Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః పానాత్యయప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः पानात्ययप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
మూర్చ్ఛాప్రతిషేధానంతరం పిత్తప్రధానసామ్యాత్ అసంవిత్తిజనకసామ్యాచ్చ పానాత్యయప్రతిషేధారంభో యుక్త ఇత్యత ఆహ- అథాత ఇత్యాది| పానాత్యయ ఇత్యత్ర ఆదిశబ్దో లుప్తో జ్ఞేయః, తేన పరమదాదీనాం గ్రహణం||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
మద్యముష్ణం తథా తీక్ష్ణం సూక్ష్మం విశదమేవ చ | రూక్షమాశుకరం చైవ వ్యవాయి చ వికాశి చ ||3||
मद्यमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्मं विशदमेव च | रूक्षमाशुकरं चैव व्यवायि च विकाशि च ||३||
🔊 Audio coming soon
తత్రాదౌ మద్యగుణప్రణయనం , ఏవంగుణమపి మద్యం మిథ్యోపయుక్తం పానాత్యయాదికం కరోతీతి ప్రతిపాదనార్థం | మద్యమిత్యాది| ఆశుకరం శీఘ్రకారి| వ్యవాయి సర్వం దేహం వ్యాప్య పశ్చాత్ పాకం యాతి| వికాశి సంధిబంధవిమోచకం| యద్యపి సూత్రస్థానే మద్యగుణా ఉక్తాస్తథాఽప్యధికఖ్యాపనార్థమత్రాప్యుక్తాః||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
ఔష్ణ్యాచ్ఛీతోపచారం తత్తైక్ష్ణ్యాద్ధంతి మనోగతిం | విశత్యవయవాన్ సౌక్ష్మ్యాద్వైశద్యాత్కఫశుక్రనుత్ ||4|| మారుతం కోపయేద్రౌక్ష్యాదాశుత్వాచ్చాశుకర్మకృత్ | హర్షదం చ వ్యవాయిత్వాద్వికాశిత్వాద్విసర్పతి ||5||
औष्ण्याच्छीतोपचारं तत्तैक्ष्ण्याद्धन्ति मनोगतिम् | विशत्यवयवान् सौक्ष्म्याद्वैशद्यात्कफशुक्रनुत् ||४|| मारुतं कोपयेद्रौक्ष्यादाशुत्वाच्चाशुकर्मकृत् | हर्षदं च व्यवायित्वाद्विकाशित्वाद्विसर्पति ||५||
🔊 Audio coming soon
మద్యగుణానభిధాయ కర్మాణ్యాహ- ఔష్ణ్యాదిత్యాది| ‘ఔష్ణ్యాచ్ఛీతోపచారం’ ఇత్యనేన పిత్తకోపిత్వం సూచితం| మనోగతిం బాహ్యాధ్యాత్మికాం కరణప్రాప్తిం| అవయవాన్ హృదయౌజఃప్రభృతీన్| హర్షదం మనోహర్షకరం; న తు పుంస్త్వదం, శుక్రహరత్వాత్||4-5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
తదమ్లం రసతః ప్రోక్తం లఘు రోచనదీపనం | కేచిల్లవణవర్జ్యాంస్తు రసానత్రాదిశంతి హి ||6||
तदम्लं रसतः प्रोक्तं लघु रोचनदीपनम् | केचिल्लवणवर्ज्यांस्तु रसानत्रादिशन्ति हि ||६||
🔊 Audio coming soon
మద్యస్య కర్మాభిధాయ రసమాహ- తదమ్లం రసత ఇత్యాది| తత్ మద్యం| అమ్లం అమ్లరసోత్కటం, తేన ఇతరేఽపి పంచరసా అనురసత్వేన మద్యే బోద్ధవ్యాః| తథా చోక్తం,- “మద్యస్య షడ్రసత్వేఽపి వ్యక్తోఽమ్లో రస ఉచ్యతే”- ఇతి| ఏకీయమతమాహ- కేచిల్లవణవర్జ్యానిత్యాది||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
స్నిగ్ధైస్తదన్నైర్మాంసైశ్చ భక్ష్యైశ్చ సహ సేవితం | భవేదాయుఃప్రకర్షాయ బలాయోపచయాయ చ ||7||
स्निग्धैस्तदन्नैर्मांसैश्च भक्ष्यैश्च सह सेवितम् | भवेदायुःप्रकर्षाय बलायोपचयाय च ||७||
🔊 Audio coming soon
ఏవంగుణమపి మద్యం యథా సేవ్యమానం గుణాయ భవతి తథాఽఽహ స్నిగ్ధైస్తదన్నైరిత్యాది| స్నిగ్ధైరిత్యుపలక్షణం; తేన ఇతరేఽపి మద్యవిపరీతగుణాః శీతాదయో జ్ఞేయాః| తత్ మద్యం| బలాయ ఓజసే, ఉపచయాయ చ మాంసోపచయాయ||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
కామ్యతా మనసస్తుష్టిర్ధైర్యం తేజోఽతివిక్రమః | విధివత్ సేవ్యమానే తు మద్యే సన్నిహితా గుణాః ||8||
काम्यता मनसस्तुष्टिर्धैर्यं तेजोऽतिविक्रमः | विधिवत् सेव्यमाने तु मद्ये सन्निहिता गुणाः ||८||
🔊 Audio coming soon
అనంతరోక్తవిధినా సేవ్యమానేన మద్యేన కామ్యతాదయోఽపి గుణా భవంతీతి దర్శయన్నాహ- కామ్యతేత్యాది| కామ్యతా కమనీయత్వం| తేజః ప్రభా| సన్నిహితాః సమ్యగవస్థితాః||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
తదేవానన్నమజ్ఞేన సేవ్యమానమమాత్రయా | కాయాగ్నినా హ్యగ్నిసమం సమేత్య కురుతే మదం ||9||
तदेवानन्नमज्ञेन सेव्यमानममात्रया | कायाग्निना ह्यग्निसमं समेत्य कुरुते मदम् ||९||
🔊 Audio coming soon
విధిరహితం సేవ్యమానం మద్యం యత్ కరోతి తదాహ- తదేవానన్నమిత్యాది| తదేవ మద్యం, అగ్నిసమం వహ్నితుల్యం, అజ్ఞేన ఉక్తమద్యపానవిధానానభిజ్ఞేన, అనన్నం అన్నరహితం అతిమాత్రయా చ సేవ్యమానం, కాయాగ్నినా జఠరానలేన, సమేత్య మిలిత్వా, మదం కురుతే ఇతి పిండార్థః||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
మదేన కరణానాం తు భావాన్యత్వే కృతే సతి | నిగూఢమపి భావం స్వం ప్రకాశీకురుతేఽవశః ||10||
मदेन करणानां तु भावान्यत्वे कृते सति | निगूढमपि भावं स्वं प्रकाशीकुरुतेऽवशः ||१०||
🔊 Audio coming soon
మదేనావశః పురుషో యత్ కరోతి తదాహ- మదేనేత్యాది| కరణానాం మనోబుద్ధీంద్రియాణాం, భావాన్యత్వే స్వరూపాన్యథాత్వే కృతే సతి, నిగూఢమపి సంవృతమపి, భావం అభిప్రాయం, స్వం ఆత్మీయం ప్రకాశీకురుతే ప్రకటీకురుతే, అవశో మదపరవశ ఇతి పిండార్థః||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
త్ర్యవస్థశ్చ మదో జ్ఞేయః పూర్వో మధ్యోఽథ పశ్చిమః |11|
त्र्यवस्थश्च मदो ज्ञेयः पूर्वो मध्योऽथ पश्चिमः |११|
🔊 Audio coming soon
అథ కతిప్రకారో మద ఇత్యాహ- త్ర్యవస్థశ్చేత్యాది| త్ర్యవస్థః త్రిప్రకారః| తే చ త్రయః ప్రకారాః పూర్వాదయః|11|-
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
పూర్వే వీర్యరతిప్రీతిహర్షభాష్యాదివర్ధనం ||11||
पूर्वे वीर्यरतिप्रीतिहर्षभाष्यादिवर्धनम् ||११||
🔊 Audio coming soon
పూర్వమదలక్షణమాహ- పూర్వే ఇత్యాది| పూర్వే ప్రథమే మదే, వీర్యం ఉత్సాహలక్షణం, రతిః హర్షః, ప్రీతిః తృప్తిః, హర్షః తుష్టిః; ఆదిశబ్దాత్ హాస్యాదయః||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ప్రలాపో మధ్యమే మోహో యుక్తాయుక్తక్రియాస్తథా |12|
प्रलापो मध्यमे मोहो युक्तायुक्तक्रियास्तथा |१२|
🔊 Audio coming soon
మధ్యమదలక్షణమాహ- ప్రలాప ఇత్యాది| యుక్తాయుక్తక్రియా ఇతి కదాచిదయుక్తాః కదాచిద్యుక్తాః క్రియా ఇత్యర్థః|12|-
Adhikarana 12 (12) · Śloka 12
విసంజ్ఞః పశ్చిమే శేతే నష్టకర్మక్రియాగుణః ||12||
विसञ्ज्ञः पश्चिमे शेते नष्टकर्मक्रियागुणः ||१२||
🔊 Audio coming soon
పశ్చిమమదలక్షణమాహ- విసంజ్ఞ ఇత్యాది| పశ్చిమే పశ్చిమమదే| నష్టకర్మక్రియాగుణ ఇతి నష్టాని కర్మాణి క్రియాగుణాః క్రియాఫలాని చ యస్య స తథా; అత్ర గుణశబ్దః ఫలే వర్తతే| కేచిత్, ‘బుద్ధిస్మృతిప్రీతికరః సుఖశ్చ పానాన్ననిద్రారుచివృద్ధిహేతుః| సంపాఠగీతస్వరవర్ధనశ్చ ప్రోక్తోఽతిరమ్యః ప్రథమో మదో హి|| అవ్యక్తబుద్ధిస్మృతివాగ్విచేష్టః సోన్మత్తలీలాక్రుతిరప్రశాంతః| ఆలస్యనిద్రాభిహతో ముహుశ్చ మధ్యేన మత్తః పురుషో మదేన|| గచ్ఛేదగమ్యాం న గురూంశ్చ మన్యేత్ ఖాదేదభక్ష్యాణి చ నష్టసంజ్ఞః| బ్రూయాచ్చ గుహ్యాని హృదిస్థితాని మత్తో మదేన ప్రవరేణ మర్త్యః’ ఇతి పఠంతి; వ్యాఖ్యానయంతి చ- అవ్యక్తబుద్ధిస్మృతివాగితి అస్పష్టబుద్ధిస్మరణవచనః; విచేష్టో విగతకాయపరిస్పందః, సోన్మత్తలీలాకృతిరితి సహ ఉన్మత్తలీలాకృతిభ్యాం వర్తతే ఇతి తథా ఉన్మత్తక్రీడాకార ఇత్యర్థః| అయం పాఠః పూర్వో వా పఠనీయః, న తు పాఠద్వయం పఠనీయం||12||
Adhikarana 13 (13) · Śloka 13
శ్లైష్మికానల్పపిత్తాంశ్చ స్నిగ్ధాన్మాత్రోపసేవినః | పానం న బాధతేఽత్యర్థం విపరీతాంస్తు బాధతే ||13||
श्लैष्मिकानल्पपित्तांश्च स्निग्धान्मात्रोपसेविनः | पानं न बाधतेऽत्यर्थं विपरीतांस्तु बाधते ||१३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పురుషవిశేషేణ సేవ్యమానం మద్యం నాతిబాధాం కురుతే ఇత్యాహ- శ్లైష్మికానల్పపిత్తాంశ్చేత్యాది| విపరీతాన్ పిత్తాధికరూక్షాతిమాత్రసేవినః||13||
Adhikarana 14 (14) · Śloka 14
నిర్భక్తమేకాంతత ఏవ మద్యం నిషేవ్యమాణం మనుజేన నిత్యం | ఉత్పాదయేత్ కష్టతమాన్ వికారానాపాదయేచ్చాపి శరీరమేదం ||14||
निर्भक्तमेकान्तत एव मद्यं निषेव्यमाणं मनुजेन नित्यम् | उत्पादयेत् कष्टतमान् विकारानापादयेच्चापि शरीरमेदम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
నిర్భక్తమేకాంతత ఏవ మద్యమిత్యాది| నిర్భక్తం ఆహారరహితం| శరీరభేదం దేహనాశం| యద్యప్యయమర్థస్తదేవానన్నమిత్యాదినైవోక్తః తథాఽపి నిర్భక్తమితి యదత్ర పునరుక్తం తన్నిర్భక్తపానస్యాతిగర్హితత్వఖ్యాపనార్థం||14||
Adhikarana 15 (15-16) · Śloka 26
క్రుద్ధేన భీతేన పిపాసితేన శోకాభితప్తేన బుభుక్షితేన | వ్యాయామభారాధ్వపరిక్షతేన వేగావరోధాభిహతేన చాపి ||15|| అత్యమ్లభక్ష్యావతతోదరేణ సాజీర్ణభుక్తేన తథాఽబలేన | ఉష్ణాభితప్తేన చ సేవ్యమానం కరోతి మద్యం వివిధాన్ వికారాన్ ||26||
क्रुद्धेन भीतेन पिपासितेन शोकाभितप्तेन बुभुक्षितेन | व्यायामभाराध्वपरिक्षतेन वेगावरोधाभिहतेन चापि ||१५|| अत्यम्लभक्ष्यावततोदरेण साजीर्णभुक्तेन तथाऽबलेन | उष्णाभितप्तेन च सेव्यमानं करोति मद्यं विविधान् विकारान् ||२६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం క్రుద్ధాదిభిః సేవ్యమానం మద్యం వికారాన్ జనయతీతి ప్రతిపాదయితుమాహ- క్రుద్ధేనేత్యాది| వ్యాయామభారాధ్వపరిక్షతేనేతి వ్యాయామాదిభిః పరిఖిన్నేనేత్యర్థః| అభిహతేన పీడితేన| అత్యమ్లభక్ష్యావతతోదరేణ అత్యమ్లభక్షణావృతజఠరేణ||15-16||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
పానాత్యయం పరమదం పానాజీర్ణమథాపి వా | పానవిభ్రమముగ్రం చ తేషాం వక్ష్యమి లక్షణం ||17||
पानात्ययं परमदं पानाजीर्णमथापि वा | पानविभ्रममुग्रं च तेषां वक्ष्यमि लक्षणम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
కే తే వివిధా వికారాస్తానాహ- పానాత్యయమిత్యాది||17||
Adhikarana 17 (18) · Śloka 19
స్తంభాంగమర్దహృదయగ్రహతోదకంపాః పానాత్యయేఽనిలకృతే శిరసో రుజశ్చ | స్వేదప్రలాపముఖశోషణదాహమూర్చ్ఛాః పిత్తాత్మకే వదనలోచనపీతతా చ ||18|| శ్లేష్మాత్మకే వమథుశీతకఫప్రసేకాః సర్వాత్మకే భవతి సర్వవికారసంపత్ |19|
स्तम्भाङ्गमर्दहृदयग्रहतोदकम्पाः पानात्ययेऽनिलकृते शिरसो रुजश्च | स्वेदप्रलापमुखशोषणदाहमूर्च्छाः पित्तात्मके वदनलोचनपीतता च ||१८|| श्लेष्मात्मके वमथुशीतकफप्रसेकाः सर्वात्मके भवति सर्वविकारसम्पत् |१९|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పానాత్యయస్య వాతాదిభేదేన లక్షణమాహ- స్తంభేత్యాది| స్తంభః స్తబ్ధతా|18|-
Adhikarana 18 (19) · Śloka 20
ఊష్మాణమంగగురుతాం విరసాననత్వం శ్లేష్మాధికత్వమరుచిం మలమూత్రసంగం ||19|| లింగం పరస్య తు మదస్య వదంతి తజ్జ్ఞాస్తృష్ణాం రుజాం శిరసి సంధిషు చాపి భేదం |20|
ऊष्माणमङ्गगुरुतां विरसाननत्वं श्लेष्माधिकत्वमरुचिं मलमूत्रसङ्गम् ||१९|| लिङ्गं परस्य तु मदस्य वदन्ति तज्ज्ञास्तृष्णां रुजां शिरसि सन्धिषु चापि भेदम् |२०|
🔊 Audio coming soon
పరమదలక్షణమాహ- ఊష్మాణమిత్యాది| విరసాననత్వం విరసముఖత్వం| శ్లేష్మాధికత్వం కఫోత్కర్షత్వం | పరస్య తు మదస్య పరమదస్యేత్యర్థః| భేదమితి భేద ఇవ భేదః| పరమదాదీనాం త్రయాణాం దోషత్రయజనితత్వాత్ పృథగ్దోషలింగం నోక్తం||19||-
Adhikarana 19 (20) · Śloka 21
ఆధ్మానముద్గిరణమమ్లరసో విదాహోఽజీర్ణస్య పానజనితస్య వదంతి లింగం ||20|| జ్ఞేయాని తత్ర భిషజా సువినిశ్చితాని పిత్తప్రకోపజనితాని చ కారణాని |21|
आध्मानमुद्गिरणमम्लरसो विदाहोऽजीर्णस्य पानजनितस्य वदन्ति लिङ्गम् ||२०|| ज्ञेयानि तत्र भिषजा सुविनिश्चितानि पित्तप्रकोपजनितानि च कारणानि |२१|
🔊 Audio coming soon
పానాజీర్ణలక్షణమాహ- ఆధ్మానమిత్యాది| ఉద్గిరణం ఛర్దిః| అజీర్ణస్య పానజనితస్య పానాజీర్ణస్య| కారణాని లక్షణాని, కారణస్యాపి వ్యాధిలక్షణత్వాత్||20||-
Adhikarana 20 (21) · Śloka 22
హృద్గాత్రతోదవమథుజ్వరకంఠధూమమూర్చ్ఛాకఫస్రవణమూర్ధరుజో విదాహః ||21|| ద్వేషః సురాన్నవికృతేషు చ తేషు తేషు తం పానవిభ్రమముశంత్యఖిలేన ధీరాః |22|
हृद्गात्रतोदवमथुज्वरकण्ठधूममूर्च्छाकफस्रवणमूर्धरुजो विदाहः ||२१|| द्वेषः सुरान्नविकृतेषु च तेषु तेषु तं पानविभ्रममुशन्त्यखिलेन धीराः |२२|
🔊 Audio coming soon
పానవిభ్రమలక్షణమాహ- హృదిత్యాది| వమథుః ఛర్దిః, కంఠధూమః కంఠే ధూమోద్వమనమివ , మూర్ధరుజా శిరఃపీడా||21||-
Adhikarana 21 (22) · Śloka 23
హీనోత్తరౌష్ఠమతిశీతమమందదాహం తైలప్రభాస్యమతి(పి)పానహతం విజహ్యాత్ ||22|| జిహ్వౌష్ఠదంతమసితం త్వథవాఽపి నీలం పీతే చ యస్య నయనే రుధిరప్రభే చ |23|
हीनोत्तरौष्ठमतिशीतममन्ददाहं तैलप्रभास्यमति(पि)पानहतं विजह्यात् ||२२|| जिह्वौष्ठदन्तमसितं त्वथवाऽपि नीलं पीते च यस्य नयने रुधिरप्रभे च |२३|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమసాధ్యలక్షణమాహ- హీనోత్తరౌష్ఠమిత్యాది| హీనోత్తరౌష్ఠః స్వభావౌష్ఠాదల్పౌష్ఠః| అమందదాహం తీవ్రదాహం| కదాచిదతిశీతం కదాచిత్తీవ్రదాహం| పానహతం పానపీడితం| విజహ్యాత్ త్యజేత్| అసితం కృష్ణం| పీతే పీతవర్ణే||22||-
Adhikarana 22 (23) · Śloka 23
హిక్కాజ్వరౌ వమథువేపథుపార్శ్వశూలాః కాసభ్రమావపి చ పానహతం భజంతే ||23||
हिक्काज्वरौ वमथुवेपथुपार्श्वशूलाः कासभ्रमावपि च पानहतं भजन्ते ||२३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీముపద్రవానాహ- హిక్కాజ్వరావిత్యాది| వమథుః ఛర్దిః, వేపథుః కంపః||23||
Adhikarana 23 (24) · Śloka 24
తేషాం నివారణమిదం హి మయోచ్యమానం వ్యక్తాభిధానమఖిలేన విధిం నిబోధ |24|
तेषां निवारणमिदं हि मयोच्यमानं व्यक्ताभिधानमखिलेन विधिं निबोध |२४|
🔊 Audio coming soon
తేషాం నివారణమిత్యాది| తేషాం పానాత్యయాదీనాం|24|-
Adhikarana 24 (24) · Śloka 25
మద్యం తు చుక్రమరిచార్ద్రకదీప్యకుష్ఠసౌవర్చలాయుతమలం పవనస్య శాంత్యై ||24|| పృథ్వీకదీప్యకమహౌషధహింగుభిర్వా సౌవర్చలేన చ యుతం వితరేత్ సుఖాయ |25|
मद्यं तु चुक्रमरिचार्द्रकदीप्यकुष्ठसौवर्चलायुतमलं पवनस्य शान्त्यै ||२४|| पृथ्वीकदीप्यकमहौषधहिङ्गुभिर्वा सौवर्चलेन च युतं वितरेत् सुखाय |२५|
🔊 Audio coming soon
తమేవ విధిమాహ- మద్యమిత్యాది| దీప్యకః అజమోదా, యవానీత్యపరే| సౌవర్చలాయుతం ఈషత్సౌవర్చలయుక్తం| అలం సమర్థం| పవనస్య వాతజమదాత్యయస్య| వితరేత్ దద్యాత్||24||-
Adhikarana 25 (25) · Śloka 26
ఆమ్రాతకామ్రఫలదాడిమమాతులుంగైః కుర్యాచ్ఛుభాన్యపి చ షాడవపానకాని ||25|| సేవేత వా ఫలరసోపహితాన్ రసాదీనానూపవర్గపిశితాన్యపి గంధవంతి |26|
आम्रातकाम्रफलदाडिममातुलुङ्गैः कुर्याच्छुभान्यपि च षाडवपानकानि ||२५|| सेवेत वा फलरसोपहितान् रसादीनानूपवर्गपिशितान्यपि गन्धवन्ति |२६|
🔊 Audio coming soon
కిం మదాత్యయే మద్యమేవ సేవ్యముతాన్యదపీత్యాహ- ఆమ్రాతకామ్రేత్యాది| దాడిమమత్ర అమ్లమేవ| షాడవో యూషవిశేషః| ఆమ్రాతకాదిభిః క్వథితైరిక్షువికారయుతైః షాడవః కార్యః| తథా చ తంత్రాంతరే షాడవకల్పనా,- “యుతమిక్షువికారేణ క్వథితం చూతజం ఫలం| ఘృతశుంఠీతిలయుతం విజ్ఞేయో ఘనషాడవః”- ఇతి| ఫలరసోపహితాన్ మాతులుంగరసయుక్తాన్| రసాదీన్ మాంసరసయూషాదీన్| ఆనూపవర్గపిశితాని కూలచరాదివర్గమాంసాని| గంధవంతీతి ప్రభూతహింగుజీరకాదియుతాని||25||-
Adhikarana 26 (26) · Śloka 26
పిత్తాత్మకే మధురవర్గకషాయమిశ్రం మద్యం హితం సమధుశర్కరమిష్టగంధం ||26||
पित्तात्मके मधुरवर्गकषायमिश्रं मद्यं हितं समधुशर्करमिष्टगन्धम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
పిత్తజమదాత్యయచికిత్సామాహ- పిత్తాత్మకే మధురవర్గకషాయమిశ్రమిత్యాది| మధురవర్గో గుడూచీవర్జితః కాకోల్యాదిః, తంత్రాంతరసంవాదాత్| ఇష్టగంధం ఏలాత్వక్పత్రకాద్యైః సురభీకృతం||26||
Adhikarana 27 (27) · Śloka 27
పీత్వా చ మద్యమపి చేక్షురసప్రగాఢం నిఃశేషతః క్షణమవస్థితముల్లిఖేచ్చ | లావైణతిత్తిరిరసాంశ్చ పిబేదనమ్లాన్ మౌద్గాన్ సుఖాయ సఘృతాన్ ససితాంశ్చ యూషాన్ ||27||
पीत्वा च मद्यमपि चेक्षुरसप्रगाढं निःशेषतः क्षणमवस्थितमुल्लिखेच्च | लावैणतित्तिरिरसांश्च पिबेदनम्लान् मौद्गान् सुखाय सघृतान् ससितांश्च यूषान् ||२७||
🔊 Audio coming soon
పిత్తాత్మకే మదాత్యయే వమనమాహ- పీత్వేత్యాది| ఉల్లిఖేత్ వమేత్| యద్యపి పిత్తే వమనం న కార్యం తథాఽపి పిత్తస్య కఫస్థానగతత్వాద్వమనం హితమేవ, వ్యాధిప్రత్యనీకత్వాద్వా| కిం పిత్తాత్మకే ఏతదేవ కార్యముతాన్యదపీత్యాహ- లావైణతిత్తిరిరసానిత్యాది| కేచిత్ ‘మౌద్గాన్ సుఖాయ సఘృతాన్ ససితాంశ్చ యూషాన్’ ఇత్యత్ర ‘మౌద్గాన్ సశర్కరఘృతాన్ స హితాయ యూషాన్’ ఇతి పఠంతి; స ఇతి పిత్తపానాత్యయీతి చ వ్యాఖ్యానయంతి||27||
Adhikarana 28 (28) · Śloka 28
పానాత్యయే కఫకృతే కఫముల్లిఖేచ్చ మద్యేన బింబివిదులోదకసంయుతేన | సేవేత తిక్తకటుకాంశ్చ రసానుదారాన్ యూషాంశ్చ తిక్తకటుకోపహితాన్ హితాయ ||28||
पानात्यये कफकृते कफमुल्लिखेच्च मद्येन बिम्बिविदुलोदकसंयुतेन | सेवेत तिक्तकटुकांश्च रसानुदारान् यूषांश्च तिक्तकटुकोपहितान् हिताय ||२८||
🔊 Audio coming soon
కఫజమదాత్యయచికిత్సామాహ- పానాత్యయే కఫకృతే ఇత్యాది| బింబీ ఓష్ఠోపమఫలా విదులో వేతసః| కఫమదాత్యయేఽపరమప్యౌషధమాహ- సేవేతేత్యాది| తిక్తకటుకాన్ తిక్తకటుకద్రవ్యసంస్కృతాన్| రసాన్ మాంసరసాన్; ఉదారాన్ జాంగలజాన్, మేదస్కానిత్యర్థః| యూషాన్ ముద్గాదియూషాన్| తిక్తాని దురాలభాదీని, కటుకాని పిప్పల్యాదీని, ఉపహితాన్ సంస్కృతాన్||28||
Adhikarana 29 (29) · Śloka 29
పథ్యం యవాన్నవికృతాని చ జాంగలాని శ్లేష్మఘ్నమన్యదపి యచ్చ నిరత్యయం స్యాత్ |29|
पथ्यं यवान्नविकृतानि च जाङ्गलानि श्लेष्मघ्नमन्यदपि यच्च निरत्ययं स्यात् |२९|
🔊 Audio coming soon
శ్లేష్మజపానాత్యయేఽపరమపి యద్ధితం తదాహ- పథ్యమిత్యాది| పథ్యం హితం| యవాన్నవికృతాని యవాన్నాని వివిధప్రకారైః కృతానీత్యర్థః| అత్ర అన్నశబ్దః పేయలేహ్యవ్యవచ్ఛేదకః| జాంగలాని జాంగలమాంసాని| నిరత్యయం నిర్దోషం|29|-
Adhikarana 30 (29) · Śloka 29
కుర్యాచ్చ సర్వమథ సర్వభవే విధానం ద్వంద్వోద్భవే ద్వయమవేక్ష్య యథాప్రధానం ||29||
कुर्याच्च सर्वमथ सर्वभवे विधानं द्वन्द्वोद्भवे द्वयमवेक्ष्य यथाप्रधानम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
సన్నిపాతజద్వంద్వజమదాత్యయచికిత్సామాహ- కుర్యాదిత్యాది| సర్వం ప్రత్యేకదోషజపానాత్యయచికిత్సితం| సర్వభవే సన్నిపాతోద్భవే| ద్వంద్వభవే ద్వంద్వజే| యథాప్రధానం యోగప్రధానమిత్యర్థః; ఏతేన సమసన్నిపాతే సర్వప్రధానం కార్యం, ఏకతమాధికే చ తత్ప్రధానమిత్యర్థః; ఏవం ద్వంద్వజేఽపి||29||
Adhikarana 31 (30) · Śloka 30
సామాన్యమన్యదపి యచ్చ సమగ్రమగ్ర్యం వక్ష్యామి యచ్చ మనసో మదకృత్ సుఖం చ |30|
सामान्यमन्यदपि यच्च समग्रमग्र्यं वक्ष्यामि यच्च मनसो मदकृत् सुखं च |३०|
🔊 Audio coming soon
సామాన్యమన్యదపీత్యాది| అన్యదపి యత్ సామాన్యం మనసో హర్షకృత్ వక్ష్యామి తత్ సమగ్రమపి సర్వేషామగ్ర్యం శ్రేష్ఠం సుఖం చ, సుఖహేతుత్వాదిత్యర్థః|30|-
Adhikarana 32 (30-33) · Śloka 34
త్వంగాగపుష్పమగధైలమధూకధాన్యైః శ్లక్ష్ణైరజాజిమరిచైశ్చ కృతం సమాంశైః ||30|| పానం కపిత్థరసవారిపరూషకాఢ్యం పానాత్యయేషు విధివత్స్రుతమంబరాంతే | హ్రీవేరపద్మపరిపేలవసంప్రయుక్తైః పుష్పైర్విలిప్య కరవీరజలోద్భవైశ్చ ||31|| పిష్టైః సపద్మకయుతైరపి సారివాద్యైః సేకం జలైశ్చ వితరేదమలైః సుశీతైః | త్వక్పత్రచోచమరిచైలభుజంగపుష్పశ్లేష్మాతకప్రసవవల్కగుడైరుపేతం ||32|| ద్రాక్షాయుతం హృతమలం మదిరామయార్తైస్తత్పానకం శుచి సుగంధి నరైర్నిషేవ్యం | పిష్ట్వా పిబేచ్చ మధుకం కటురోహిణీం చ ద్రాక్షాం చ మూలమసకృత్ త్రపుషీభవం యత్ ||33|| కార్పాసినీమథ చ నాగబలాం చ తుల్యాం పీత్వా సుఖీ భవతి సాధు సువర్చలాం చ |34|
त्वङ्गागपुष्पमगधैलमधूकधान्यैः श्लक्ष्णैरजाजिमरिचैश्च कृतं समांशैः ||३०|| पानं कपित्थरसवारिपरूषकाढ्यं पानात्ययेषु विधिवत्स्रुतमम्बरान्ते | ह्रीवेरपद्मपरिपेलवसम्प्रयुक्तैः पुष्पैर्विलिप्य करवीरजलोद्भवैश्च ||३१|| पिष्टैः सपद्मकयुतैरपि सारिवाद्यैः सेकं जलैश्च वितरेदमलैः सुशीतैः | त्वक्पत्रचोचमरिचैलभुजङ्गपुष्पश्लेष्मातकप्रसववल्कगुडैरुपेतम् ||३२|| द्राक्षायुतं हृतमलं मदिरामयार्तैस्तत्पानकं शुचि सुगन्धि नरैर्निषेव्यम् | पिष्ट्वा पिबेच्च मधुकं कटुरोहिणीं च द्राक्षां च मूलमसकृत् त्रपुषीभवं यत् ||३३|| कार्पासिनीमथ च नागबलां च तुल्यां पीत्वा सुखी भवति साधु सुवर्चलां च |३४|
🔊 Audio coming soon
పానాత్యయచికిత్సామాహ- త్వగిత్యాది| నాగపుష్పం నాగకేశరం, ఏలా సూక్ష్మైలా, అజాజీ ఉత్తరాపథే ప్రసిద్ధో జీరకవిశేషః| సమాంశైః తుల్యభాగైః| పానం పానకం| కపిత్థరసః కపిత్థస్వరసః| స్రుతం గాలితం| అంబరాంతే వస్త్రాంతే| హ్రీవేరేత్యాది| హ్రీవేరాదియుక్తైః కరవీరజలోద్భవైః పుష్పైః పిష్టైర్విలిప్య పద్మకయుతైః సారివాదిభిశ్చ ప్రలిప్య, అమలైః సుశీతైశ్చ జలైః సేకం వితరేత్ దద్యాదితి పిండార్థః| హ్రీవేరః వాలకం| పద్మకం పద్మకాష్ఠం, జలోద్భవపుష్పత్వేన పద్మస్య పరిగ్రహాత్| కార్తికకుండస్తు ‘సపద్మకయుతైః’ ఇత్యనేన పద్మకసహితప్రియంగ్వాద్యభిధాయ తేన యుక్తైః కరవీరాదిపుష్పైర్హ్రీబేరాదియుక్తైరితి వ్యాఖ్యానయతి, పద్మకం జలజం మన్యతే| పరిపేలవో వన్యకః| జలోద్భవైః నీలోత్పలప్రభృతిభిః| సపద్మకయుతైరపి సారివాద్యైరితి సపద్మకః పద్మకసహితః ప్రియంగ్వాదిః, తేన యుతైః సారివాదిభిరిత్యర్థః| త్వగిత్యాది|- త్వక్ వనవాసికాత్వక్| శ్లేష్మాతకప్రసవం బహువారపుష్పం| హృతమలం వస్త్రగాలితం| మదిరామయార్తైః పానాత్యయపీడితైః| సుగంధిశోభనగంధి| కేచిత్ త్వక్పత్రశబ్దేన త్వక్పత్రికామాహుః| పిష్ట్వేత్యాది| అసకృదితి సాధ్వితి చ పదం పిష్ట్వేత్యత్ర సంబంధనీయం| మధుకాదిస్త్రపుసీమూలాంత ఏకో యోగః| కార్పాసినీమిత్యాదిః సాధుసువర్చలాం చేత్యంతో ద్వితీయః| కార్పాసినీ వనకార్పాసినీ| సువర్చలా సూర్యభక్తా| కార్పాసినీమథ చేత్యత్ర కార్పాసమేవమథేతి కేచిత్ పఠంతి, కార్పాసం కార్పాసీమూలం, ఏవమసకృత్ పిష్ట్వేతి చ వ్యాఖ్యానయంతి||30-33||-
Adhikarana 33 (34) · Śloka 35
కాశ్మర్యదారువిడదాడిమపిప్పలీషు ద్రాక్షాన్వితాసు కృతమంబుని పానకం యత్ ||34|| తద్బీజపూరకరసాయుతమాశు పీతం శాంతిం పరాం పరమదే త్వచిరాత్ కరోతి |35|
काश्मर्यदारुविडदाडिमपिप्पलीषु द्राक्षान्वितासु कृतमम्बुनि पानकं यत् ||३४|| तद्बीजपूरकरसायुतमाशु पीतं शान्तिं परां परमदे त्वचिरात् करोति |३५|
🔊 Audio coming soon
పరమదే చికిత్సామాహ- కాశ్మర్యేత్యాది| కాశ్మర్యం గంభారీఫలం, కృతం సంస్కృతం, అంబుని పానీయే||34||-
Adhikarana 34 (35-36) · Śloka 36
ద్రాక్షాసితామధుకజీరకధాన్యకృష్ణాస్వేవం కృతం త్రివృతయా చ పిబేత్తథైవ ||35|| సౌవర్చలాయుతముదారరసం ఫలామ్లం భార్గీశృతేన చ జలేన హితోఽవసేకః ||36||
द्राक्षासितामधुकजीरकधान्यकृष्णास्वेवं कृतं त्रिवृतया च पिबेत्तथैव ||३५|| सौवर्चलायुतमुदाररसं फलाम्लं भार्गीशृतेन च जलेन हितोऽवसेकः ||३६||
🔊 Audio coming soon
పరమదే పానకాంతరమాహ- ద్రాక్షేత్యాది| ద్రాక్షాదిషు ద్రవ్యేషు ఏవం బీజపూరకరససంస్కారేణ కృతం పానకం త్రివృతయా త్రిజటయా చ కృతం పానకం పిబేత్| తథైవ సౌవర్చలాయుతమిత్యాది|- ఉదారరసం జాంగలమాంసరసం, సౌవర్చలాయుతం ఈషత్సౌవర్చలాయుతం, దాడిమాద్యమ్లఫలేనామ్లం తథైవ పిబేదిత్యర్థః| అవసేకః పరిషేకః||35-36||
Adhikarana 35 (37) · Śloka 37
ఇక్ష్వాకుధామార్గవవృక్షకాణి కాకాహ్వయోదుంబరికాశ్చ దుగ్ధే | విపాచ్య తస్యాంజలినా వమేద్ధి మద్యం పిబేచ్చాహ్ని గతే త్వజీర్ణే ||37||
इक्ष्वाकुधामार्गववृक्षकाणि काकाह्वयोदुम्बरिकाश्च दुग्धे | विपाच्य तस्याञ्जलिना वमेद्धि मद्यं पिबेच्चाह्नि गते त्वजीर्णे ||३७||
🔊 Audio coming soon
పానాజీర్ణచికిత్సామాహ- ఇక్ష్వాక్విత్యాది| ఇక్ష్వాక్వాదీని ద్రవ్యాణి క్షీరపాకవిధానేన దుగ్ధే విపాచ్య తస్య కుడవేనాజీర్ణే పానాజీర్ణే వమేత, తతశ్చ అహ్ని దివసే గతే అతీతే సతి మద్యం పిబేత్ అగ్నిదీపనార్థం| ఇక్షాకుః తిక్తాలాబూః| ధామార్గవః పీతఘోషః| వృక్షకః కుటజఫలం| కాకాహ్వయా ఉదుంబరికాగో(కా)ష్ఠోదుంబరికా| అన్యే గతే త్వజీర్ణే అపగతే పానాజీర్ణే ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి||37||
Adhikarana 36 (38) · Śloka 39
త్వక్పిప్పలీభుజగపుష్పవిడైరుపేతం సేవేత హింగుమరిచైలయుతం ఫలామ్లం | ఉష్ణాంబుసైంధవయుతాస్త్వథవా విడత్వక్చవ్యైలహింగుమగధాఫలమూలశుంఠీః ||38|| హృద్యైః ఖడైరపి చ భోజనమత్ర శస్తం... |39|
त्वक्पिप्पलीभुजगपुष्पविडैरुपेतं सेवेत हिङ्गुमरिचैलयुतं फलाम्लम् | उष्णाम्बुसैन्धवयुतास्त्वथवा विडत्वक्चव्यैलहिङ्गुमगधाफलमूलशुण्ठीः ||३८|| हृद्यैः खडैरपि च भोजनमत्र शस्तं... |३९|
🔊 Audio coming soon
కిమ్మయం మద్యం పానాజీర్ణే పిబేదిత్యాహ- త్వగిత్యాది| త్వక్పిప్పలీప్రభృతియుతం మద్యం సేవేత, తథా హింగుమరిచాదియుతం మద్యం సేవేత| భుజగపుష్పం నాగపుష్పం| ఫలామ్లం దాడిమబీజపూరకాదిభిరమ్లీకృతం మద్యం| ఉష్ణాంబుసైంధవయుతా ఇత్యాది| అత్రాపి సేవేతేతి సంబధ్యతే| మగధాఫలమూలమితి పిప్పల్యాః ఫలమూలమిత్యర్థః| భోజనమాహ- హృద్యైరిత్యాది| ఖడా యూషవిశేషాః| అత్ర పానాజీర్ణే| ‘హృద్యైః’ ఇత్యత్ర ‘మద్యైః’ ఇత్యన్యే పఠంతి| అపరే ‘ఖడైః’ ఇత్యత్ర ‘ఫలైః’ ఇతి పఠంతి| ‘విడత్వక్’ ఇత్యత్ర ‘యథోక్తం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||38||-
Adhikarana 37 (39-41) · Śloka 41
... ద్రాక్షాకపిత్థఫలదాడిమపానకం యత్ | తత్ పానవిభ్రమహరం మధుశర్కరాఢ్యమామ్రాతకోలరసపానకమేవ చాపి ||39|| ఖర్జూరవేత్రకకరీరపరూషకేషు ద్రాక్షాత్రివృత్సు చ కృతం ససితం హిమం వా | శ్రీపర్ణియుక్తమథవా తు పిబేదిమాని యష్ట్యాహ్వయోత్పలహిమాంబువిమిశ్రితాని ||40|| క్షీరిప్రవాలబిసజీరకనాగపుష్పపత్రైలవాలుసితసారివపద్మకాని | ఆమ్రాతభవ్యకరమర్దకపిత్థకోలవృక్షామ్లవేత్రఫలజీరకదాడిమాని ||41||
... द्राक्षाकपित्थफलदाडिमपानकं यत् | तत् पानविभ्रमहरं मधुशर्कराढ्यमाम्रातकोलरसपानकमेव चापि ||३९|| खर्जूरवेत्रककरीरपरूषकेषु द्राक्षात्रिवृत्सु च कृतं ससितं हिमं वा | श्रीपर्णियुक्तमथवा तु पिबेदिमानि यष्ट्याह्वयोत्पलहिमाम्बुविमिश्रितानि ||४०|| क्षीरिप्रवालबिसजीरकनागपुष्पपत्रैलवालुसितसारिवपद्मकानि | आम्रातभव्यकरमर्दकपित्थकोलवृक्षाम्लवेत्रफलजीरकदाडिमानि ||४१||
🔊 Audio coming soon
పానవిభ్రమచికిత్సామాహ- ద్రాక్షాకపిత్థేత్యాది| అత్ర ఫలశబ్దేన విశిష్టాని మాతులుంగాదిఫలాని గృహ్యంతే| న కేవలం ద్రాక్షాదిపానకం మధుశర్కరాఢ్యం పానవిభ్రమే శస్తం, ఆమ్రాతకోలరసపానకమపి| అథవా ఖర్జూరాదిషు కృతం సంస్కృతం సశర్కరం శ్రీపర్ణీయుక్తం హిమం పానకం పానవిభ్రమే శస్తం| కరీరో మరుదేశజః, తస్య ఫలం| శ్రీపర్ణీయుక్తం కాశ్మరీఫలయుక్తం| అథవేత్యాది|- అథవా ఇమాని క్షీరిప్రవాలాదీని దాడిమాంతాని యష్ట్యాహ్వయోత్పలహిమాంబువిమిశ్రితాని అత్ర పానవిభ్రమే పిబేత్| యష్ట్యాహ్వయోత్పలహిమాంబువిమిశ్రితానీతి యష్టీమధునీలోత్పలయుక్తం యత్ హిమాంబు తేన విమిశ్రితానీత్యర్థః| క్షీరిప్రవాలా వటాదిపల్లవాః| భవ్యం తాలఫలప్రమాణం ఉత్తరాపథజం, అన్యే కర్మరంగమాహుః||39-41||
Adhikarana 38 (42) · Śloka 42
సేవేత వా మరిచజీరకనాగపుష్పత్వక్పత్రవిశ్వచవికైలయుతాన్ రసాంశ్చ | సూక్ష్మాంబరస్రుతహిమాంశ్చ సుగంధిగంధాన్ పానోద్భవాన్నుదతి సప్తగదానశేషాన్ ||42||
सेवेत वा मरिचजीरकनागपुष्पत्वक्पत्रविश्वचविकैलयुतान् रसांश्च | सूक्ष्माम्बरस्रुतहिमांश्च सुगन्धिगन्धान् पानोद्भवान्नुदति सप्तगदानशेषान् ||४२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పానాత్యయాదీనాం చికిత్సామాహ- సేవేతేత్యాది| రసాన్ మాంసరసాన్| సమగ్రాన్ సంపూర్ణాన్; సంపూర్ణత్వం చైషాం మరిచాదిభిః సర్వైరేవాన్వితత్వం| సూక్ష్మాంబరస్రుతహిమాన్ సూక్ష్మవస్త్రగాలితశీతానిత్యర్థః| సుగంధిగంధాన్ అత్యర్థమగుర్వాదిధూపితాన్| నుదతి స్ఫోటయతి| పానోద్భవాన్ సప్తగదాన్ చత్వారో మదాత్యయాః, త్రయశ్చ పరమదపానాజీర్ణపానవిభ్రమాః, పానాత్యయప్రభవత్వాత్తేషాం; ఏవం సప్త||42||
Adhikarana 39 (43-44) · Śloka 44
పంచేంద్రియార్థవిషయా మృదుపానయోగా హృద్యాః సుఖాశ్చ మనసః సతతం నిషేవ్యాః | పానాత్యయేషు వికటోరునితంబవత్యః పీనోన్నతస్తనభరానతమధ్యదేశాః ||43|| ప్రౌఢాః స్త్రియోఽభినవయౌవనపీనగాత్ర్యః సేవ్యాశ్చ పంచవిషయాతిశయస్వభావాః ||44||
पञ्चेन्द्रियार्थविषया मृदुपानयोगा हृद्याः सुखाश्च मनसः सततं निषेव्याः | पानात्ययेषु विकटोरुनितम्बवत्यः पीनोन्नतस्तनभरानतमध्यदेशाः ||४३|| प्रौढाः स्त्रियोऽभिनवयौवनपीनगात्र्यः सेव्याश्च पञ्चविषयातिशयस्वभावाः ||४४||
🔊 Audio coming soon
ఏవం పానాత్యయాదీనాం చికిత్సితమభిధాయాధునా పానాత్యయచికిత్సామేవాహ- పంచేంద్రియార్థవిషయా ఇత్యాది| పంచేంద్రియార్థవిషయా ఇతి పంచేంద్రియార్థాః శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాః, తేషాం విషయాః కరణాని| మృదుపానయోగాః మృదుమద్యయోగాః; తే చ పైష్టికగౌడికమాధ్వీకాదయః| హృద్యా హృదయహితా హృదయప్రియాశ్చ| సుఖాః సుఖకరాః| వికటోరునితంబవత్యః వికటౌ శ్రేష్ఠౌ విస్తీర్ణౌ వా ఊరూయాసాం తా వికటోరవః, నితంబవత్యః శ్రేష్ఠనితంబాః; యస్మాదత్ర ప్రశంసాయాం వతుప్ప్రత్యయః| పీనోన్నతస్తనభరానతమధ్యదేశాః పీనోన్నతస్తనభరేణ ఆనత ఈషన్నమ్రో మధ్యదేశో యాసాం తాస్తథా| ప్రౌఢాః కామక్షమాః| పంచవిషయాః శబ్దాద్యతిశయాః, త ఏవ స్వభావో యాసాం తాస్తథా| శ్రీబ్రహ్మదేవస్తు పంచానాం విషయాణామతిశయేన స్వ ఆత్మీయో భావోఽభిప్రాయో యాసాం తాస్తథా| ‘పంచేంద్రియార్థవిషయాతిశయస్వభావా ’ ఇత్యన్యే పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- పంచేంద్రియార్థవిషయాణాం శబ్దాదీనామతిశయో యాసాం తాస్తథేత్యర్థః||43-44||
Adhikarana 40 (45) · Śloka 45
పిబేద్రసం పుష్పఫలోద్భవం వా సితామధూకత్రిసుగంధియుక్తం | సంచూర్ణ్య సంయోజ్య చ నాగపుష్పైరజాజికృష్ణామరిచైశ్చ తుల్యైః ||45||
पिबेद्रसं पुष्पफलोद्भवं वा सितामधूकत्रिसुगन्धियुक्तम् | सञ्चूर्ण्य संयोज्य च नागपुष्पैरजाजिकृष्णामरिचैश्च तुल्यैः ||४५||
🔊 Audio coming soon
అపరం పానాత్యయే కిం కార్యమిత్యాహ- పిబేద్రసం పుష్పఫలోద్భవమిత్యాది| పుష్పఫలోద్భవం కూష్మాండోద్భవం| మధూకో గుడపుష్పః| త్రిసుగంధి త్రిజాతకం||45||
Adhikarana 41 (46) · Śloka 46
వర్షాభూయష్ట్యాహ్వమధూకలాక్షాత్వక్కర్బుదారాంకురజీరకాణి | ద్రాక్షాం చ కృష్ణామథ కేశరం చ క్షీరే సమాలోడ్య పిబేత్ సుఖేప్సుః ||46||
वर्षाभूयष्ट्याह्वमधूकलाक्षात्वक्कर्बुदाराङ्कुरजीरकाणि | द्राक्षां च कृष्णामथ केशरं च क्षीरे समालोड्य पिबेत् सुखेप्सुः ||४६||
🔊 Audio coming soon
వర్షాభూయష్ట్యాహ్వేత్యాది| వర్షాభూప్రభృతీని కేశరాంతాని క్షీరే సమాలోడ్య సుఖేప్సుః పురుషః పిబేదితి పిండార్థః| వర్షాభూః శ్వేతపునర్నవా, త్వక్ చోచం, కర్బుదారాంకురాః కాంచనారాంకురాః||46||
Adhikarana 42 (47) · Śloka 47
భవేచ్చ మద్యేన తు యేన పాతితః ప్రకామపీతేన సురాసవాదినా | తదేవ తస్మై విధివత్ ప్రదాపయేద్విపర్యయే భ్రంశమవశ్యమృచ్ఛతి ||47||
भवेच्च मद्येन तु येन पातितः प्रकामपीतेन सुरासवादिना | तदेव तस्मै विधिवत् प्रदापयेद्विपर्यये भ्रंशमवश्यमृच्छति ||४७||
🔊 Audio coming soon
మదాత్యయేషు సామాన్యమద్యపానే ఉక్తేఽపి విశేషవిధిమాహ- భవేదిత్యాది| యేన సురాసవాదినా మద్యేన ప్రకామపీతేన పురుషః పాతితో భవేత్, తదేవ సురాసవాదికం మద్యం తస్మై పురుషాయ విధివత్ సౌవర్చలాదియుక్తం ప్రదాపయేత్| కస్మాత్తదేవ తస్మై ప్రదాపయేదిత్యాహ- విపర్యయ ఇత్యాది| యస్మాద్విపర్యయే కృతే అసౌ పురుషో, భ్రంశం క్లేశం, ఋచ్ఛతి ప్రాప్నోతి, తస్మాత్తదేవ మద్యం తస్మై ప్రదాపయేదిత్యర్థః||47||
Adhikarana 43 (48) · Śloka 48
యథా నరేంద్రోపహతస్య కస్యచిద్భవేత్ ప్రసాదస్తత ఏవ నాన్యతః | ధ్రువం తథా మద్యహతస్య దేహినో భవేత్ ప్రసాదస్తత ఏవ నాన్యతః ||48||
यथा नरेन्द्रोपहतस्य कस्यचिद्भवेत् प्रसादस्तत एव नान्यतः | ध्रुवं तथा मद्यहतस्य देहिनो भवेत् प्रसादस्तत एव नान्यतः ||४८||
🔊 Audio coming soon
మద్యపీడితస్య పుంసో యథా మద్యాదేవ స్వాస్థ్యం స్యాత్తథా దృష్టాంతమాహ- యథేత్యాది| తత ఇతి నరేంద్రాదిత్యర్థః| ద్వితీయతతఃశబ్దేన మద్యం పరామృశ్యతే||48||
Adhikarana 44 (49) · Śloka 49
విచ్ఛిన్నమద్యః సహసా యోఽతిమద్యం నిషేవతే | తస్య పానాత్యయోద్దిష్టా వికారాః సంభవంతి హి ||49||
विच्छिन्नमद्यः सहसा योऽतिमद्यं निषेवते | तस्य पानात्ययोद्दिष्टा विकाराः सम्भवन्ति हि ||४९||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమనుక్తసంగ్రహాయాహ- విచ్ఛిన్నమద్య ఇత్యాది| విచ్ఛిన్నమద్యః త్యక్తమద్యః| సహసా అవిమృశ్యైవ| పానాత్యయోద్దిష్టా ధ్వంసకాదయః| తథా చ తంత్రాంతరం,- “విచ్ఛిన్నమద్యః సహసా యోఽతిమద్యం నిషేవతే| భవేతాం మారుతాత్ కష్టౌ తస్య ధ్వంసకవిక్షయౌ”- ఇత్యాది||49||
Adhikarana 45 (50) · Śloka 50
మద్యస్యాగ్నేయవాయవ్యౌ గుణావంబు(ంభో)వహాని తు | స్రోతాంసి శోషయేయాతాం తేన తృష్ణోపజాయతే ||50||
मद्यस्याग्नेयवायव्यौ गुणावम्बु(म्भो)वहानि तु | स्रोतांसि शोषयेयातां तेन तृष्णोपजायते ||५०||
🔊 Audio coming soon
మద్యపానాద్యథా తృష్ణోత్పత్తిస్తథాఽఽహ- మద్యస్యేత్యాది| ఆగ్నేయవాయవ్యౌ గుణౌ తైక్ష్ణ్యరూక్షౌ| అంబువహాని స్రోతాంసీత్యత్రాంబువహస్రోతఃశబ్దేనాంబు కథ్యతే, ఉపచారాత్| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి- యైః స్రోతోభిరుదకం వహంతి తాన్యేవ స్రోతాంసి తౌ తీక్ష్ణరూక్షౌ గుణౌ శోషయిత్వా తత ఆధారస్రోతఃశోషాత్తదాశ్రయస్యాంబునోఽపి శోషః, తేన హేతునా మద్యేనాపి తృషోపజాయతే| ‘మద్యస్య’ ఇత్యాదిపాఠస్థానే కేచిత్ ‘మద్యమాగ్నేయభావాత్’ ఇత్యాది పాఠం పఠంతి, స చాభావాన్న లిఖితః||50||
Adhikarana 46 (51) · Śloka 51
పాటలోత్పలకందేషు ముద్గపర్ణ్యాం చ సాధితం | పిబేన్మాగధికోన్మిశ్రం తత్రాంభో హిమశీతలం ||51||
पाटलोत्पलकन्देषु मुद्गपर्ण्यां च साधितम् | पिबेन्मागधिकोन्मिश्रं तत्राम्भो हिमशीतलम् ||५१||
🔊 Audio coming soon
మద్యజతృష్ణాచికిత్సామాహ- పాటలేత్యాది| పాటలా సుగంధిపుష్పవృక్షః, ఉత్పలవ్యక్తిబహుత్వాత్ కందేష్వితి బహుత్వముక్తం| తత్రేతి తృష్ణాయాం| హిమః తుషారః, తద్వచ్ఛీతలం హిమశీతలం| పాటలాదిసాధితమంభో హిమశీతలం పిప్పలీచూర్ణమిశ్రం తృష్ణాయాం పిబేదితి పిండార్థః||51||
Adhikarana 47 (52) · Śloka 53
సర్పిస్తైలవసామజ్జదధిభృంగరసైర్యుతం | క్వాథేన బిల్వయవయోః సర్వగంధైశ్చ పేషితైః ||52|| పక్వమభ్యంజనే శ్రేష్ఠం... |53|
सर्पिस्तैलवसामज्जदधिभृङ्गरसैर्युतम् | क्वाथेन बिल्वयवयोः सर्वगन्धैश्च पेषितैः ||५२|| पक्वमभ्यञ्जने श्रेष्ठं... |५३|
🔊 Audio coming soon
తృష్ణాయాం క్వాథమభిధాయోపచారార్థం స్నేహమాహ- సర్పిస్తైలవసామజ్జేత్యాది| భృంగరసో భృంగరాజరసః| బిల్వం బిల్వఫలం| యవాః ప్రసిద్ధాః| సర్వగంధా ఏలాదిపఠితాః| పేషితాః కల్కీకృతాః| దధిభృంగరసైరితి ద్విభేదభిన్నభృంగాపేక్షయా రసస్యాపి ద్వివిధత్వం, తతో బహువచనం| దధ్నా భృంగరసేన బిల్వయవయోః క్వాథేన ప్రత్యేకం చతుర్గుణేన సర్వగంధైః కల్కీకృతైః స్నేహచతుర్థాంశైః సర్పిస్తైలం వసా మజ్జేతి చతుఃస్నేహం పక్వమభ్యంజనే శస్తమితి సంబంధః| అన్యేఽత్ర మజ్జాస్థానే దుగ్ధం పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- తైలవసేతి యద్యపి ద్రవద్రవ్యమధ్యే తైలవసే పఠితే తథాఽపి స్నేహస్య స్నేహాంతరేణాసంస్కారాత్ సర్పిస్తైలవసేతి స్నేహస్య త్రయం దుగ్ధాదిచతుర్ద్రవైః పక్వమభ్యంజనే శస్తమితి||52||-
Adhikarana 48 (53) · Śloka 53
...సేకే క్వాథశ్చ శీతలః |53|
...सेके क्वाथश्च शीतलः |५३|
🔊 Audio coming soon
అభ్యంజనస్నేహమభిధాయ సేకమాహ- సేకే క్వాథ ఇత్యాది| సేకే పరిషేకే| క్వాథశ్చ శీతల ఇతి మధురశీతద్రవ్యకృతో హిమసన్నిభః| ఏతావభ్యంగసేకౌ సతృషి మదాత్యయే కార్యౌ; అన్యే మద్యజతృష్ణాయామేవాభ్యంగసేకావిచ్ఛంతి|53|
Adhikarana 49 (53) · Śloka 54
రసవంతి చ భోజ్యాని యథాస్వమవచారయేత్ ||53|| పానకాని సుశీతాని హృద్యాని సురభీణి చ |54|
रसवन्ति च भोज्यानि यथास्वमवचारयेत् ||५३|| पानकानि सुशीतानि हृद्यानि सुरभीणि च |५४|
🔊 Audio coming soon
సతృషి మదాత్యయే భోజ్యాని నిర్దిశన్నాహ- రసవంతీత్యాది| రసవంతి ప్రచురమధురరసాని| భోజ్యాని భక్తాని| యథాస్వం యథాదోషప్రత్యనీకమితి; ఏతేన యద్భోజ్యం యస్య దోషస్య ప్రత్యనీకం తద్దోషజే సతృషి మదాత్యయే తద్భోజ్యమవచారయేదిత్యర్థః| పానకాని ద్రాక్షాదాడిమాదికృతాని| హృద్యాని మనఃప్రియాణి| సురభీణి కర్పూరాద్యధివాసితాని||53||-
Adhikarana 50 (54) · Śloka 54
త్వచం ప్రాప్తస్తు పానోష్మా పిత్తరక్తాభిమూర్చ్ఛితః | దాహం ప్రకురుతే ఘోరం పిత్తవత్తత్ర భేషజం ||54||
त्वचं प्राप्तस्तु पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्च्छितः | दाहं प्रकुरुते घोरं पित्तवत्तत्र भेषजम् ||५४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం మద్యోష్మణో దాహకారిత్వమతిదేశేన తజ్జన్యదాహస్య చికిత్సితం చ శ్లోకేనాహ- త్వచమిత్యాది| పానోష్మా మద్యపానోష్మా| పిత్తరక్తాభిమూర్చ్ఛితః పిత్తరక్తసంపృక్తః| ఘోరం భయావహం| పిత్తవత్తత్ర భేషజం మధురశీతాది| ‘పానోష్మా’ ఇత్యత్ర ‘మద్యోష్మా’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||54||
Adhikarana 51 (55-56) · Śloka 56
శీతం విధానమత ఊర్ధ్వమహం ప్రవక్ష్యే దాహప్రశాంతికరమృద్ధిమతాం నరాణాం | తత్రాదితో మలయజేన హితః ప్రదేహశ్చంద్రాంశుహారతుహినోదకశీతలేన ||55|| శీతాంబుశీతలతరైశ్చ శయానమేనం హారైర్మృణాలవలయైరబలాః స్పృశేయుః | భిన్నోత్పలోజ్జ్వలహిమే శయనే శయీత పత్రేషు వా సజలబిందుషు పద్మినీనాం ||56||
शीतं विधानमत ऊर्ध्वमहं प्रवक्ष्ये दाहप्रशान्तिकरमृद्धिमतां नराणाम् | तत्रादितो मलयजेन हितः प्रदेहश्चन्द्रांशुहारतुहिनोदकशीतलेन ||५५|| शीताम्बुशीतलतरैश्च शयानमेनं हारैर्मृणालवलयैरबलाः स्पृशेयुः | भिन्नोत्पलोज्ज्वलहिमे शयने शयीत पत्रेषु वा सजलबिन्दुषु पद्मिनीनाम् ||५६||
🔊 Audio coming soon
దాహప్రతీకారమతిదేశేనాభిధాయేశ్వరాణాం పురుషాణాం విశిష్టం ప్రతీకారమాహ- శీతమిత్యాది| తత్రేతి దాహే| ఆదిత ఇతి ఆదౌ| మలయజేనేతి సురభిచందనేన | ప్రదేహః ప్రతనుర్లేపః| మలయజవిశేషణమాహ- చంద్రాంశుహారతుహినోదకశీతలేనేతి|- హారో ముక్తాహారః, తుహినోదకం హిమపానీయం, తద్వచ్ఛీతలేనేత్యర్థః| అన్యే ‘చద్రాంశుహారహిమనిర్మలశీతలేన’ ఇతి, అపరే ‘చంద్రాంశుహారకరకాహిమశీతలేన’ ఇతి పఠంతి| కరకాః స్ఫటికగుటికాకారా వృష్టిజలజాః పాషాణాః, హిమం తుషారః, శేషం సమం| శీతాంబుశీతలతరైః శీతోదకవదతిశయశీతలైః| ఏతద్విశేషణం హారైర్మృణాలవలయైరిత్యనయోః| ‘శీతాంబుశీతలకరైః’ ఇత్యన్యే; శీతాంబువత్ శీతలహస్తైః| శయానం విశ్రాంతం న తు స్వపంతం, తాదృగ్దాహార్తస్య నిద్రాయా అసంభవాత్| అన్యే ‘మృణాలవలయైః’ ఇత్యత్ర ‘తుషారవిమలైః’ ఇతి పఠిత్వా హారైరిత్యస్య విశేషణం మన్యంతే| అబలాః ప్రౌఢస్త్రియః| స్పృశేయుః స్పర్శనం కుర్యుః| దాహార్తస్య సుఖోత్పాదనాయ శయనమాహ- భిన్నోత్పలోజ్జ్వలహిమే ఇతి|- ప్రఫుల్లనీలోత్పలోజ్జ్వలశీతలే ఏవంవిధే శయనే శయీత| పక్షాంతరమాహ- పత్రేషు వేత్యాది| సజలబిందుషు పద్మినీనాం పత్రేషు వా శయీతేతి సంబంధః||55-56||
Adhikarana 52 (57) · Śloka 57
ఆసాదయన్ పవనమాహృతమంగనాభిః కహ్లారపద్మదలశైవలసంచయేషు | కాంతైర్వనాంతపవనైః పరిమృశ్యమానః శక్తశ్చరేద్భవనకాననదీర్ఘికాసు ||57||
आसादयन् पवनमाहृतमङ्गनाभिः कह्लारपद्मदलशैवलसञ्चयेषु | कान्तैर्वनान्तपवनैः परिमृश्यमानः शक्तश्चरेद्भवनकाननदीर्घिकासु ||५७||
🔊 Audio coming soon
కిం కుర్వన్ శయీతేత్యాహ- ఆసాదయన్నిత్యాది| ఆసాదయన్ ప్రాప్నువన్| కం? పవనం| కింభూతం? ఆహృతం ఆనీతం| అంగనాభిః స్త్రీభిః; వ్యంజనాదిభిః కృత్వేత్యూహ్యం| కహ్లారపద్మదలశైవలసంచయేషు శయీతేతి సంబధ్యతే| కహ్లారం సౌగంధికోత్పలం| అన్యే ‘సంచయేషు’ ఇత్యత్ర ‘సంచయేభ్యః’ ఇతి పఠిత్వా కహ్లారపద్మదలశైవలసంచయేభ్యోఽబలాభిరాహృతమితి సంబధ్నంతి| ఏవంవిధైః శయనైరాహ్లాదితః సన్ కిం కుర్యాదిత్యాహ- కాంతైరిత్యాది| కాంతైః కమనీయైర్మృదుశీతసుగంధిభిః, వనాంతపవనైః ఆమ్రాదివాటికాసమీపవాతైః, పరిమృశ్యమానః స్పృశ్యమానః, శక్తః సమర్థః సన్, చరేత్ భ్రమేత్| కాసు భవనకాననదీర్ఘికాసు గృహోద్యానససోపానపుష్కరిణీషు| అన్యే ‘కాంతైః’ ఇత్యత్ర ‘శీతైః’ ఇతి, ‘వనాంతపవనైః’ ఇత్యత్ర ‘జలాంతపవనైః’, ‘పరిమృశ్యమాన’ ఇత్యత్ర ‘పరిమృజ్యమానః,’ ‘శక్తః’ ఇత్యత్ర ‘ప్రీతః’ ఇతి పఠంతి||57||
Adhikarana 53 (58) · Śloka 59
దాహాభిభూతమథవా పరిషేచయేత్తు లామజ్జకాంబురుహచందనతోయతోయైః | విస్రావితాం హృతమలాం నవవారిపూర్ణాం పద్మోత్పలాకులజలామధివాసితాంబుం ||58|| వాపీం భజేత హరిచందనభూషితాంగః కాంతాకరస్పృశనకర్కశరోమకూపః |59|
दाहाभिभूतमथवा परिषेचयेत्तु लामज्जकाम्बुरुहचन्दनतोयतोयैः | विस्रावितां हृतमलां नववारिपूर्णां पद्मोत्पलाकुलजलामधिवासिताम्बुम् ||५८|| वापीं भजेत हरिचन्दनभूषिताङ्गः कान्ताकरस्पृशनकर्कशरोमकूपः |५९|
🔊 Audio coming soon
దాహాభిభూతమిత్యాది| అథవా తమాతురం దాహపీడితం పరిషేచయేత్| కైః? లామజ్జకేత్యాదిభిః; లామజ్జకం పర్వతోద్భూతమూలం, అన్యే ఉశీరమాహుః; అంబురుహం పద్మోత్పలాదికం; చందనమత్ర శ్వేతం, తస్యైవ దాహహరత్వాత్; తోయం వాలకం; ఏషాం తోయైః క్వాథైః| విస్రావితామితి నిఃసారితపూర్వపానీయాం| హృతమలాం ఆకృష్టపంకాదికాం, నవవారిపూర్ణాం అపరనిర్మలజలభృతాం; పద్మోత్పలాకులజలాం పద్మం ఈషచ్ఛుక్లం, ఉత్పలాని నీలోత్పలాని, తైర్వ్యాప్తజలాం| అధివాసితాంబుం ప్రచురచందనాదిప్రక్షేపేణ సుగంధితజలాం| ఏవంవిధాం వాపీం భజేత సేవేత, ‘దాహార్త ఆతుర’ ఇతి శేషః| కింభూతః సన్? చందనభూషితాంగః శ్వేతచందనానులిప్తగాత్రః| పునః కింభూతః? కాంతేత్యాదివిశేషణయుక్తః||58||-
Adhikarana 54 (59) · Śloka 60
తత్రైనమంబురుహపత్రసమైః స్పృశంత్యః శీతైః కరోరువదనైః కఠినైః స్తనైశ్చ ||59|| తోయావగాహకుశలా మధురస్వభావాః సంహర్షయేయురబలాః సుకలైః ప్రలాపైః |60|
तत्रैनमम्बुरुहपत्रसमैः स्पृशन्त्यः शीतैः करोरुवदनैः कठिनैः स्तनैश्च ||५९|| तोयावगाहकुशला मधुरस्वभावाः संहर्षयेयुरबलाः सुकलैः प्रलापैः |६०|
🔊 Audio coming soon
తత్ర తస్యాం వాప్యం| ఏనం దాహార్తం| అంబురుహం కమలం, తస్య పత్రసమైః పత్రతుల్యైః; ఏతచ్చ శీతైః కరోరువదనైరిత్యస్య విశేషణం| ‘వదనైః’ ఇత్యత్ర ‘జఘనైః’ ఇత్యన్యే| మధురస్వభావా మృదుప్రచారాః| సుకలైః ప్రలాపైః శోభనకలాయుక్తైః ప్రకృష్టవచనైః| తత్ర వాప్యమేవంవిధైః కరోరువదనైః స్తనైశ్చ కఠినైః స్పృశంత్యోఽబలాః ప్రౌఢస్త్రియస్తోయావగాహకుశలా మృదుప్రచారాః సుకలైః ప్రలాపైరేనం దాహార్తం సంహర్షయేయుః తుష్టిముత్పాదయేయురితి సంబంధః||59||-
Adhikarana 55 (60-61) · Śloka 62
ధారాగృహే ప్రగలితోదకదుర్దినాభే క్లాంతః శయీత సలిలానిలశీతకుక్షౌ ||60|| గంధోదకైః సకుసుమైరుపసిక్తభూమౌ పత్రాంబుచందనరసైరుపలిప్తకుడ్యే | జాత్యుత్పలప్రియకకేశరపుండరీకపున్నాగనాగకరవీరకృతోపచారే ||61|| తస్మిన్ గృహే కమలరేణ్వరుణే శయీత యత్నాహృతానిలవికంపితపుష్పదామ్ని |62|
धारागृहे प्रगलितोदकदुर्दिनाभे क्लान्तः शयीत सलिलानिलशीतकुक्षौ ||६०|| गन्धोदकैः सकुसुमैरुपसिक्तभूमौ पत्राम्बुचन्दनरसैरुपलिप्तकुड्ये | जात्युत्पलप्रियककेशरपुण्डरीकपुन्नागनागकरवीरकृतोपचारे ||६१|| तस्मिन् गृहे कमलरेण्वरुणे शयीत यत्नाहृतानिलविकम्पितपुष्पदाम्नि |६२|
🔊 Audio coming soon
ధారాగృహే ఇత్యాది| ప్రగలితం గలితుం ప్రవృత్తం యదుదకం తేన దుర్దినస్యేవ ఆభా యస్య తత్తథా| క్లాంతో గ్లానియుక్తః, ‘ఆతుర’ ఇతి శేషః| సలిలేన మిశ్రితోఽనిలః సలిలానిలస్తేన శీతః కుక్షిరభ్యంతరం యస్య తత్ తత్ర| ‘సజలాంబుదశీతకుక్షౌ’ ఇత్యన్యే పఠంతి; తత్ర సజలమేఘవచ్ఛీతాభ్యంతరప్రదేశే| గంధోదకైః ఏలాదిగంధద్రవ్యకషాయైః| సకుసుమైః జాతీకుసుమాదియుతైః| అన్యే ‘సకుసుమైరుపసిక్తభూమౌ’ ఇత్యత్ర ‘పటుభిరుక్షితభూమిభాగే’ ఇతి పఠంతి; తత్ర ఏలాదికషాయైః పటుభిర్వ్యక్తగంధైః సిక్తో భూమిప్రదేశో యత్ర| పత్రం పత్రకం, అంబు వాలకం, చందనం శ్వేతచందనం; రసోఽత్ర క్వాథః| కుడ్యం భిత్తిః| ఏతేషామేవ కల్కక్వాథాభ్యాముపలిప్తభిత్తికే| ‘ఉపదిగ్ధకుడ్యే’ ఇత్యన్యే; తత్రాప్యేక ఏవార్థః| జాతీ ప్రసిద్ధా, ఉత్పలం నీలోత్పలం, ప్రియకో బీజకః, కేశరో బకులః, పుండరీకం శ్వేతపద్మం, పున్నాగో దేవవల్లభః స్వనామప్రసిద్ధః, నాగం నాగకేశరం, కరవీరోఽత్ర రక్తకరవీరః, అత్రైతేషాం పుష్పాణి గ్రాహ్యాణి; తైః కృతోపచారే కృతరచనావిశేషే ధారగృహే| అన్యే త్వేవం పఠంతి- ‘మాంసీతమాలతృణకుంకుమపద్మపత్రజాత్యుత్పలాగ్రకరవీరకృతోపకారే’ ఇతి| తమాలం పత్రకం, తృణం సుగంధితృణం, పద్మపత్రకం కమలపత్రం, జాత్యుత్పలే పూర్వవత్, అగ్రకరవీరో రక్తకరవీరః, శేషం సమమితి| తస్మిన్ గృహే ధారాగృహే| కమలరేణ్వరుణే కమలధూలీవద్రక్తాంగే ఇతి ధారాగృహవిశేషణం| యత్నాహృతానిలవికంపితపుష్పదామ్ని ప్రకారాంతరానీతవచాలితపుష్పమాలాయుక్తే ||60-61||-
Adhikarana 56 (62-64) · Śloka 64
హేమంతవింధ్యహిమవన్మలయాచలానాం శీతాంభసాం సకదలీహరితద్రుమాణాం ||62|| ఉద్భిన్ననీలనలినాంబురుహాకరాణాం చంద్రోదయస్య చ కథాః శృణుయాన్మనోజ్ఞాః | మ్లానం ప్రతాంతమనసం మనసోఽనుకూలాః పీనస్తనోరుజఘనా హరిచందనాంగ్యః ||63|| తా ఏనమార్ద్రవసనాః సహ సంవిశేయుః శ్లిష్ట్వాఽబలాః శిథిలమేఖలహారయష్ట్యః ||64||
हेमन्तविन्ध्यहिमवन्मलयाचलानां शीताम्भसां सकदलीहरितद्रुमाणाम् ||६२|| उद्भिन्ननीलनलिनाम्बुरुहाकराणां चन्द्रोदयस्य च कथाः शृणुयान्मनोज्ञाः | म्लानं प्रतान्तमनसं मनसोऽनुकूलाः पीनस्तनोरुजघना हरिचन्दनाङ्ग्यः ||६३|| ता एनमार्द्रवसनाः सह संविशेयुः श्लिष्ट्वाऽबलाः शिथिलमेखलहारयष्ट्यः ||६४||
🔊 Audio coming soon
ఏవంవిధే ధారాగృహే శయానః కిం కుర్యాదిత్యాహ- హేమంతేత్యాది| హేమంతః ఋతుః; మలయాంతైరచలశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే, తేనాత్ర వింధ్యవనాదిపరిహారః | తేషాం విశేషణత్రయమాహ- శీతాంభసాం శీతపానీయానాం| సకదలీహరితద్రుమాణాం కదలీహరితవృక్షసహితానాం| ఉద్భిన్ననీలనలినాంబురుహాకరాణాం ఉద్భిన్నాని వికసితాని నీలనలినాని నీలోత్పలాని అంబురుహాణి పుండరీకరక్తోత్పలాదీని తేషామాకరాః తద్యుక్తజలాశయాః తే ఉత్ ఊర్ధ్వప్రదేశే యేషామిత్యర్థః; తేషామేవంవిధానాం పర్వతానాం మనోజ్ఞాః కథాః శృణుయాత్| చంద్రోదయస్య చేతి కథాః శృణుయాదిత్యర్థః| మనోజ్ఞా మనోనుకూలాః| ఏవమపి సుఖమనాప్నువంతం కథముపాచరేదిత్యాహ- మ్లానమిత్యాది| మ్లానం గ్లానియుక్తం| ప్రతాంతమనసం దీనమనస్కం| పీనాని మాంసలాని స్తనోరుజఘనాని యాసాం తాస్తథా; జఘనం స్త్రీకట్యగ్రభాగః| హరిచందనాంగ్యః రక్తచందనానులిప్తాః; అన్యే ‘ఘనసారదిగ్ధా’ ఇతి పఠంతి, తత్ర చందనానులిప్తాః| తా ఇతి అబలా ఇత్యర్థః| ఏనం దాహార్తిమంతం| ఆర్ద్రవసనా ఆర్ద్రవస్త్రాః | సహ సంవిశేయురితి దాహార్తేన సహ విశ్రామం కుర్యురిత్యర్థః| శ్లిష్ట్వా ఆలింగ్య| అబలాః స్త్రియః| కింభూతాః? శిథిలమేఖలహారయష్ట్య ఇతి శిథిలా లంబమానా మేఖలా క్షుద్రసువర్ణఘంటికాయుక్తః కటిదోరకః, హారయష్టిః మౌక్తికమాలా యాసాం తాస్తథా| తా అబలాః మనసోఽనుకూలా ఇత్యాదివిశేషణవిశిష్టాః, గ్లానం ప్రతాంతమనసమాతురం శ్లిష్ట్వా తేనైవ సహ సంవిశేయురితి సంబంధః| కేచిత్ ‘శ్లిష్ట్వా’ ఇత్యత్ర ‘శ్లిష్య’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- శ్లిష్య ఆశ్లిష్య; ఛందోనురోధేన ఆఙ్శబ్దలోపః||62-64||
Adhikarana 57 (65) · Śloka 65
హర్షయేయుర్నరం నార్యః స్వగుణై రహసి స్థితాః | తాః శైత్యాచ్ఛమయేయుశ్చ పిత్తపానాత్యయాంతరం ||65||
हर्षयेयुर्नरं नार्यः स्वगुणै रहसि स्थिताः | ताः शैत्याच्छमयेयुश्च पित्तपानात्ययान्तरम् ||६५||
🔊 Audio coming soon
హర్షయేయురిత్యాది| హర్షయేయుః తుష్టిం నయేయుః| నరమితి దాహార్తం| నార్యః స్త్రియః| కైర్హర్షయేయుః? స్వగుణైః మృదుభాషణాదిభిః| రహసిస్థితా ఏకాంతే స్థితాః| తా నార్యః| శైత్యాత్ ‘ఆత్మన’ ఇతి శేషః| శమయేయుః శాంతిం నయేయుః| కిం శమయేయుః? పిత్తపానాత్యయాంతరం పిత్తపానాత్యయభేదం||65||
Adhikarana 58 (66) · Śloka 66
తృడ్దాహరక్తపిత్తేషు కార్యోఽయం భేషజక్రమః | సామాన్యతో... |66|
तृड्दाहरक्तपित्तेषु कार्योऽयं भेषजक्रमः | सामान्यतो... |६६|
🔊 Audio coming soon
ఇమం విధిమన్యత్రాప్యతిదిశన్నాహ- తృడిత్యాది| తృట్ పిపాసా, దాహో నానాప్రకారో వక్ష్యమాణః| అయం అనంతరోక్తః| భేషజక్రమ ఔషధవిధిః కార్యః|66|-
Adhikarana 59 (66) · Śloka 66
... విశేషం తు శృణు దాహేష్వశేషతః ||66||
... विशेषं तु शृणु दाहेष्वशेषतः ||६६||
🔊 Audio coming soon
తృడాదిషు సామాన్యతో విధిముద్దిశ్య దాహేషు విశేషవిధిమాహ- విశేషమిత్యాది| దాహేష్వితి బహువచనం నానాప్రకారత్వేన దాహస్యాభిధాస్యమానత్వాత్; అత ఏవ అశేషత ఇత్యుక్తం, అశేషేష్విత్యర్థః||66||
Adhikarana 60 (67-69) · Śloka 69
కృత్స్నదేహానుగం రక్తముద్రిక్తం దహతి హ్యతి | సంచూష్యతే దహ్యతే చ తామ్రాభస్తామ్రలోచనః ||67|| లోహగంధాంగవదనో వహ్నినేవావకీర్యతే | తం విలంఘ్య విధానేన సంసృష్టాహారమాచరేత్ ||68|| అప్రశామ్యతి దాహే చ రసైస్తృప్తస్య జాంగలైః | శాఖాశ్రయా యథాన్యాయం రోహిణీర్వ్యధయేత్ సిరాః ||69||
कृत्स्नदेहानुगं रक्तमुद्रिक्तं दहति ह्यति | सञ्चूष्यते दह्यते च ताम्राभस्ताम्रलोचनः ||६७|| लोहगन्धाङ्गवदनो वह्निनेवावकीर्यते | तं विलङ्घ्य विधानेन संसृष्टाहारमाचरेत् ||६८|| अप्रशाम्यति दाहे च रसैस्तृप्तस्य जाङ्गलैः | शाखाश्रया यथान्यायं रोहिणीर्व्यधयेत् सिराः ||६९||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం రక్తాదిదాహలక్షణం తేషామేవ విశిష్టం చికిత్సితం చాహ- కృత్స్నదేహానుగమిత్యాది| కృత్స్నదేహానుగం సకలదేహవ్యప్తం| ఉద్రిక్తం ప్రవృద్ధం| హిశబ్ద ఏవార్థే| సంచూష్యతే ఆకృష్యత ఇవ వేదనావిశేషః| ‘దహ్యతే’ ఇత్యత్ర 'ఉష్యతే ఇత్యన్యే; తత్ర ఉష్యతే దహ్యత ఇత్యర్థః| తామ్రాభః తామ్రప్రభః| తామ్రలోచనో లోహితాక్షః| లోహగంధశబ్దోఽంగవదనాభ్యాం సంబధ్యతే| వహ్నినేవావకీర్యతే జ్వలితాంగారైరివాత్మానమాచితం మన్యతే, అనేన దాహాతిశయః ప్రతిపాదితః| తమితి రక్తదాహార్తం | విలంఘయేతి వివిధప్రకారం లంఘయిత్వా| విధానేన క్రమేణ, సంసృష్టాహారం కృతతర్పణాదిక్రమం, ఆచరేదితి కుర్యాత్, ‘వైద్యప్రయుక్తం’ ఇతి శేషః| ఏవమప్యప్రశామ్యతి దాహే కిం కుర్యాదిత్యాహ- అప్రశామ్యతీత్యాది| అప్రశామ్యతి దాహే జాంగలై రసైస్తృప్తస్య శాఖాశ్రయా బాహుజంఘాశ్రయాః రోహిణీః లోహితాః సిరా యథాన్యాయం వ్యధయేదితి సంబంధః; యథాన్యాయం సిరావ్యధవిధానోక్తేన న్యాయేనేత్యర్థః||67-69||
Adhikarana 61 (70) · Śloka 70
పిత్తజ్వరసమః పిత్తాత్ స చాప్యస్య విధిర్హితః |70|
पित्तज्वरसमः पित्तात् स चाप्यस्य विधिर्हितः |७०|
🔊 Audio coming soon
అతః పరం దాహస్య పిత్తజ్వరేణ సహ సమత్వం తచ్చికిత్సితం చాహ- పిత్తజ్వరసమ ఇత్యాది|70|
Adhikarana 62 (70-71) · Śloka 71
తృష్ణానిరోధాదబ్ధాతౌ క్షీణే తేజః సముద్ధతం ||70|| సబాహ్యాభ్యంతరం దేహం దహేద్వై మందచేతసః | సంశుష్కగలతాల్వోష్ఠో జిహ్వాం నిష్కృష్య చేష్టతే ||71||
तृष्णानिरोधादब्धातौ क्षीणे तेजः समुद्धतम् ||७०|| सबाह्याभ्यन्तरं देहं दहेद्वै मन्दचेतसः | संशुष्कगलताल्वोष्ठो जिह्वां निष्कृष्य चेष्टते ||७१||
🔊 Audio coming soon
తృణ్ణిరోధజే దాహే చికిత్సితం నిర్దిశన్నాహ- తృష్ణానిరోధాదిత్యాది| అబ్ధాతౌ పానీయధాతౌ| తేజః పిత్తోష్మా| సముద్ధతం అత్యర్థవృద్ధం| ఏవంవిధం తేజో దేహం సబాహ్యాభ్యంతరం మందచేతస ఆతురస్య వై స్ఫుటం దహేదిత్యర్థః| స దహ్యమానదేహః కిం కుర్యాదిత్యాహ- జిహ్వాం నిష్కృష్యేత్యాది| జిహ్వాం నిష్కృష్య నిఃసార్యేత్యర్థః| చేష్టతే హస్తపాదాదివిక్షేపణం కరోతి, ‘దాహార్తః’ ఇతి శేషః| అన్యే ‘జిహ్వా నిఃసృత్య వేపతే’ ఇతి పఠంతి, తత్ర దాహార్తస్య జిహ్వా నిఃసృత్య కంపతే ఇత్యర్థః||70-71||
Adhikarana 63 (72) · Śloka 73
తత్రోపశమయేత్తేజస్త్వబ్ధాతుం చ వివర్ధయేత్ | పాయయేత్ కామమంభశ్చ శర్కరాఢ్యం పయోఽపి వా ||72|| శీతమిక్షురసం మంథం వితరేచ్చేరితం విధిం |73|
तत्रोपशमयेत्तेजस्त्वब्धातुं च विवर्धयेत् | पाययेत् काममम्भश्च शर्कराढ्यं पयोऽपि वा ||७२|| शीतमिक्षुरसं मन्थं वितरेच्चेरितं विधिम् |७३|
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాది| తత్ర తృష్ణానిరోధజే దాహే| ఉపశమయేత్ శాంతిం నయేత్ మధురశీతాదిభిః| తేజః పిత్తోష్మాణం| అత్రాన్యే ‘తస్య తేజః ప్రశమయేత్’ ఇతి పఠంతి; తత్ర తస్యేతి దాహార్తస్య, శేషం సమం| అబ్ధాతుం చ వివర్ధయేదితి స్వయోనివర్ధనైః మధురస్నిగ్ధశీతలైః| అంభః పానీయం| తం తృష్ణానిరోధజదాహార్తం| కింభూతమంభః? శర్కరాఢ్యం ప్రభూతశర్కరాయుక్తం| కిమంభ ఏవ పాయయేదిత్యాహ- పయోఽపి వేతి|- శర్కరాఢ్యం దుగ్ధం వేత్యర్థః| మంథం “శక్తవః సర్పిషాఽభ్యక్తాః శీతవారిపరిప్లుతాః” ఇత్యాద్యుక్తలక్షణం| వితరేచ్చేరితం విధిమితి పిత్తజ్వరహరం| కేచిత్ ‘వితరేచ్చేతరం విధిం’ ఇతి పఠంతి; తత్ర పిత్తజ్వరోక్తాత్ ఇతరోఽన్యః పిత్తహరో విధిరిత్యర్థః||72||-
Adhikarana 64 (73) · Śloka 74
అసృజా పూర్ణకోష్ఠస్య దాహో భవతి దుఃసహః ||73|| విధిః సద్యోవ్రణీయోక్తస్తస్య లక్షణమేవ చ |74|
असृजा पूर्णकोष्ठस्य दाहो भवति दुःसहः ||७३|| विधिः सद्योव्रणीयोक्तस्तस्य लक्षणमेव च |७४|
🔊 Audio coming soon
అసృజా పూర్ణకోష్ఠస్యేత్యాది| అసృజా రక్తేన| పూర్ణకోష్ఠస్య సంభృతోదరస్య| దుఃసహః రౌద్రః| విధిః చికిత్సా| తస్యేతి దాహార్తస్య| లక్షణమేవేతి సద్యోవ్రణీయోక్తమిత్యర్థః ‘అసృజా’ ఇత్యత్ర ‘అసృజః’ ఇతి షష్ఠ్యంతం కేచిత్ పఠంతి, పూరణార్థే షష్ఠీం వ్యాఖ్యానయంతి చ||73||-
Adhikarana 65 (74-75) · Śloka 75
ధాతుక్షయోక్తో యో దాహస్తేన మూర్చ్ఛాతృషాన్వితః ||74|| క్షామస్వరః క్రియాహీనో భృశం సీదతి పీడితః | రక్తపిత్తవిధిస్తస్య హితః స్నిగ్ధోఽనిలాపహః ||75||
धातुक्षयोक्तो यो दाहस्तेन मूर्च्छातृषान्वितः ||७४|| क्षामस्वरः क्रियाहीनो भृशं सीदति पीडितः | रक्तपित्तविधिस्तस्य हितः स्निग्धोऽनिलापहः ||७५||
🔊 Audio coming soon
ధాతుక్షయోక్తో యో దాహ ఇత్యాది| ధాతుక్షయోక్తో రక్తక్షయోక్తః| యచ్చాత్ర రక్తక్షయోక్త ఇతి పాఠో న కృతః, తదితరధాతుక్షయేఽపి దాహో భవతీతి జ్ఞాపనార్థం| తేన ధాతుక్షయజదాహేన| క్షామస్వరో దుర్బలస్వరః| క్రియాహీనః కాయికమానసచేష్టాహీనః| పీడితో ‘దాహేన’ ఇతి శేషః||74-75||
Adhikarana 66 (76-77) · Śloka 77
క్షతజేనాశ్నతశ్చాన్యః శోచతో వాఽప్యనేకధా | తేనాంతర్దహ్యతేఽత్యర్థం తృష్ణామూర్చ్ఛాప్రలాపవాన్ ||76|| తమిష్టవిషయోపేతం సుహృద్భిరభిసంవృతం | క్షీరమాంసరసాహారం విధినోక్తేన సాధయేత్ ||77||
क्षतजेनाश्नतश्चान्यः शोचतो वाऽप्यनेकधा | तेनान्तर्दह्यतेऽत्यर्थं तृष्णामूर्च्छाप्रलापवान् ||७६|| तमिष्टविषयोपेतं सुहृद्भिरभिसंवृतम् | क्षीरमांसरसाहारं विधिनोक्तेन साधयेत् ||७७||
🔊 Audio coming soon
‘అసృజా పూర్ణకోష్ఠస్య’ ఇత్యాదినా కోష్ఠస్థేన రక్తేన దాహమభిధాయేదానీం ప్రకారాంతరేణాహ- క్షతజేనాశ్నతశ్చాన్య ఇత్యాది| క్షతజేన రక్తేన| అశ్నతః భోజనం కుర్వతః| అన్యో ‘దాహ’ ఇతి శేషః| శోచతో వాఽప్యనేకధేతి అనేకప్రకారం శోకం కుర్వతః| శోకం కుర్వతో భోజనం కుర్వతో వాఽపి నరస్యాన్యో దాహో రక్తేన భవతీతి సంబంధః| తేన దాహేన, అంతః అభ్యంతరం దహ్యతే| మూర్చ్ఛాతృష్ణాప్రలాపవాన్ ‘ఆతురో భవతి’ ఇతి శేషః| తం ఆతురం| ఇష్టవిషయోపేతం అభిలషితశబ్దస్పర్శాదిసంయుక్తం| సుహృద్భిః మిత్రైః| అభిసంవృతం సమంతతః పరివృతం| విధినోక్తేన సాధయేత్ దాహశాంతికరేణ ప్రాగుక్తేన విధానేన శాంతిం నయేత్||76-77||
Adhikarana 67 (78) · Śloka 78
మర్మాభిఘాతజోఽప్యస్తి స చాసాధ్యతమః స్మృతః |78|
मर्माभिघातजोऽप्यस्ति स चासाध्यतमः स्मृतः |७८|
🔊 Audio coming soon
మర్మాభిఘాతజ ఇత్యాది| మర్మాభిఘాతజః సద్యః కాలాంతరే వా ప్రాణహరమర్మాభిఘాతజః| యద్యేవం తర్హి అసాధ్యత్వం ప్రాప్తమేవ, స చాసాధ్యతమః స్మృత ఇతి వ్యర్థం| నైవం, స చాసాధ్యతమః స్మృత ఇత్యస్మాదేవ సద్యఃకాలాంతరప్రాణహరమర్మజో జ్ఞాయత ఇత్యదోషః| ‘స చాసాధ్యతమః స్మృతః’ ఇత్యత్రాన్యే ‘సోఽసాధ్యః సప్తమో మత’ ఇతి పఠంతి| అత ఏవ చ దాహగణనాం కుర్వంతి- త్వచం ప్రాప్తస్తు పానోష్మేత్యాదిః ప్రథమో దాహః, కృత్స్నదేహానుగం పిత్తమిత్యాదిర్ద్వితీయః తృష్ణానిరోధాదిత్యాదిస్తృతీయః, అసృజా పూర్ణకోష్ఠస్యేత్యాదిశ్చతుర్థః, ధాతుక్షయోక్త ఇత్యాదిః పంచమః, క్షతజేనాశ్నతశ్చాన్యః శోచతో వాఽపీత్యాదిః షష్ఠః, సప్తమశ్చ మర్మాభిఘాతజః|78|-
Adhikarana 68 (78) · Śloka 78
సర్వ ఏవ చ వర్జ్యాః స్యుః శీతగాత్రేషు దేహిషు ||78|| (ఏవంవిధో భవేద్యస్తు మదిరామయపీడితః ||) |
सर्व एव च वर्ज्याः स्युः शीतगात्रेषु देहिषु ||७८|| (एवंविधो भवेद्यस्तु मदिरामयपीडितः ||) |
🔊 Audio coming soon
అవస్థాయాం సర్వేషామపి దాహానాం వర్జనమాహ- సర్వ ఏవేత్యాది| సర్వ ఏవ ‘దాహా’ ఇతి శేషః||78||
Adhikarana 69 (79) · Śloka 79
ప్రశాంతోపద్రవే చాపి శోధనం ప్రాప్తమాచరేత్ ||79||
प्रशान्तोपद्रवे चापि शोधनं प्राप्तमाचरेत् ||७९||
🔊 Audio coming soon
దాహానాం పునరావృత్తినిషేధాయ విధానమాహ- ఏవంవిధో భవేదిత్యాది| ప్రశాంతోపద్రవే నివృత్తతృష్ణాదికే ‘ఆతురే’ ఇతి శేషః| శోధనం విరేచనం, పిత్తహరత్వాత్| ప్రాప్తం యథాదోషప్రత్యనీకం| ఆచరేత్ కుర్యాత్ ‘వైద్య’ ఇతి శేషః| అన్యే శోధనశబ్దేన వమనమపి కథయంతి| తద్వమనం దాహకారిణి పిత్తే కఫస్థానగే కార్యం| అన్యే ‘ప్రశాంతోపద్రవశ్చాపి’ ఇతి పఠంతి; తత్ర ఏవంవిధ ఆతురః శోధనమాచరేదితి వ్యాఖ్యానయంతి||79||
Adhikarana 70 (80) · Śloka 80
సజీరకాణ్యార్ద్రకశృంగవేరసౌవర్చలాన్యర్ధజలప్లుతాని | మద్యాని హృద్యాన్యథ గంధవంతి పీతాని సద్యః శమయంతి తృష్ణాం ||80||
सजीरकाण्यार्द्रकशृङ्गवेरसौवर्चलान्यर्धजलप्लुतानि | मद्यानि हृद्यान्यथ गन्धवन्ति पीतानि सद्यः शमयन्ति तृष्णाम् ||८०||
🔊 Audio coming soon
యథా పీయమానం మద్యం తృష్ణాకరం న భవతి తథా ప్రాహ- సజీరకాణిత్యాది| సజీరకాణి జీరకసహితాని| ఆర్ద్రకం ప్రసిద్ధం, శృంగవేరం శుంఠీ| ఆర్ద్రకస్యాదౌ సహశబ్దో బోద్ధవ్యః; తేన ‘ఆర్ద్రకశృంగవేరసౌవర్చలాని’ ఇతి మద్యానీత్యస్య విశేషణం| అర్ధజలప్లుతాని అర్ధపానీయమిశ్రితాని| హృద్యాని మనఃప్రియాణి| గంధవంతి ప్రశస్తగంధాని| ఏవంవిధాని మద్యాని పీతాని సంతి సద్యస్తృష్ణాం శమయంతీతి పిండార్థః||80||
Adhikarana 71 (81) · Śloka 81
జలప్లుతశ్చందనభూషితాంగః స్రగ్వీ సభక్తాం పిశితోపదంశాం | పిబన్ సురాం నైవ లభేత రోగాన్ మనోనువిఘ్నం చ మదం న యాతి ||81||
जलप्लुतश्चन्दनभूषिताङ्गः स्रग्वी सभक्तां पिशितोपदंशाम् | पिबन् सुरां नैव लभेत रोगान् मनोनुविघ्नं च मदं न याति ||८१||
🔊 Audio coming soon
కింభూతః సన్మద్యపః కింభూతాం సురాం పిబన్ పానజరోగాన్ మనోవిధాతకం చ మదం న ప్రాప్నోతీత్యాహ- జలప్లుత ఇత్యాది| జలప్లుతో జలార్ద్రగాత్రః| చందనభూషితాంగః చందనానులిప్తశరీరః| స్రగ్వీ పుష్పమాలాయుక్తః| సభక్తాం భక్తేన సహితాం| పిశితోపదంశాం మాంసభక్షణసహితాం| రోగాన్ పానజానిత్యర్థః| మనోనువిఘ్నం చ మదం న యాతి మనోవిఘాతకం మదం న ప్రాప్నోతి| ఏతేనోత్తరౌ మదౌ నాధిగచ్ఛతీత్యుక్తం| అన్యే ‘మనోమతిఘ్నం చ మదం న యాతి’ ఇతి పఠంతి; తత్ర మనోబుద్ధిప్రమోహలక్షణం మదం న ప్రాప్నోతీత్యర్థః||81||
Adhikarana puShpikA · Śloka 47
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే మదాత్యయప్రతిషేధో నామ (నవమోఽధ్యాయః, ఆదితః) సప్తచత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః ||47||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे मदात्ययप्रतिषेधो नाम (नवमोऽध्यायः, आदितः) सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४७||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రే సప్తచత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః||47||