതമ്| അമ്ബരാന്തേ വസ്ത്രാന്തേ| ഹ്രീവേരേത്യാദി| ഹ്രീവേരാദിയുക്തൈഃ കരവീരജലോദ്ഭവൈഃ പുഷ്പൈഃ പിഷ്ടൈര്വിലിപ്യ പദ്മകയുതൈഃ സാരിവാദിഭിശ്ച പ്രലിപ്യ, അമലൈഃ സുശീതൈശ്ച ജലൈഃ സേകം വിതരേത് ദദ്യാദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| ഹ്രീവേരഃ വാലകമ്| പദ്മകം പദ്മകാഷ്ഠം, ജലോദ്ഭവപുഷ്പത്വേന പദ്മസ്യ പരിഗ്രഹാത്| കാര്തികകുണ്ഡസ്തു ‘സപദ്മകയുതൈഃ’ ഇത്യനേന പദ്മകസഹിതപ്രിയങ്ഗ്വാദ്യഭിധായ തേന യുക്തൈഃ കരവീരാദിപുഷ്പൈര്ഹ്രീബേരാദിയുക്തൈരിതി വ്യാഖ്യാനയതി, പദ്മകം ജലജം മന്യതേ| പരിപേലവോ വന്യകഃ| ജലോദ്ഭവൈഃ നീലോത്പലപ്രഭൃതിഭിഃ| സപദ്മകയുതൈരപി സാരിവാദ്യൈരിതി സപദ്മകഃ പദ്മകസഹിതഃ പ്രിയങ്ഗ്വാദിഃ, തേന യുതൈഃ സാരിവാദിഭിരിത്യര്ഥഃ| ത്വഗിത്യാദി|- ത്വക് വനവാസികാത്വക്| ശ്ലേഷ്മാതകപ്രസവം ബഹുവാരപുഷ്പമ്| ഹൃതമലം വസ്ത്രഗാലിതമ്| മദിരാമയാര്തൈഃ പാനാത്യയപീഡിതൈഃ| സുഗന്ധിശോഭനഗന്ധി| കേചിത് ത്വക്പത്രശബ്ദേന ത്വക്പത്രികാമാഹുഃ| പിഷ്ട്വേത്യാദി| അസകൃദിതി സാധ്വിതി ച പദം പിഷ്ട്വേത്യത്ര സമ്ബന്ധനീയമ്| മധുകാദിസ്ത്രപുസീമൂലാന്ത ഏകോ യോഗഃ| കാര്പാസിനീമിത്യാദിഃ സാധുസുവര്ചലാം ചേത്യന്തോ ദ്വിതീയഃ| കാര്പാസിനീ വനകാര്പാസിനീ| സുവര്ചലാ സൂര്യഭക്താ| കാര്പാസിനീമഥ ചേത്യത്ര കാര്പാസമേവമഥേതി കേചിത് പഠന്തി, കാര്പാസം കാര്പാസീമൂലം, ഏവമസകൃത് പിഷ്ട്വേതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി||൩൦-൩൩||-

Adhikarana 33 (34) · Śloka 35

കാശ്മര്യദാരുവിഡദാഡിമപിപ്പലീഷു ദ്രാക്ഷാന്വിതാസു കൃതമമ്ബുനി പാനകം യത് ||൩൪|| തദ്ബീജപൂരകരസായുതമാശു പീതം ശാന്തിം പരാം പരമദേ ത്വചിരാത് കരോതി |൩൫|

പരമദേ ചികിത്സാമാഹ- കാശ്മര്യേത്യാദി| കാശ്മര്യം ഗമ്ഭാരീഫലം, കൃതം സംസ്കൃതം, അമ്ബുനി പാനീയേ||൩൪||-

Adhikarana 34 (35-36) · Śloka 36

ദ്രാക്ഷാസിതാമധുകജീരകധാന്യകൃഷ്ണാസ്വേവം കൃതം ത്രിവൃതയാ ച പിബേത്തഥൈവ ||൩൫|| സൌവര്ചലായുതമുദാരരസം ഫലാമ്ലം ഭാര്ഗീശൃതേന ച ജലേന ഹിതോऽവസേകഃ ||൩൬||

പരമദേ പാനകാന്തരമാഹ- ദ്രാക്ഷേത്യാദി| ദ്രാക്ഷാദിഷു ദ്രവ്യേഷു ഏവം ബീജപൂരകരസസംസ്കാരേണ കൃതം പാനകം ത്രിവൃതയാ ത്രിജടയാ ച കൃതം പാനകം പിബേത്| തഥൈവ സൌവര്ചലായുതമിത്യാദി|- ഉദാരരസം ജാങ്ഗലമാംസരസം, സൌവര്ചലായുതമ് ഈഷത്സൌവര്ചലായുതം, ദാഡിമാദ്യമ്ലഫലേനാമ്ലം തഥൈവ പിബേദിത്യര്ഥഃ| അവസേകഃ പരിഷേകഃ||൩൫-൩൬||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

ഇക്ഷ്വാകുധാമാര്ഗവവൃക്ഷകാണി കാകാഹ്വയോദുമ്ബരികാശ്ച ദുഗ്ധേ | വിപാച്യ തസ്യാഞ്ജലിനാ വമേദ്ധി മദ്യം പിബേച്ചാഹ്നി ഗതേ ത്വജീര്ണേ ||൩൭||

പാനാജീര്ണചികിത്സാമാഹ- ഇക്ഷ്വാക്വിത്യാദി| ഇക്ഷ്വാക്വാദീനി ദ്രവ്യാണി ക്ഷീരപാകവിധാനേന ദുഗ്ധേ വിപാച്യ തസ്യ കുഡവേനാജീര്ണേ പാനാജീര്ണേ വമേത, തതശ്ച അഹ്നി ദിവസേ ഗതേ അതീതേ സതി മദ്യം പിബേത് അഗ്നിദീപനാര്ഥമ്| ഇക്ഷാകുഃ തിക്താലാബൂഃ| ധാമാര്ഗവഃ പീതഘോഷഃ| വൃക്ഷകഃ കുടജഫലമ്| കാകാഹ്വയാ ഉദുമ്ബരികാഗോ(കാ)ഷ്ഠോദുമ്ബരികാ| അന്യേ ഗതേ ത്വജീര്ണേ അപഗതേ പാനാജീര്ണേ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൩൭||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 39

ത്വക്പിപ്പലീഭുജഗപുഷ്പവിഡൈരുപേതം സേവേത ഹിങ്ഗുമരിചൈലയുതം ഫലാമ്ലമ് | ഉഷ്ണാമ്ബുസൈന്ധവയുതാസ്ത്വഥവാ വിഡത്വക്ചവ്യൈലഹിങ്ഗുമഗധാഫലമൂലശുണ്ഠീഃ ||൩൮|| ഹൃദ്യൈഃ ഖഡൈരപി ച ഭോജനമത്ര ശസ്തം... |൩൯|

കിമ്മയം മദ്യം പാനാജീര്ണേ പിബേദിത്യാഹ- ത്വഗിത്യാദി| ത്വക്പിപ്പലീപ്രഭൃതിയുതം മദ്യം സേവേത, തഥാ ഹിങ്ഗുമരിചാദിയുതം മദ്യം സേവേത| ഭുജഗപുഷ്പം നാഗപുഷ്പമ്| ഫലാമ്ലം ദാഡിമബീജപൂരകാദിഭിരമ്ലീകൃതം മദ്യമ്| ഉഷ്ണാമ്ബുസൈന്ധവയുതാ ഇത്യാദി| അത്രാപി സേവേതേതി സമ്ബധ്യതേ| മഗധാഫലമൂലമിതി പിപ്പല്യാഃ ഫലമൂലമിത്യര്ഥഃ| ഭോജനമാഹ- ഹൃദ്യൈരിത്യാദി| ഖഡാ യൂഷവിശേഷാഃ| അത്ര പാനാജീര്ണേ| ‘ഹൃദ്യൈഃ’ ഇത്യത്ര ‘മദ്യൈഃ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി| അപരേ ‘ഖഡൈഃ’ ഇത്യത്ര ‘ഫലൈഃ’ ഇതി പഠന്തി| ‘വിഡത്വക്’ ഇത്യത്ര ‘യഥോക്തം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൩൮||-

Adhikarana 37 (39-41) · Śloka 41

... ദ്രാക്ഷാകപിത്ഥഫലദാഡിമപാനകം യത് | തത് പാനവിഭ്രമഹരം മധുശര്കരാഢ്യമാമ്രാതകോലരസപാനകമേവ ചാപി ||൩൯|| ഖര്ജൂരവേത്രകകരീരപരൂഷകേഷു ദ്രാക്ഷാത്രിവൃത്സു ച കൃതം സസിതം ഹിമം വാ | ശ്രീപര്ണിയുക്തമഥവാ തു പിബേദിമാനി യഷ്ട്യാഹ്വയോത്പലഹിമാമ്ബുവിമിശ്രിതാനി ||൪൦|| ക്ഷീരിപ്രവാലബിസജീരകനാഗപുഷ്പപത്രൈലവാലുസിതസാരിവപദ്മകാനി | ആമ്രാതഭവ്യകരമര്ദകപിത്ഥകോലവൃക്ഷാമ്ലവേത്രഫലജീരകദാഡിമാനി ||൪൧||

പാനവിഭ്രമചികിത്സാമാഹ- ദ്രാക്ഷാകപിത്ഥേത്യാദി| അത്ര ഫലശബ്ദേന വിശിഷ്ടാനി മാതുലുങ്ഗാദിഫലാനി ഗൃഹ്യന്തേ| ന കേവലം ദ്രാക്ഷാദിപാനകം മധുശര്കരാഢ്യം പാനവിഭ്രമേ ശസ്തമ്, ആമ്രാതകോലരസപാനകമപി| അഥവാ ഖര്ജൂരാദിഷു കൃതം സംസ്കൃതം സശര്കരം ശ്രീപര്ണീയുക്തം ഹിമം പാനകം പാനവിഭ്രമേ ശസ്തമ്| കരീരോ മരുദേശജഃ, തസ്യ ഫലമ്| ശ്രീപര്ണീയുക്തം കാശ്മരീഫലയുക്തമ്| അഥവേത്യാദി|- അഥവാ ഇമാനി ക്ഷീരിപ്രവാലാദീനി ദാഡിമാന്താനി യഷ്ട്യാഹ്വയോത്പലഹിമാമ്ബുവിമിശ്രിതാനി അത്ര പാനവിഭ്രമേ പിബേത്| യഷ്ട്യാഹ്വയോത്പലഹിമാമ്ബുവിമിശ്രിതാനീതി യഷ്ടീമധുനീലോത്പലയുക്തം യത് ഹിമാമ്ബു തേന വിമിശ്രിതാനീത്യര്ഥഃ| ക്ഷീരിപ്രവാലാ വടാദിപല്ലവാഃ| ഭവ്യം താലഫലപ്രമാണമ് ഉത്തരാപഥജമ്, അന്യേ കര്മരങ്ഗമാഹുഃ||൩൯-൪൧||

Adhikarana 38 (42) · Śloka 42

സേവേത വാ മരിചജീരകനാഗപുഷ്പത്വക്പത്രവിശ്വചവികൈലയുതാന് രസാംശ്ച | സൂക്ഷ്മാമ്ബരസ്രുതഹിമാംശ്ച സുഗന്ധിഗന്ധാന് പാനോദ്ഭവാന്നുദതി സപ്തഗദാനശേഷാന് ||൪൨||

ഇദാനീം പാനാത്യയാദീനാം ചികിത്സാമാഹ- സേവേതേത്യാദി| രസാന് മാംസരസാന്| സമഗ്രാന് സമ്പൂര്ണാന്; സമ്പൂര്ണത്വം ചൈഷാം മരിചാദിഭിഃ സര്വൈരേവാന്വിതത്വമ്| സൂക്ഷ്മാമ്ബരസ്രുതഹിമാന് സൂക്ഷ്മവസ്ത്രഗാലിതശീതാനിത്യര്ഥഃ| സുഗന്ധിഗന്ധാന് അത്യര്ഥമഗുര്വാദിധൂപിതാന്| നുദതി സ്ഫോടയതി| പാനോദ്ഭവാന് സപ്തഗദാന് ചത്വാരോ മദാത്യയാഃ, ത്രയശ്ച പരമദപാനാജീര്ണപാനവിഭ്രമാഃ, പാനാത്യയപ്രഭവത്വാത്തേഷാം; ഏവം സപ്ത||൪൨||

Adhikarana 39 (43-44) · Śloka 44

പഞ്ചേന്ദ്രിയാര്ഥവിഷയാ മൃദുപാനയോഗാ ഹൃദ്യാഃ സുഖാശ്ച മനസഃ സതതം നിഷേവ്യാഃ | പാനാത്യയേഷു വികടോരുനിതമ്ബവത്യഃ പീനോന്നതസ്തനഭരാനതമധ്യദേശാഃ ||൪൩|| പ്രൌഢാഃ സ്ത്രിയോऽഭിനവയൌവനപീനഗാത്ര്യഃ സേവ്യാശ്ച പഞ്ചവിഷയാതിശയസ്വഭാവാഃ ||൪൪||

ഏവം പാനാത്യയാദീനാം ചികിത്സിതമഭിധായാധുനാ പാനാത്യയചികിത്സാമേവാഹ- പഞ്ചേന്ദ്രിയാര്ഥവിഷയാ ഇത്യാദി| പഞ്ചേന്ദ്രിയാര്ഥവിഷയാ ഇതി പഞ്ചേന്ദ്രിയാര്ഥാഃ ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാഃ, തേഷാം വിഷയാഃ കരണാനി| മൃദുപാനയോഗാഃ മൃദുമദ്യയോഗാഃ; തേ ച പൈഷ്ടികഗൌഡികമാധ്വീകാദയഃ| ഹൃദ്യാ ഹൃദയഹിതാ ഹൃദയപ്രിയാശ്ച| സുഖാഃ സുഖകരാഃ| വികടോരുനിതമ്ബവത്യഃ വികടൌ ശ്രേഷ്ഠൌ വിസ്തീര്ണൌ വാ ഊരൂയാസാം താ വികടോരവഃ, നിതമ്ബവത്യഃ ശ്രേഷ്ഠനിതമ്ബാഃ; യസ്മാദത്ര പ്രശംസായാം വതുപ്പ്രത്യയഃ| പീനോന്നതസ്തനഭരാനതമധ്യദേശാഃ പീനോന്നതസ്തനഭരേണ ആനത ഈഷന്നമ്രോ മധ്യദേശോ യാസാം താസ്തഥാ| പ്രൌഢാഃ കാമക്ഷമാഃ| പഞ്ചവിഷയാഃ ശബ്ദാദ്യതിശയാഃ, ത ഏവ സ്വഭാവോ യാസാം താസ്തഥാ| ശ്രീബ്രഹ്മദേവസ്തു പഞ്ചാനാം വിഷയാണാമതിശയേന സ്വ ആത്മീയോ ഭാവോऽഭിപ്രായോ യാസാം താസ്തഥാ| ‘പഞ്ചേന്ദ്രിയാര്ഥവിഷയാതിശയസ്വഭാവാ ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- പഞ്ചേന്ദ്രിയാര്ഥവിഷയാണാം ശബ്ദാദീനാമതിശയോ യാസാം താസ്തഥേത്യര്ഥഃ||൪൩-൪൪||

Adhikarana 40 (45) · Śloka 45

പിബേദ്രസം പുഷ്പഫലോദ്ഭവം വാ സിതാമധൂകത്രിസുഗന്ധിയുക്തമ് | സഞ്ചൂര്ണ്യ സംയോജ്യ ച നാഗപുഷ്പൈരജാജികൃഷ്ണാമരിചൈശ്ച തുല്യൈഃ ||൪൫||

അപരം പാനാത്യയേ കിം കാര്യമിത്യാഹ- പിബേദ്രസം പുഷ്പഫലോദ്ഭവമിത്യാദി| പുഷ്പഫലോദ്ഭവം കൂഷ്മാണ്ഡോദ്ഭവമ്| മധൂകോ ഗുഡപുഷ്പഃ| ത്രിസുഗന്ധി ത്രിജാതകമ്||൪൫||

Adhikarana 41 (46) · Śloka 46

വര്ഷാഭൂയഷ്ട്യാഹ്വമധൂകലാക്ഷാത്വക്കര്ബുദാരാങ്കുരജീരകാണി | ദ്രാക്ഷാം ച കൃഷ്ണാമഥ കേശരം ച ക്ഷീരേ സമാലോഡ്യ പിബേത് സുഖേപ്സുഃ ||൪൬||

വര്ഷാഭൂയഷ്ട്യാഹ്വേത്യാദി| വര്ഷാഭൂപ്രഭൃതീനി കേശരാന്താനി ക്ഷീരേ സമാലോഡ്യ സുഖേപ്സുഃ പുരുഷഃ പിബേദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| വര്ഷാഭൂഃ ശ്വേതപുനര്നവാ, ത്വക് ചോചം, കര്ബുദാരാങ്കുരാഃ കാഞ്ചനാരാങ്കുരാഃ||൪൬||

Adhikarana 42 (47) · Śloka 47

ഭവേച്ച മദ്യേന തു യേന പാതിതഃ പ്രകാമപീതേന സുരാസവാദിനാ | തദേവ തസ്മൈ വിധിവത് പ്രദാപയേദ്വിപര്യയേ ഭ്രംശമവശ്യമൃച്ഛതി ||൪൭||

മദാത്യയേഷു സാമാന്യമദ്യപാനേ ഉക്തേऽപി വിശേഷവിധിമാഹ- ഭവേദിത്യാദി| യേന സുരാസവാദിനാ മദ്യേന പ്രകാമപീതേന പുരുഷഃ പാതിതോ ഭവേത്, തദേവ സുരാസവാദികം മദ്യം തസ്മൈ പുരുഷായ വിധിവത് സൌവര്ചലാദിയുക്തം പ്രദാപയേത്| കസ്മാത്തദേവ തസ്മൈ പ്രദാപയേദിത്യാഹ- വിപര്യയ ഇത്യാദി| യസ്മാദ്വിപര്യയേ കൃതേ അസൌ പുരുഷോ, ഭ്രംശം ക്ലേശം, ഋച്ഛതി പ്രാപ്നോതി, തസ്മാത്തദേവ മദ്യം തസ്മൈ പ്രദാപയേദിത്യര്ഥഃ||൪൭||

Adhikarana 43 (48) · Śloka 48

യഥാ നരേന്ദ്രോപഹതസ്യ കസ്യചിദ്ഭവേത് പ്രസാദസ്തത ഏവ നാന്യതഃ | ധ്രുവം തഥാ മദ്യഹതസ്യ ദേഹിനോ ഭവേത് പ്രസാദസ്തത ഏവ നാന്യതഃ ||൪൮||

മദ്യപീഡിതസ്യ പുംസോ യഥാ മദ്യാദേവ സ്വാസ്ഥ്യം സ്യാത്തഥാ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- യഥേത്യാദി| തത ഇതി നരേന്ദ്രാദിത്യര്ഥഃ| ദ്വിതീയതതഃശബ്ദേന മദ്യം പരാമൃശ്യതേ||൪൮||

Adhikarana 44 (49) · Śloka 49

വിച്ഛിന്നമദ്യഃ സഹസാ യോऽതിമദ്യം നിഷേവതേ | തസ്യ പാനാത്യയോദ്ദിഷ്ടാ വികാരാഃ സമ്ഭവന്തി ഹി ||൪൯||

ഇദാനീമനുക്തസങ്ഗ്രഹായാഹ- വിച്ഛിന്നമദ്യ ഇത്യാദി| വിച്ഛിന്നമദ്യഃ ത്യക്തമദ്യഃ| സഹസാ അവിമൃശ്യൈവ| പാനാത്യയോദ്ദിഷ്ടാ ധ്വംസകാദയഃ| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരമ്,- “വിച്ഛിന്നമദ്യഃ സഹസാ യോऽതിമദ്യം നിഷേവതേ| ഭവേതാം മാരുതാത് കഷ്ടൌ തസ്യ ധ്വംസകവിക്ഷയൌ”- ഇത്യാദി||൪൯||

Adhikarana 45 (50) · Śloka 50

മദ്യസ്യാഗ്നേയവായവ്യൌ ഗുണാവമ്ബു(മ്ഭോ)വഹാനി തു | സ്രോതാംസി ശോഷയേയാതാം തേന തൃഷ്ണോപജായതേ ||൫൦||

മദ്യപാനാദ്യഥാ തൃഷ്ണോത്പത്തിസ്തഥാऽऽഹ- മദ്യസ്യേത്യാദി| ആഗ്നേയവായവ്യൌ ഗുണൌ തൈക്ഷ്ണ്യരൂക്ഷൌ| അമ്ബുവഹാനി സ്രോതാംസീത്യത്രാമ്ബുവഹസ്രോതഃശബ്ദേനാമ്ബു കഥ്യതേ, ഉപചാരാത്| അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി- യൈഃ സ്രോതോഭിരുദകം വഹന്തി താന്യേവ സ്രോതാംസി തൌ തീക്ഷ്ണരൂക്ഷൌ ഗുണൌ ശോഷയിത്വാ തത ആധാരസ്രോതഃശോഷാത്തദാശ്രയസ്യാമ്ബുനോऽപി ശോഷഃ, തേന ഹേതുനാ മദ്യേനാപി തൃഷോപജായതേ| ‘മദ്യസ്യ’ ഇത്യാദിപാഠസ്ഥാനേ കേചിത് ‘മദ്യമാഗ്നേയഭാവാത്’ ഇത്യാദി പാഠം പഠന്തി, സ ചാഭാവാന്ന ലിഖിതഃ||൫൦||

Adhikarana 46 (51) · Śloka 51

പാടലോത്പലകന്ദേഷു മുദ്ഗപര്ണ്യാം ച സാധിതമ് | പിബേന്മാഗധികോന്മിശ്രം തത്രാമ്ഭോ ഹിമശീതലമ് ||൫൧||

മദ്യജതൃഷ്ണാചികിത്സാമാഹ- പാടലേത്യാദി| പാടലാ സുഗന്ധിപുഷ്പവൃക്ഷഃ, ഉത്പലവ്യക്തിബഹുത്വാത് കന്ദേഷ്വിതി ബഹുത്വമുക്തമ്| തത്രേതി തൃഷ്ണായാമ്| ഹിമഃ തുഷാരഃ, തദ്വച്ഛീതലം ഹിമശീതലമ്| പാടലാദിസാധിതമമ്ഭോ ഹിമശീതലം പിപ്പലീചൂര്ണമിശ്രം തൃഷ്ണായാം പിബേദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ||൫൧||

Adhikarana 47 (52) · Śloka 53

സര്പിസ്തൈലവസാമജ്ജദധിഭൃങ്ഗരസൈര്യുതമ് | ക്വാഥേന ബില്വയവയോഃ സര്വഗന്ധൈശ്ച പേഷിതൈഃ ||൫൨|| പക്വമഭ്യഞ്ജനേ ശ്രേഷ്ഠം... |൫൩|

തൃഷ്ണായാം ക്വാഥമഭിധായോപചാരാര്ഥം സ്നേഹമാഹ- സര്പിസ്തൈലവസാമജ്ജേത്യാദി| ഭൃങ്ഗരസോ ഭൃങ്ഗരാജരസഃ| ബില്വം ബില്വഫലമ്| യവാഃ പ്രസിദ്ധാഃ| സര്വഗന്ധാ ഏലാദിപഠിതാഃ| പേഷിതാഃ കല്കീകൃതാഃ| ദധിഭൃങ്ഗരസൈരിതി ദ്വിഭേദഭിന്നഭൃങ്ഗാപേക്ഷയാ രസസ്യാപി ദ്വിവിധത്വം, തതോ ബഹുവചനമ്| ദധ്നാ ഭൃങ്ഗരസേന ബില്വയവയോഃ ക്വാഥേന പ്രത്യേകം ചതുര്ഗുണേന സര്വഗന്ധൈഃ കല്കീകൃതൈഃ സ്നേഹചതുര്ഥാംശൈഃ സര്പിസ്തൈലം വസാ മജ്ജേതി ചതുഃസ്നേഹം പക്വമഭ്യഞ്ജനേ ശസ്തമിതി സമ്ബന്ധഃ| അന്യേऽത്ര മജ്ജാസ്ഥാനേ ദുഗ്ധം പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- തൈലവസേതി യദ്യപി ദ്രവദ്രവ്യമധ്യേ തൈലവസേ പഠിതേ തഥാऽപി സ്നേഹസ്യ സ്നേഹാന്തരേണാസംസ്കാരാത് സര്പിസ്തൈലവസേതി സ്നേഹസ്യ ത്രയം ദുഗ്ധാദിചതുര്ദ്രവൈഃ പക്വമഭ്യഞ്ജനേ ശസ്തമിതി||൫൨||-

Adhikarana 48 (53) · Śloka 53

...സേകേ ക്വാഥശ്ച ശീതലഃ |൫൩|

അഭ്യഞ്ജനസ്നേഹമഭിധായ സേകമാഹ- സേകേ ക്വാഥ ഇത്യാദി| സേകേ പരിഷേകേ| ക്വാഥശ്ച ശീതല ഇതി മധുരശീതദ്രവ്യകൃതോ ഹിമസന്നിഭഃ| ഏതാവഭ്യങ്ഗസേകൌ സതൃഷി മദാത്യയേ കാര്യൌ; അന്യേ മദ്യജതൃഷ്ണായാമേവാഭ്യങ്ഗസേകാവിച്ഛന്തി|൫൩|

Adhikarana 49 (53) · Śloka 54

രസവന്തി ച ഭോജ്യാനി യഥാസ്വമവചാരയേത് ||൫൩|| പാനകാനി സുശീതാനി ഹൃദ്യാനി സുരഭീണി ച |൫൪|

സതൃഷി മദാത്യയേ ഭോജ്യാനി നിര്ദിശന്നാഹ- രസവന്തീത്യാദി| രസവന്തി പ്രചുരമധുരരസാനി| ഭോജ്യാനി ഭക്താനി| യഥാസ്വം യഥാദോഷപ്രത്യനീകമിതി; ഏതേന യദ്ഭോജ്യം യസ്യ ദോഷസ്യ പ്രത്യനീകം തദ്ദോഷജേ സതൃഷി മദാത്യയേ തദ്ഭോജ്യമവചാരയേദിത്യര്ഥഃ| പാനകാനി ദ്രാക്ഷാദാഡിമാദികൃതാനി| ഹൃദ്യാനി മനഃപ്രിയാണി| സുരഭീണി കര്പൂരാദ്യധിവാസിതാനി||൫൩||-

Adhikarana 50 (54) · Śloka 54

ത്വചം പ്രാപ്തസ്തു പാനോഷ്മാ പിത്തരക്താഭിമൂര്ച്ഛിതഃ | ദാഹം പ്രകുരുതേ ഘോരം പിത്തവത്തത്ര ഭേഷജമ് ||൫൪||

ഇദാനീം മദ്യോഷ്മണോ ദാഹകാരിത്വമതിദേശേന തജ്ജന്യദാഹസ്യ ചികിത്സിതം ച ശ്ലോകേനാഹ- ത്വചമിത്യാദി| പാനോഷ്മാ മദ്യപാനോഷ്മാ| പിത്തരക്താഭിമൂര്ച്ഛിതഃ പിത്തരക്തസമ്പൃക്തഃ| ഘോരം ഭയാവഹമ്| പിത്തവത്തത്ര ഭേഷജം മധുരശീതാദി| ‘പാനോഷ്മാ’ ഇത്യത്ര ‘മദ്യോഷ്മാ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൫൪||

Adhikarana 51 (55-56) · Śloka 56

ശീതം വിധാനമത ഊര്ധ്വമഹം പ്രവക്ഷ്യേ ദാഹപ്രശാന്തികരമൃദ്ധിമതാം നരാണാമ് | തത്രാദിതോ മലയജേന ഹിതഃ പ്രദേഹശ്ചന്ദ്രാംശുഹാരതുഹിനോദകശീതലേന ||൫൫|| ശീതാമ്ബുശീതലതരൈശ്ച ശയാനമേനം ഹാരൈര്മൃണാലവലയൈരബലാഃ സ്പൃശേയുഃ | ഭിന്നോത്പലോജ്ജ്വലഹിമേ ശയനേ ശയീത പത്രേഷു വാ സജലബിന്ദുഷു പദ്മിനീനാമ് ||൫൬||

ദാഹപ്രതീകാരമതിദേശേനാഭിധായേശ്വരാണാം പുരുഷാണാം വിശിഷ്ടം പ്രതീകാരമാഹ- ശീതമിത്യാദി| തത്രേതി ദാഹേ| ആദിത ഇതി ആദൌ| മലയജേനേതി സുരഭിചന്ദനേന | പ്രദേഹഃ പ്രതനുര്ലേപഃ| മലയജവിശേഷണമാഹ- ചന്ദ്രാംശുഹാരതുഹിനോദകശീതലേനേതി|- ഹാരോ മുക്താഹാരഃ, തുഹിനോദകം ഹിമപാനീയം, തദ്വച്ഛീതലേനേത്യര്ഥഃ| അന്യേ ‘ചദ്രാംശുഹാരഹിമനിര്മലശീതലേന’ ഇതി, അപരേ ‘ചന്ദ്രാംശുഹാരകരകാഹിമശീതലേന’ ഇതി പഠന്തി| കരകാഃ സ്ഫടികഗുടികാകാരാ വൃഷ്ടിജലജാഃ പാഷാണാഃ, ഹിമം തുഷാരഃ, ശേഷം സമമ്| ശീതാമ്ബുശീതലതരൈഃ ശീതോദകവദതിശയശീതലൈഃ| ഏതദ്വിശേഷണം ഹാരൈര്മൃണാലവലയൈരിത്യനയോഃ| ‘ശീതാമ്ബുശീതലകരൈഃ’ ഇത്യന്യേ; ശീതാമ്ബുവത് ശീതലഹസ്തൈഃ| ശയാനം വിശ്രാന്തം ന തു സ്വപന്തം, താദൃഗ്ദാഹാര്തസ്യ നിദ്രായാ അസമ്ഭവാത്| അന്യേ ‘മൃണാലവലയൈഃ’ ഇത്യത്ര ‘തുഷാരവിമലൈഃ’ ഇതി പഠിത്വാ ഹാരൈരിത്യസ്യ വിശേഷണം മന്യന്തേ| അബലാഃ പ്രൌഢസ്ത്രിയഃ| സ്പൃശേയുഃ സ്പര്ശനം കുര്യുഃ| ദാഹാര്തസ്യ സുഖോത്പാദനായ ശയനമാഹ- ഭിന്നോത്പലോജ്ജ്വലഹിമേ ഇതി|- പ്രഫുല്ലനീലോത്പലോജ്ജ്വലശീതലേ ഏവംവിധേ ശയനേ ശയീത| പക്ഷാന്തരമാഹ- പത്രേഷു വേത്യാദി| സജലബിന്ദുഷു പദ്മിനീനാം പത്രേഷു വാ ശയീതേതി സമ്ബന്ധഃ||൫൫-൫൬||

Adhikarana 52 (57) · Śloka 57

ആസാദയന് പവനമാഹൃതമങ്ഗനാഭിഃ കഹ്ലാരപദ്മദലശൈവലസഞ്ചയേഷു | കാന്തൈര്വനാന്തപവനൈഃ പരിമൃശ്യമാനഃ ശക്തശ്ചരേദ്ഭവനകാനനദീര്ഘികാസു ||൫൭||

കിം കുര്വന് ശയീതേത്യാഹ- ആസാദയന്നിത്യാദി| ആസാദയന് പ്രാപ്നുവന്| കം? പവനം| കിമ്ഭൂതമ്? ആഹൃതമ് ആനീതമ്| അങ്ഗനാഭിഃ സ്ത്രീഭിഃ; വ്യഞ്ജനാദിഭിഃ കൃത്വേത്യൂഹ്യമ്| കഹ്ലാരപദ്മദലശൈവലസഞ്ചയേഷു ശയീതേതി സമ്ബധ്യതേ| കഹ്ലാരം സൌഗന്ധികോത്പലമ്| അന്യേ ‘സഞ്ചയേഷു’ ഇത്യത്ര ‘സഞ്ചയേഭ്യഃ’ ഇതി പഠിത്വാ കഹ്ലാരപദ്മദലശൈവലസഞ്ചയേഭ്യോऽബലാഭിരാഹൃതമിതി സമ്ബധ്നന്തി| ഏവംവിധൈഃ ശയനൈരാഹ്ലാദിതഃ സന് കിം കുര്യാദിത്യാഹ- കാന്തൈരിത്യാദി| കാന്തൈഃ കമനീയൈര്മൃദുശീതസുഗന്ധിഭിഃ, വനാന്തപവനൈഃ ആമ്രാദിവാടികാസമീപവാതൈഃ, പരിമൃശ്യമാനഃ സ്പൃശ്യമാനഃ, ശക്തഃ സമര്ഥഃ സന്, ചരേത് ഭ്രമേത്| കാസു ഭവനകാനനദീര്ഘികാസു ഗൃഹോദ്യാനസസോപാനപുഷ്കരിണീഷു| അന്യേ ‘കാന്തൈഃ’ ഇത്യത്ര ‘ശീതൈഃ’ ഇതി, ‘വനാന്തപവനൈഃ’ ഇത്യത്ര ‘ജലാന്തപവനൈഃ’, ‘പരിമൃശ്യമാന’ ഇത്യത്ര ‘പരിമൃജ്യമാനഃ,’ ‘ശക്തഃ’ ഇത്യത്ര ‘പ്രീതഃ’ ഇതി പഠന്തി||൫൭||

Adhikarana 53 (58) · Śloka 59

ദാഹാഭിഭൂതമഥവാ പരിഷേചയേത്തു ലാമജ്ജകാമ്ബുരുഹചന്ദനതോയതോയൈഃ | വിസ്രാവിതാം ഹൃതമലാം നവവാരിപൂര്ണാം പദ്മോത്പലാകുലജലാമധിവാസിതാമ്ബുമ് ||൫൮|| വാപീം ഭജേത ഹരിചന്ദനഭൂഷിതാങ്ഗഃ കാന്താകരസ്പൃശനകര്കശരോമകൂപഃ |൫൯|

ദാഹാഭിഭൂതമിത്യാദി| അഥവാ തമാതുരം ദാഹപീഡിതം പരിഷേചയേത്| കൈഃ? ലാമജ്ജകേത്യാദിഭിഃ; ലാമജ്ജകം പര്വതോദ്ഭൂതമൂലം, അന്യേ ഉശീരമാഹുഃ; അമ്ബുരുഹം പദ്മോത്പലാദികം; ചന്ദനമത്ര ശ്വേതം, തസ്യൈവ ദാഹഹരത്വാത്; തോയം വാലകം; ഏഷാം തോയൈഃ ക്വാഥൈഃ| വിസ്രാവിതാമിതി നിഃസാരിതപൂര്വപാനീയാമ്| ഹൃതമലാമ് ആകൃഷ്ടപങ്കാദികാമ്, നവവാരിപൂര്ണാമ് അപരനിര്മലജലഭൃതാം; പദ്മോത്പലാകുലജലാം പദ്മമ് ഈഷച്ഛുക്ലം, ഉത്പലാനി നീലോത്പലാനി, തൈര്വ്യാപ്തജലാമ്| അധിവാസിതാമ്ബും പ്രചുരചന്ദനാദിപ്രക്ഷേപേണ സുഗന്ധിതജലാമ്| ഏവംവിധാം വാപീം ഭജേത സേവേത, ‘ദാഹാര്ത ആതുര’ ഇതി ശേഷഃ| കിമ്ഭൂതഃ സന്? ചന്ദനഭൂഷിതാങ്ഗഃ ശ്വേതചന്ദനാനുലിപ്തഗാത്രഃ| പുനഃ കിമ്ഭൂതഃ? കാന്തേത്യാദിവിശേഷണയുക്തഃ||൫൮||-

Adhikarana 54 (59) · Śloka 60

തത്രൈനമമ്ബുരുഹപത്രസമൈഃ സ്പൃശന്ത്യഃ ശീതൈഃ കരോരുവദനൈഃ കഠിനൈഃ സ്തനൈശ്ച ||൫൯|| തോയാവഗാഹകുശലാ മധുരസ്വഭാവാഃ സംഹര്ഷയേയുരബലാഃ സുകലൈഃ പ്രലാപൈഃ |൬൦|

തത്ര തസ്യാം വാപ്യമ്| ഏനം ദാഹാര്തമ്| അമ്ബുരുഹം കമലം, തസ്യ പത്രസമൈഃ പത്രതുല്യൈഃ; ഏതച്ച ശീതൈഃ കരോരുവദനൈരിത്യസ്യ വിശേഷണമ്| ‘വദനൈഃ’ ഇത്യത്ര ‘ജഘനൈഃ’ ഇത്യന്യേ| മധുരസ്വഭാവാ മൃദുപ്രചാരാഃ| സുകലൈഃ പ്രലാപൈഃ ശോഭനകലായുക്തൈഃ പ്രകൃഷ്ടവചനൈഃ| തത്ര വാപ്യമേവംവിധൈഃ കരോരുവദനൈഃ സ്തനൈശ്ച കഠിനൈഃ സ്പൃശന്ത്യോऽബലാഃ പ്രൌഢസ്ത്രിയസ്തോയാവഗാഹകുശലാ മൃദുപ്രചാരാഃ സുകലൈഃ പ്രലാപൈരേനം ദാഹാര്തം സംഹര്ഷയേയുഃ തുഷ്ടിമുത്പാദയേയുരിതി സമ്ബന്ധഃ||൫൯||-

Adhikarana 55 (60-61) · Śloka 62

ധാരാഗൃഹേ പ്രഗലിതോദകദുര്ദിനാഭേ ക്ലാന്തഃ ശയീത സലിലാനിലശീതകുക്ഷൌ ||൬൦|| ഗന്ധോദകൈഃ സകുസുമൈരുപസിക്തഭൂമൌ പത്രാമ്ബുചന്ദനരസൈരുപലിപ്തകുഡ്യേ | ജാത്യുത്പലപ്രിയകകേശരപുണ്ഡരീകപുന്നാഗനാഗകരവീരകൃതോപചാരേ ||൬൧|| തസ്മിന് ഗൃഹേ കമലരേണ്വരുണേ ശയീത യത്നാഹൃതാനിലവികമ്പിതപുഷ്പദാമ്നി |൬൨|

ധാരാഗൃഹേ ഇത്യാദി| പ്രഗലിതം ഗലിതും പ്രവൃത്തം യദുദകം തേന ദുര്ദിനസ്യേവ ആഭാ യസ്യ തത്തഥാ| ക്ലാന്തോ ഗ്ലാനിയുക്തഃ, ‘ആതുര’ ഇതി ശേഷഃ| സലിലേന മിശ്രിതോऽനിലഃ സലിലാനിലസ്തേന ശീതഃ കുക്ഷിരഭ്യന്തരം യസ്യ തത് തത്ര| ‘സജലാമ്ബുദശീതകുക്ഷൌ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി; തത്ര സജലമേഘവച്ഛീതാഭ്യന്തരപ്രദേശേ| ഗന്ധോദകൈഃ ഏലാദിഗന്ധദ്രവ്യകഷായൈഃ| സകുസുമൈഃ ജാതീകുസുമാദിയുതൈഃ| അന്യേ ‘സകുസുമൈരുപസിക്തഭൂമൌ’ ഇത്യത്ര ‘പടുഭിരുക്ഷിതഭൂമിഭാഗേ’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര ഏലാദികഷായൈഃ പടുഭിര്വ്യക്തഗന്ധൈഃ സിക്തോ ഭൂമിപ്രദേശോ യത്ര| പത്രം പത്രകമ്, അമ്ബു വാലകം, ചന്ദനം ശ്വേതചന്ദനം; രസോऽത്ര ക്വാഥഃ| കുഡ്യം ഭിത്തിഃ| ഏതേഷാമേവ കല്കക്വാഥാഭ്യാമുപലിപ്തഭിത്തികേ| ‘ഉപദിഗ്ധകുഡ്യേ’ ഇത്യന്യേ; തത്രാപ്യേക ഏവാര്ഥഃ| ജാതീ പ്രസിദ്ധാ, ഉത്പലം നീലോത്പലം, പ്രിയകോ ബീജകഃ, കേശരോ ബകുലഃ, പുണ്ഡരീകം ശ്വേതപദ്മം, പുന്നാഗോ ദേവവല്ലഭഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ, നാഗം നാഗകേശരം, കരവീരോऽത്ര രക്തകരവീരഃ, അത്രൈതേഷാം പുഷ്പാണി ഗ്രാഹ്യാണി; തൈഃ കൃതോപചാരേ കൃതരചനാവിശേഷേ ധാരഗൃഹേ| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി- ‘മാംസീതമാലതൃണകുങ്കുമപദ്മപത്രജാത്യുത്പലാഗ്രകരവീരകൃതോപകാരേ’ ഇതി| തമാലം പത്രകം, തൃണം സുഗന്ധിതൃണം, പദ്മപത്രകം കമലപത്രം, ജാത്യുത്പലേ പൂര്വവത്, അഗ്രകരവീരോ രക്തകരവീരഃ, ശേഷം സമമിതി| തസ്മിന് ഗൃഹേ ധാരാഗൃഹേ| കമലരേണ്വരുണേ കമലധൂലീവദ്രക്താങ്ഗേ ഇതി ധാരാഗൃഹവിശേഷണമ്| യത്നാഹൃതാനിലവികമ്പിതപുഷ്പദാമ്നി പ്രകാരാന്തരാനീതവചാലിതപുഷ്പമാലായുക്തേ ||൬൦-൬൧||-

Adhikarana 56 (62-64) · Śloka 64

ഹേമന്തവിന്ധ്യഹിമവന്മലയാചലാനാം ശീതാമ്ഭസാം സകദലീഹരിതദ്രുമാണാമ് ||൬൨|| ഉദ്ഭിന്നനീലനലിനാമ്ബുരുഹാകരാണാം ചന്ദ്രോദയസ്യ ച കഥാഃ ശൃണുയാന്മനോജ്ഞാഃ | മ്ലാനം പ്രതാന്തമനസം മനസോऽനുകൂലാഃ പീനസ്തനോരുജഘനാ ഹരിചന്ദനാങ്ഗ്യഃ ||൬൩|| താ ഏനമാര്ദ്രവസനാഃ സഹ സംവിശേയുഃ ശ്ലിഷ്ട്വാऽബലാഃ ശിഥിലമേഖലഹാരയഷ്ട്യഃ ||൬൪||

ഏവംവിധേ ധാരാഗൃഹേ ശയാനഃ കിം കുര്യാദിത്യാഹ- ഹേമന്തേത്യാദി| ഹേമന്തഃ ഋതുഃ; മലയാന്തൈരചലശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ, തേനാത്ര വിന്ധ്യവനാദിപരിഹാരഃ | തേഷാം വിശേഷണത്രയമാഹ- ശീതാമ്ഭസാം ശീതപാനീയാനാമ്| സകദലീഹരിതദ്രുമാണാം കദലീഹരിതവൃക്ഷസഹിതാനാമ്| ഉദ്ഭിന്നനീലനലിനാമ്ബുരുഹാകരാണാമ് ഉദ്ഭിന്നാനി വികസിതാനി നീലനലിനാനി നീലോത്പലാനി അമ്ബുരുഹാണി പുണ്ഡരീകരക്തോത്പലാദീനി തേഷാമാകരാഃ തദ്യുക്തജലാശയാഃ തേ ഉത് ഊര്ധ്വപ്രദേശേ യേഷാമിത്യര്ഥഃ; തേഷാമേവംവിധാനാം പര്വതാനാം മനോജ്ഞാഃ കഥാഃ ശൃണുയാത്| ചന്ദ്രോദയസ്യ ചേതി കഥാഃ ശൃണുയാദിത്യര്ഥഃ| മനോജ്ഞാ മനോനുകൂലാഃ| ഏവമപി സുഖമനാപ്നുവന്തം കഥമുപാചരേദിത്യാഹ- മ്ലാനമിത്യാദി| മ്ലാനം ഗ്ലാനിയുക്തമ്| പ്രതാന്തമനസം ദീനമനസ്കമ്| പീനാനി മാംസലാനി സ്തനോരുജഘനാനി യാസാം താസ്തഥാ; ജഘനം സ്ത്രീകട്യഗ്രഭാഗഃ| ഹരിചന്ദനാങ്ഗ്യഃ രക്തചന്ദനാനുലിപ്താഃ; അന്യേ ‘ഘനസാരദിഗ്ധാ’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര ചന്ദനാനുലിപ്താഃ| താ ഇതി അബലാ ഇത്യര്ഥഃ| ഏനം ദാഹാര്തിമന്തമ്| ആര്ദ്രവസനാ ആര്ദ്രവസ്ത്രാഃ | സഹ സംവിശേയുരിതി ദാഹാര്തേന സഹ വിശ്രാമം കുര്യുരിത്യര്ഥഃ| ശ്ലിഷ്ട്വാ ആലിങ്ഗ്യ| അബലാഃ സ്ത്രിയഃ| കിമ്ഭൂതാഃ? ശിഥിലമേഖലഹാരയഷ്ട്യ ഇതി ശിഥിലാ ലമ്ബമാനാ മേഖലാ ക്ഷുദ്രസുവര്ണഘണ്ടികായുക്തഃ കടിദോരകഃ, ഹാരയഷ്ടിഃ മൌക്തികമാലാ യാസാം താസ്തഥാ| താ അബലാഃ മനസോऽനുകൂലാ ഇത്യാദിവിശേഷണവിശിഷ്ടാഃ, ഗ്ലാനം പ്രതാന്തമനസമാതുരം ശ്ലിഷ്ട്വാ തേനൈവ സഹ സംവിശേയുരിതി സമ്ബന്ധഃ| കേചിത് ‘ശ്ലിഷ്ട്വാ’ ഇത്യത്ര ‘ശ്ലിഷ്യ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ശ്ലിഷ്യ ആശ്ലിഷ്യ; ഛന്ദോനുരോധേന ആങ്ശബ്ദലോപഃ||൬൨-൬൪||

Adhikarana 57 (65) · Śloka 65

ഹര്ഷയേയുര്നരം നാര്യഃ സ്വഗുണൈ രഹസി സ്ഥിതാഃ | താഃ ശൈത്യാച്ഛമയേയുശ്ച പിത്തപാനാത്യയാന്തരമ് ||൬൫||

ഹര്ഷയേയുരിത്യാദി| ഹര്ഷയേയുഃ തുഷ്ടിം നയേയുഃ| നരമിതി ദാഹാര്തമ്| നാര്യഃ സ്ത്രിയഃ| കൈര്ഹര്ഷയേയുഃ? സ്വഗുണൈഃ മൃദുഭാഷണാദിഭിഃ| രഹസിസ്ഥിതാ ഏകാന്തേ സ്ഥിതാഃ| താ നാര്യഃ| ശൈത്യാത് ‘ആത്മന’ ഇതി ശേഷഃ| ശമയേയുഃ ശാന്തിം നയേയുഃ| കിം ശമയേയുഃ? പിത്തപാനാത്യയാന്തരം പിത്തപാനാത്യയഭേദമ്||൬൫||

Adhikarana 58 (66) · Śloka 66

തൃഡ്ദാഹരക്തപിത്തേഷു കാര്യോऽയം ഭേഷജക്രമഃ | സാമാന്യതോ... |൬൬|

ഇമം വിധിമന്യത്രാപ്യതിദിശന്നാഹ- തൃഡിത്യാദി| തൃട് പിപാസാ, ദാഹോ നാനാപ്രകാരോ വക്ഷ്യമാണഃ| അയമ് അനന്തരോക്തഃ| ഭേഷജക്രമ ഔഷധവിധിഃ കാര്യഃ|൬൬|-

Adhikarana 59 (66) · Śloka 66

... വിശേഷം തു ശൃണു ദാഹേഷ്വശേഷതഃ ||൬൬||

തൃഡാദിഷു സാമാന്യതോ വിധിമുദ്ദിശ്യ ദാഹേഷു വിശേഷവിധിമാഹ- വിശേഷമിത്യാദി| ദാഹേഷ്വിതി ബഹുവചനം നാനാപ്രകാരത്വേന ദാഹസ്യാഭിധാസ്യമാനത്വാത്; അത ഏവ അശേഷത ഇത്യുക്തമ്, അശേഷേഷ്വിത്യര്ഥഃ||൬൬||

Adhikarana 60 (67-69) · Śloka 69

കൃത്സ്നദേഹാനുഗം രക്തമുദ്രിക്തം ദഹതി ഹ്യതി | സഞ്ചൂഷ്യതേ ദഹ്യതേ ച താമ്രാഭസ്താമ്രലോചനഃ ||൬൭|| ലോഹഗന്ധാങ്ഗവദനോ വഹ്നിനേവാവകീര്യതേ | തം വിലങ്ഘ്യ വിധാനേന സംസൃഷ്ടാഹാരമാചരേത് ||൬൮|| അപ്രശാമ്യതി ദാഹേ ച രസൈസ്തൃപ്തസ്യ ജാങ്ഗലൈഃ | ശാഖാശ്രയാ യഥാന്യായം രോഹിണീര്വ്യധയേത് സിരാഃ ||൬൯||

ഇദാനീം രക്താദിദാഹലക്ഷണം തേഷാമേവ വിശിഷ്ടം ചികിത്സിതം ചാഹ- കൃത്സ്നദേഹാനുഗമിത്യാദി| കൃത്സ്നദേഹാനുഗം സകലദേഹവ്യപ്തമ്| ഉദ്രിക്തം പ്രവൃദ്ധമ്| ഹിശബ്ദ ഏവാര്ഥേ| സഞ്ചൂഷ്യതേ ആകൃഷ്യത ഇവ വേദനാവിശേഷഃ| ‘ദഹ്യതേ’ ഇത്യത്ര 'ഉഷ്യതേ' ഇത്യന്യേ; തത്ര ഉഷ്യതേ ദഹ്യത ഇത്യര്ഥഃ| താമ്രാഭഃ താമ്രപ്രഭഃ| താമ്രലോചനോ ലോഹിതാക്ഷഃ| ലോഹഗന്ധശബ്ദോऽങ്ഗവദനാഭ്യാം സമ്ബധ്യതേ| വഹ്നിനേവാവകീര്യതേ ജ്വലിതാങ്ഗാരൈരിവാത്മാനമാചിതം മന്യതേ, അനേന ദാഹാതിശയഃ പ്രതിപാദിതഃ| തമിതി രക്തദാഹാര്തമ് | വിലങ്ഘയേതി വിവിധപ്രകാരം ലങ്ഘയിത്വാ| വിധാനേന ക്രമേണ, സംസൃഷ്ടാഹാരം കൃതതര്പണാദിക്രമം, ആചരേദിതി കുര്യാത്, ‘വൈദ്യപ്രയുക്തം’ ഇതി ശേഷഃ| ഏവമപ്യപ്രശാമ്യതി ദാഹേ കിം കുര്യാദിത്യാഹ- അപ്രശാമ്യതീത്യാദി| അപ്രശാമ്യതി ദാഹേ ജാങ്ഗലൈ രസൈസ്തൃപ്തസ്യ ശാഖാശ്രയാ ബാഹുജങ്ഘാശ്രയാഃ രോഹിണീഃ ലോഹിതാഃ സിരാ യഥാന്യായം വ്യധയേദിതി സമ്ബന്ധഃ; യഥാന്യായം സിരാവ്യധവിധാനോക്തേന ന്യായേനേത്യര്ഥഃ||൬൭-൬൯||

Adhikarana 61 (70) · Śloka 70

പിത്തജ്വരസമഃ പിത്താത് സ ചാപ്യസ്യ വിധിര്ഹിതഃ |൭൦|

അതഃ പരം ദാഹസ്യ പിത്തജ്വരേണ സഹ സമത്വം തച്ചികിത്സിതം ചാഹ- പിത്തജ്വരസമ ഇത്യാദി|൭൦|

Adhikarana 62 (70-71) · Śloka 71

തൃഷ്ണാനിരോധാദബ്ധാതൌ ക്ഷീണേ തേജഃ സമുദ്ധതമ് ||൭൦|| സബാഹ്യാഭ്യന്തരം ദേഹം ദഹേദ്വൈ മന്ദചേതസഃ | സംശുഷ്കഗലതാല്വോഷ്ഠോ ജിഹ്വാം നിഷ്കൃഷ്യ ചേഷ്ടതേ ||൭൧||

തൃണ്ണിരോധജേ ദാഹേ ചികിത്സിതം നിര്ദിശന്നാഹ- തൃഷ്ണാനിരോധാദിത്യാദി| അബ്ധാതൌ പാനീയധാതൌ| തേജഃ പിത്തോഷ്മാ| സമുദ്ധതമ് അത്യര്ഥവൃദ്ധമ്| ഏവംവിധം തേജോ ദേഹം സബാഹ്യാഭ്യന്തരം മന്ദചേതസ ആതുരസ്യ വൈ സ്ഫുടം ദഹേദിത്യര്ഥഃ| സ ദഹ്യമാനദേഹഃ കിം കുര്യാദിത്യാഹ- ജിഹ്വാം നിഷ്കൃഷ്യേത്യാദി| ജിഹ്വാം നിഷ്കൃഷ്യ നിഃസാര്യേത്യര്ഥഃ| ചേഷ്ടതേ ഹസ്തപാദാദിവിക്ഷേപണം കരോതി, ‘ദാഹാര്തഃ’ ഇതി ശേഷഃ| അന്യേ ‘ജിഹ്വാ നിഃസൃത്യ വേപതേ’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര ദാഹാര്തസ്യ ജിഹ്വാ നിഃസൃത്യ കമ്പതേ ഇത്യര്ഥഃ||൭൦-൭൧||

Adhikarana 63 (72) · Śloka 73

തത്രോപശമയേത്തേജസ്ത്വബ്ധാതും ച വിവര്ധയേത് | പായയേത് കാമമമ്ഭശ്ച ശര്കരാഢ്യം പയോऽപി വാ ||൭൨|| ശീതമിക്ഷുരസം മന്ഥം വിതരേച്ചേരിതം വിധിമ് |൭൩|

തത്രേത്യാദി| തത്ര തൃഷ്ണാനിരോധജേ ദാഹേ| ഉപശമയേത് ശാന്തിം നയേത് മധുരശീതാദിഭിഃ| തേജഃ പിത്തോഷ്മാണമ്| അത്രാന്യേ ‘തസ്യ തേജഃ പ്രശമയേത്’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര തസ്യേതി ദാഹാര്തസ്യ, ശേഷം സമമ്| അബ്ധാതും ച വിവര്ധയേദിതി സ്വയോനിവര്ധനൈഃ മധുരസ്നിഗ്ധശീതലൈഃ| അമ്ഭഃ പാനീയമ്| തം തൃഷ്ണാനിരോധജദാഹാര്തമ്| കിമ്ഭൂതമമ്ഭഃ? ശര്കരാഢ്യം പ്രഭൂതശര്കരായുക്തമ്| കിമമ്ഭ ഏവ പായയേദിത്യാഹ- പയോऽപി വേതി|- ശര്കരാഢ്യം ദുഗ്ധം വേത്യര്ഥഃ| മന്ഥം “ശക്തവഃ സര്പിഷാऽഭ്യക്താഃ ശീതവാരിപരിപ്ലുതാഃ” ഇത്യാദ്യുക്തലക്ഷണമ്| വിതരേച്ചേരിതം വിധിമിതി പിത്തജ്വരഹരമ്| കേചിത് ‘വിതരേച്ചേതരം വിധിമ്’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര പിത്തജ്വരോക്താത് ഇതരോऽന്യഃ പിത്തഹരോ വിധിരിത്യര്ഥഃ||൭൨||-

Adhikarana 64 (73) · Śloka 74

അസൃജാ പൂര്ണകോഷ്ഠസ്യ ദാഹോ ഭവതി ദുഃസഹഃ ||൭൩|| വിധിഃ സദ്യോവ്രണീയോക്തസ്തസ്യ ലക്ഷണമേവ ച |൭൪|

അസൃജാ പൂര്ണകോഷ്ഠസ്യേത്യാദി| അസൃജാ രക്തേന| പൂര്ണകോഷ്ഠസ്യ സമ്ഭൃതോദരസ്യ| ദുഃസഹഃ രൌദ്രഃ| വിധിഃ ചികിത്സാ| തസ്യേതി ദാഹാര്തസ്യ| ലക്ഷണമേവേതി സദ്യോവ്രണീയോക്തമിത്യര്ഥഃ ‘അസൃജാ’ ഇത്യത്ര ‘അസൃജഃ’ ഇതി ഷഷ്ഠ്യന്തം കേചിത് പഠന്തി, പൂരണാര്ഥേ ഷഷ്ഠീം വ്യാഖ്യാനയന്തി ച||൭൩||-

Adhikarana 65 (74-75) · Śloka 75

ധാതുക്ഷയോക്തോ യോ ദാഹസ്തേന മൂര്ച്ഛാതൃഷാന്വിതഃ ||൭൪|| ക്ഷാമസ്വരഃ ക്രിയാഹീനോ ഭൃശം സീദതി പീഡിതഃ | രക്തപിത്തവിധിസ്തസ്യ ഹിതഃ സ്നിഗ്ധോऽനിലാപഹഃ ||൭൫||

ധാതുക്ഷയോക്തോ യോ ദാഹ ഇത്യാദി| ധാതുക്ഷയോക്തോ രക്തക്ഷയോക്തഃ| യച്ചാത്ര രക്തക്ഷയോക്ത ഇതി പാഠോ ന കൃതഃ, തദിതരധാതുക്ഷയേऽപി ദാഹോ ഭവതീതി ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| തേന ധാതുക്ഷയജദാഹേന| ക്ഷാമസ്വരോ ദുര്ബലസ്വരഃ| ക്രിയാഹീനഃ കായികമാനസചേഷ്ടാഹീനഃ| പീഡിതോ ‘ദാഹേന’ ഇതി ശേഷഃ||൭൪-൭൫||

Adhikarana 66 (76-77) · Śloka 77

ക്ഷതജേനാശ്നതശ്ചാന്യഃ ശോചതോ വാऽപ്യനേകധാ | തേനാന്തര്ദഹ്യതേऽത്യര്ഥം തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാപ്രലാപവാന് ||൭൬|| തമിഷ്ടവിഷയോപേതം സുഹൃദ്ഭിരഭിസംവൃതമ് | ക്ഷീരമാംസരസാഹാരം വിധിനോക്തേന സാധയേത് ||൭൭||

‘അസൃജാ പൂര്ണകോഷ്ഠസ്യ’ ഇത്യാദിനാ കോഷ്ഠസ്ഥേന രക്തേന ദാഹമഭിധായേദാനീം പ്രകാരാന്തരേണാഹ- ക്ഷതജേനാശ്നതശ്ചാന്യ ഇത്യാദി| ക്ഷതജേന രക്തേന| അശ്നതഃ ഭോജനം കുര്വതഃ| അന്യോ ‘ദാഹ’ ഇതി ശേഷഃ| ശോചതോ വാऽപ്യനേകധേതി അനേകപ്രകാരം ശോകം കുര്വതഃ| ശോകം കുര്വതോ ഭോജനം കുര്വതോ വാऽപി നരസ്യാന്യോ ദാഹോ രക്തേന ഭവതീതി സമ്ബന്ധഃ| തേന ദാഹേന, അന്തഃ അഭ്യന്തരം ദഹ്യതേ| മൂര്ച്ഛാതൃഷ്ണാപ്രലാപവാന് ‘ആതുരോ ഭവതി’ ഇതി ശേഷഃ| തമ് ആതുരമ്| ഇഷ്ടവിഷയോപേതമ് അഭിലഷിതശബ്ദസ്പര്ശാദിസംയുക്തമ്| സുഹൃദ്ഭിഃ മിത്രൈഃ| അഭിസംവൃതം സമന്തതഃ പരിവൃതമ്| വിധിനോക്തേന സാധയേത് ദാഹശാന്തികരേണ പ്രാഗുക്തേന വിധാനേന ശാന്തിം നയേത്||൭൬-൭൭||

Adhikarana 67 (78) · Śloka 78

മര്മാഭിഘാതജോऽപ്യസ്തി സ ചാസാധ്യതമഃ സ്മൃതഃ |൭൮|

മര്മാഭിഘാതജ ഇത്യാദി| മര്മാഭിഘാതജഃ സദ്യഃ കാലാന്തരേ വാ പ്രാണഹരമര്മാഭിഘാതജഃ| യദ്യേവം തര്ഹി അസാധ്യത്വം പ്രാപ്തമേവ, സ ചാസാധ്യതമഃ സ്മൃത ഇതി വ്യര്ഥമ്| നൈവം, സ ചാസാധ്യതമഃ സ്മൃത ഇത്യസ്മാദേവ സദ്യഃകാലാന്തരപ്രാണഹരമര്മജോ ജ്ഞായത ഇത്യദോഷഃ| ‘സ ചാസാധ്യതമഃ സ്മൃതഃ’ ഇത്യത്രാന്യേ ‘സോऽസാധ്യഃ സപ്തമോ മത’ ഇതി പഠന്തി| അത ഏവ ച ദാഹഗണനാം കുര്വന്തി- ത്വചം പ്രാപ്തസ്തു പാനോഷ്മേത്യാദിഃ പ്രഥമോ ദാഹഃ, കൃത്സ്നദേഹാനുഗം പിത്തമിത്യാദിര്ദ്വിതീയഃ തൃഷ്ണാനിരോധാദിത്യാദിസ്തൃതീയഃ, അസൃജാ പൂര്ണകോഷ്ഠസ്യേത്യാദിശ്ചതുര്ഥഃ, ധാതുക്ഷയോക്ത ഇത്യാദിഃ പഞ്ചമഃ, ക്ഷതജേനാശ്നതശ്ചാന്യഃ ശോചതോ വാऽപീത്യാദിഃ ഷഷ്ഠഃ, സപ്തമശ്ച മര്മാഭിഘാതജഃ|൭൮|-

Adhikarana 68 (78) · Śloka 78

സര്വ ഏവ ച വര്ജ്യാഃ സ്യുഃ ശീതഗാത്രേഷു ദേഹിഷു ||൭൮|| (ഏവംവിധോ ഭവേദ്യസ്തു മദിരാമയപീഡിതഃ ||) |

അവസ്ഥായാം സര്വേഷാമപി ദാഹാനാം വര്ജനമാഹ- സര്വ ഏവേത്യാദി| സര്വ ഏവ ‘ദാഹാ’ ഇതി ശേഷഃ||൭൮||

Adhikarana 69 (79) · Śloka 79

പ്രശാന്തോപദ്രവേ ചാപി ശോധനം പ്രാപ്തമാചരേത് ||൭൯||

ദാഹാനാം പുനരാവൃത്തിനിഷേധായ വിധാനമാഹ- ഏവംവിധോ ഭവേദിത്യാദി| പ്രശാന്തോപദ്രവേ നിവൃത്തതൃഷ്ണാദികേ ‘ആതുരേ’ ഇതി ശേഷഃ| ശോധനം വിരേചനം, പിത്തഹരത്വാത്| പ്രാപ്തം യഥാദോഷപ്രത്യനീകമ്| ആചരേത് കുര്യാത് ‘വൈദ്യ’ ഇതി ശേഷഃ| അന്യേ ശോധനശബ്ദേന വമനമപി കഥയന്തി| തദ്വമനം ദാഹകാരിണി പിത്തേ കഫസ്ഥാനഗേ കാര്യമ്| അന്യേ ‘പ്രശാന്തോപദ്രവശ്ചാപി’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര ഏവംവിധ ആതുരഃ ശോധനമാചരേദിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൭൯||

Adhikarana 70 (80) · Śloka 80

സജീരകാണ്യാര്ദ്രകശൃങ്ഗവേരസൌവര്ചലാന്യര്ധജലപ്ലുതാനി | മദ്യാനി ഹൃദ്യാന്യഥ ഗന്ധവന്തി പീതാനി സദ്യഃ ശമയന്തി തൃഷ്ണാമ് ||൮൦||

യഥാ പീയമാനം മദ്യം തൃഷ്ണാകരം ന ഭവതി തഥാ പ്രാഹ- സജീരകാണിത്യാദി| സജീരകാണി ജീരകസഹിതാനി| ആര്ദ്രകം പ്രസിദ്ധം, ശൃങ്ഗവേരം ശുണ്ഠീ| ആര്ദ്രകസ്യാദൌ സഹശബ്ദോ ബോദ്ധവ്യഃ; തേന ‘ആര്ദ്രകശൃങ്ഗവേരസൌവര്ചലാനി’ ഇതി മദ്യാനീത്യസ്യ വിശേഷണമ്| അര്ധജലപ്ലുതാനി അര്ധപാനീയമിശ്രിതാനി| ഹൃദ്യാനി മനഃപ്രിയാണി| ഗന്ധവന്തി പ്രശസ്തഗന്ധാനി| ഏവംവിധാനി മദ്യാനി പീതാനി സന്തി സദ്യസ്തൃഷ്ണാം ശമയന്തീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ||൮൦||

Adhikarana 71 (81) · Śloka 81

ജലപ്ലുതശ്ചന്ദനഭൂഷിതാങ്ഗഃ സ്രഗ്വീ സഭക്താം പിശിതോപദംശാമ് | പിബന് സുരാം നൈവ ലഭേത രോഗാന് മനോനുവിഘ്നം ച മദം ന യാതി ||൮൧||

കിമ്ഭൂതഃ സന്മദ്യപഃ കിമ്ഭൂതാം സുരാം പിബന് പാനജരോഗാന് മനോവിധാതകം ച മദം ന പ്രാപ്നോതീത്യാഹ- ജലപ്ലുത ഇത്യാദി| ജലപ്ലുതോ ജലാര്ദ്രഗാത്രഃ| ചന്ദനഭൂഷിതാങ്ഗഃ ചന്ദനാനുലിപ്തശരീരഃ| സ്രഗ്വീ പുഷ്പമാലായുക്തഃ| സഭക്താം ഭക്തേന സഹിതാമ്| പിശിതോപദംശാം മാംസഭക്ഷണസഹിതാമ്| രോഗാന് പാനജാനിത്യര്ഥഃ| മനോനുവിഘ്നം ച മദം ന യാതി മനോവിഘാതകം മദം ന പ്രാപ്നോതി| ഏതേനോത്തരൌ മദൌ നാധിഗച്ഛതീത്യുക്തമ്| അന്യേ ‘മനോമതിഘ്നം ച മദം ന യാതി’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര മനോബുദ്ധിപ്രമോഹലക്ഷണം മദം ന പ്രാപ്നോതീത്യര്ഥഃ||൮൧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 47

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ കായചികിത്സാതന്ത്രേ മദാത്യയപ്രതിഷേധോ നാമ (നവമോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) സപ്തചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ ||൪൭||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രേ സപ്തചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൪൭||