47. pānātyayapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతః పానాత్యయప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

మద్యముష్ణం తథా తీక్ష్ణం సూక్ష్మం విశదమేవ చ | రూక్షమాశుకరం చైవ వ్యవాయి చ వికాశి చ ||3||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

ఔష్ణ్యాచ్ఛీతోపచారం తత్తైక్ష్ణ్యాద్ధంతి మనోగతిం | విశత్యవయవాన్ సౌక్ష్మ్యాద్వైశద్యాత్కఫశుక్రనుత్ ||4|| మారుతం కోపయేద్రౌక్ష్యాదాశుత్వాచ్చాశుకర్మకృత్ | హర్షదం చ వ్యవాయిత్వాద్వికాశిత్వాద్విసర్పతి ||5||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

తదమ్లం రసతః ప్రోక్తం లఘు రోచనదీపనం | కేచిల్లవణవర్జ్యాంస్తు రసానత్రాదిశంతి హి ||6||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

స్నిగ్ధైస్తదన్నైర్మాంసైశ్చ భక్ష్యైశ్చ సహ సేవితం | భవేదాయుఃప్రకర్షాయ బలాయోపచయాయ చ ||7||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

కామ్యతా మనసస్తుష్టిర్ధైర్యం తేజోఽతివిక్రమః | విధివత్ సేవ్యమానే తు మద్యే సన్నిహితా గుణాః ||8||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

తదేవానన్నమజ్ఞేన సేవ్యమానమమాత్రయా | కాయాగ్నినా హ్యగ్నిసమం సమేత్య కురుతే మదం ||9||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

మదేన కరణానాం తు భావాన్యత్వే కృతే సతి | నిగూఢమపి భావం స్వం ప్రకాశీకురుతేఽవశః ||10||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

త్ర్యవస్థశ్చ మదో జ్ఞేయః పూర్వో మధ్యోఽథ పశ్చిమః |11|

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

పూర్వే వీర్యరతిప్రీతిహర్షభాష్యాదివర్ధనం ||11||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ప్రలాపో మధ్యమే మోహో యుక్తాయుక్తక్రియాస్తథా |12|

Adhikarana 12 (12) · Śloka 12

విసంజ్ఞః పశ్చిమే శేతే నష్టకర్మక్రియాగుణః ||12||

Adhikarana 13 (13) · Śloka 13

శ్లైష్మికానల్పపిత్తాంశ్చ స్నిగ్ధాన్మాత్రోపసేవినః | పానం న బాధతేఽత్యర్థం విపరీతాంస్తు బాధతే ||13||

Adhikarana 14 (14) · Śloka 14

నిర్భక్తమేకాంతత ఏవ మద్యం నిషేవ్యమాణం మనుజేన నిత్యం | ఉత్పాదయేత్ కష్టతమాన్ వికారానాపాదయేచ్చాపి శరీరమేదం ||14||

Adhikarana 15 (15-16) · Śloka 26

క్రుద్ధేన భీతేన పిపాసితేన శోకాభితప్తేన బుభుక్షితేన | వ్యాయామభారాధ్వపరిక్షతేన వేగావరోధాభిహతేన చాపి ||15|| అత్యమ్లభక్ష్యావతతోదరేణ సాజీర్ణభుక్తేన తథాఽబలేన | ఉష్ణాభితప్తేన చ సేవ్యమానం కరోతి మద్యం వివిధాన్ వికారాన్ ||26||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

పానాత్యయం పరమదం పానాజీర్ణమథాపి వా | పానవిభ్రమముగ్రం చ తేషాం వక్ష్యమి లక్షణం ||17||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 19

స్తంభాంగమర్దహృదయగ్రహతోదకంపాః పానాత్యయేఽనిలకృతే శిరసో రుజశ్చ | స్వేదప్రలాపముఖశోషణదాహమూర్చ్ఛాః పిత్తాత్మకే వదనలోచనపీతతా చ ||18|| శ్లేష్మాత్మకే వమథుశీతకఫప్రసేకాః సర్వాత్మకే భవతి సర్వవికారసంపత్ |19|

Adhikarana 18 (19) · Śloka 20

ఊష్మాణమంగగురుతాం విరసాననత్వం శ్లేష్మాధికత్వమరుచిం మలమూత్రసంగం ||19|| లింగం పరస్య తు మదస్య వదంతి తజ్జ్ఞాస్తృష్ణాం రుజాం శిరసి సంధిషు చాపి భేదం |20|

Adhikarana 19 (20) · Śloka 21

ఆధ్మానముద్గిరణమమ్లరసో విదాహోఽజీర్ణస్య పానజనితస్య వదంతి లింగం ||20|| జ్ఞేయాని తత్ర భిషజా సువినిశ్చితాని పిత్తప్రకోపజనితాని చ కారణాని |21|

Adhikarana 20 (21) · Śloka 22

హృద్గాత్రతోదవమథుజ్వరకంఠధూమమూర్చ్ఛాకఫస్రవణమూర్ధరుజో విదాహః ||21|| ద్వేషః సురాన్నవికృతేషు చ తేషు తేషు తం పానవిభ్రమముశంత్యఖిలేన ధీరాః |22|

Adhikarana 21 (22) · Śloka 23

హీనోత్తరౌష్ఠమతిశీతమమందదాహం తైలప్రభాస్యమతి(పి)పానహతం విజహ్యాత్ ||22|| జిహ్వౌష్ఠదంతమసితం త్వథవాఽపి నీలం పీతే చ యస్య నయనే రుధిరప్రభే చ |23|

Adhikarana 22 (23) · Śloka 23

హిక్కాజ్వరౌ వమథువేపథుపార్శ్వశూలాః కాసభ్రమావపి చ పానహతం భజంతే ||23||

Adhikarana 23 (24) · Śloka 24

తేషాం నివారణమిదం హి మయోచ్యమానం వ్యక్తాభిధానమఖిలేన విధిం నిబోధ |24|

Adhikarana 24 (24) · Śloka 25

మద్యం తు చుక్రమరిచార్ద్రకదీప్యకుష్ఠసౌవర్చలాయుతమలం పవనస్య శాంత్యై ||24|| పృథ్వీకదీప్యకమహౌషధహింగుభిర్వా సౌవర్చలేన చ యుతం వితరేత్ సుఖాయ |25|

Adhikarana 25 (25) · Śloka 26

ఆమ్రాతకామ్రఫలదాడిమమాతులుంగైః కుర్యాచ్ఛుభాన్యపి చ షాడవపానకాని ||25|| సేవేత వా ఫలరసోపహితాన్ రసాదీనానూపవర్గపిశితాన్యపి గంధవంతి |26|

Adhikarana 26 (26) · Śloka 26

పిత్తాత్మకే మధురవర్గకషాయమిశ్రం మద్యం హితం సమధుశర్కరమిష్టగంధం ||26||

Adhikarana 27 (27) · Śloka 27

పీత్వా చ మద్యమపి చేక్షురసప్రగాఢం నిఃశేషతః క్షణమవస్థితముల్లిఖేచ్చ | లావైణతిత్తిరిరసాంశ్చ పిబేదనమ్లాన్ మౌద్గాన్ సుఖాయ సఘృతాన్ ససితాంశ్చ యూషాన్ ||27||

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

పానాత్యయే కఫకృతే కఫముల్లిఖేచ్చ మద్యేన బింబివిదులోదకసంయుతేన | సేవేత తిక్తకటుకాంశ్చ రసానుదారాన్ యూషాంశ్చ తిక్తకటుకోపహితాన్ హితాయ ||28||

Adhikarana 29 (29) · Śloka 29

పథ్యం యవాన్నవికృతాని చ జాంగలాని శ్లేష్మఘ్నమన్యదపి యచ్చ నిరత్యయం స్యాత్ |29|

Adhikarana 30 (29) · Śloka 29

కుర్యాచ్చ సర్వమథ సర్వభవే విధానం ద్వంద్వోద్భవే ద్వయమవేక్ష్య యథాప్రధానం ||29||

Adhikarana 31 (30) · Śloka 30

సామాన్యమన్యదపి యచ్చ సమగ్రమగ్ర్యం వక్ష్యామి యచ్చ మనసో మదకృత్ సుఖం చ |30|

Adhikarana 32 (30-33) · Śloka 34

త్వంగాగపుష్పమగధైలమధూకధాన్యైః శ్లక్ష్ణైరజాజిమరిచైశ్చ కృతం సమాంశైః ||30|| పానం కపిత్థరసవారిపరూషకాఢ్యం పానాత్యయేషు విధివత్స్రుతమంబరాంతే | హ్రీవేరపద్మపరిపేలవసంప్రయుక్తైః పుష్పైర్విలిప్య కరవీరజలోద్భవైశ్చ ||31|| పిష్టైః సపద్మకయుతైరపి సారివాద్యైః సేకం జలైశ్చ వితరేదమలైః సుశీతైః | త్వక్పత్రచోచమరిచైలభుజంగపుష్పశ్లేష్మాతకప్రసవవల్కగుడైరుపేతం ||32|| ద్రాక్షాయుతం హృతమలం మదిరామయార్తైస్తత్పానకం శుచి సుగంధి నరైర్నిషేవ్యం | పిష్ట్వా పిబేచ్చ మధుకం కటురోహిణీం చ ద్రాక్షాం చ మూలమసకృత్ త్రపుషీభవం యత్ ||33|| కార్పాసినీమథ చ నాగబలాం చ తుల్యాం పీత్వా సుఖీ భవతి సాధు సువర్చలాం చ |34|

Adhikarana 33 (34) · Śloka 35

కాశ్మర్యదారువిడదాడిమపిప్పలీషు ద్రాక్షాన్వితాసు కృతమంబుని పానకం యత్ ||34|| తద్బీజపూరకరసాయుతమాశు పీతం శాంతిం పరాం పరమదే త్వచిరాత్ కరోతి |35|

Adhikarana 34 (35-36) · Śloka 36

ద్రాక్షాసితామధుకజీరకధాన్యకృష్ణాస్వేవం కృతం త్రివృతయా చ పిబేత్తథైవ ||35|| సౌవర్చలాయుతముదారరసం ఫలామ్లం భార్గీశృతేన చ జలేన హితోఽవసేకః ||36||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

ఇక్ష్వాకుధామార్గవవృక్షకాణి కాకాహ్వయోదుంబరికాశ్చ దుగ్ధే | విపాచ్య తస్యాంజలినా వమేద్ధి మద్యం పిబేచ్చాహ్ని గతే త్వజీర్ణే ||37||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 39

త్వక్పిప్పలీభుజగపుష్పవిడైరుపేతం సేవేత హింగుమరిచైలయుతం ఫలామ్లం | ఉష్ణాంబుసైంధవయుతాస్త్వథవా విడత్వక్చవ్యైలహింగుమగధాఫలమూలశుంఠీః ||38|| హృద్యైః ఖడైరపి చ భోజనమత్ర శస్తం... |39|

Adhikarana 37 (39-41) · Śloka 41

... ద్రాక్షాకపిత్థఫలదాడిమపానకం యత్ | తత్ పానవిభ్రమహరం మధుశర్కరాఢ్యమామ్రాతకోలరసపానకమేవ చాపి ||39|| ఖర్జూరవేత్రకకరీరపరూషకేషు ద్రాక్షాత్రివృత్సు చ కృతం ససితం హిమం వా | శ్రీపర్ణియుక్తమథవా తు పిబేదిమాని యష్ట్యాహ్వయోత్పలహిమాంబువిమిశ్రితాని ||40|| క్షీరిప్రవాలబిసజీరకనాగపుష్పపత్రైలవాలుసితసారివపద్మకాని | ఆమ్రాతభవ్యకరమర్దకపిత్థకోలవృక్షామ్లవేత్రఫలజీరకదాడిమాని ||41||

Adhikarana 38 (42) · Śloka 42

సేవేత వా మరిచజీరకనాగపుష్పత్వక్పత్రవిశ్వచవికైలయుతాన్ రసాంశ్చ | సూక్ష్మాంబరస్రుతహిమాంశ్చ సుగంధిగంధాన్ పానోద్భవాన్నుదతి సప్తగదానశేషాన్ ||42||

Adhikarana 39 (43-44) · Śloka 44

పంచేంద్రియార్థవిషయా మృదుపానయోగా హృద్యాః సుఖాశ్చ మనసః సతతం నిషేవ్యాః | పానాత్యయేషు వికటోరునితంబవత్యః పీనోన్నతస్తనభరానతమధ్యదేశాః ||43|| ప్రౌఢాః స్త్రియోఽభినవయౌవనపీనగాత్ర్యః సేవ్యాశ్చ పంచవిషయాతిశయస్వభావాః ||44||

Adhikarana 40 (45) · Śloka 45

పిబేద్రసం పుష్పఫలోద్భవం వా సితామధూకత్రిసుగంధియుక్తం | సంచూర్ణ్య సంయోజ్య చ నాగపుష్పైరజాజికృష్ణామరిచైశ్చ తుల్యైః ||45||

Adhikarana 41 (46) · Śloka 46

వర్షాభూయష్ట్యాహ్వమధూకలాక్షాత్వక్కర్బుదారాంకురజీరకాణి | ద్రాక్షాం చ కృష్ణామథ కేశరం చ క్షీరే సమాలోడ్య పిబేత్ సుఖేప్సుః ||46||

Adhikarana 42 (47) · Śloka 47

భవేచ్చ మద్యేన తు యేన పాతితః ప్రకామపీతేన సురాసవాదినా | తదేవ తస్మై విధివత్ ప్రదాపయేద్విపర్యయే భ్రంశమవశ్యమృచ్ఛతి ||47||

Adhikarana 43 (48) · Śloka 48

యథా నరేంద్రోపహతస్య కస్యచిద్భవేత్ ప్రసాదస్తత ఏవ నాన్యతః | ధ్రువం తథా మద్యహతస్య దేహినో భవేత్ ప్రసాదస్తత ఏవ నాన్యతః ||48||

Adhikarana 44 (49) · Śloka 49

విచ్ఛిన్నమద్యః సహసా యోఽతిమద్యం నిషేవతే | తస్య పానాత్యయోద్దిష్టా వికారాః సంభవంతి హి ||49||

Adhikarana 45 (50) · Śloka 50

మద్యస్యాగ్నేయవాయవ్యౌ గుణావంబు(ంభో)వహాని తు | స్రోతాంసి శోషయేయాతాం తేన తృష్ణోపజాయతే ||50||

Adhikarana 46 (51) · Śloka 51

పాటలోత్పలకందేషు ముద్గపర్ణ్యాం చ సాధితం | పిబేన్మాగధికోన్మిశ్రం తత్రాంభో హిమశీతలం ||51||

Adhikarana 47 (52) · Śloka 53

సర్పిస్తైలవసామజ్జదధిభృంగరసైర్యుతం | క్వాథేన బిల్వయవయోః సర్వగంధైశ్చ పేషితైః ||52|| పక్వమభ్యంజనే శ్రేష్ఠం... |53|

Adhikarana 48 (53) · Śloka 53

...సేకే క్వాథశ్చ శీతలః |53|

Adhikarana 49 (53) · Śloka 54

రసవంతి చ భోజ్యాని యథాస్వమవచారయేత్ ||53|| పానకాని సుశీతాని హృద్యాని సురభీణి చ |54|

Adhikarana 50 (54) · Śloka 54

త్వచం ప్రాప్తస్తు పానోష్మా పిత్తరక్తాభిమూర్చ్ఛితః | దాహం ప్రకురుతే ఘోరం పిత్తవత్తత్ర భేషజం ||54||

Adhikarana 51 (55-56) · Śloka 56

శీతం విధానమత ఊర్ధ్వమహం ప్రవక్ష్యే దాహప్రశాంతికరమృద్ధిమతాం నరాణాం | తత్రాదితో మలయజేన హితః ప్రదేహశ్చంద్రాంశుహారతుహినోదకశీతలేన ||55|| శీతాంబుశీతలతరైశ్చ శయానమేనం హారైర్మృణాలవలయైరబలాః స్పృశేయుః | భిన్నోత్పలోజ్జ్వలహిమే శయనే శయీత పత్రేషు వా సజలబిందుషు పద్మినీనాం ||56||

Adhikarana 52 (57) · Śloka 57

ఆసాదయన్ పవనమాహృతమంగనాభిః కహ్లారపద్మదలశైవలసంచయేషు | కాంతైర్వనాంతపవనైః పరిమృశ్యమానః శక్తశ్చరేద్భవనకాననదీర్ఘికాసు ||57||

Adhikarana 53 (58) · Śloka 59

దాహాభిభూతమథవా పరిషేచయేత్తు లామజ్జకాంబురుహచందనతోయతోయైః | విస్రావితాం హృతమలాం నవవారిపూర్ణాం పద్మోత్పలాకులజలామధివాసితాంబుం ||58|| వాపీం భజేత హరిచందనభూషితాంగః కాంతాకరస్పృశనకర్కశరోమకూపః |59|

Adhikarana 54 (59) · Śloka 60

తత్రైనమంబురుహపత్రసమైః స్పృశంత్యః శీతైః కరోరువదనైః కఠినైః స్తనైశ్చ ||59|| తోయావగాహకుశలా మధురస్వభావాః సంహర్షయేయురబలాః సుకలైః ప్రలాపైః |60|

Adhikarana 55 (60-61) · Śloka 62

ధారాగృహే ప్రగలితోదకదుర్దినాభే క్లాంతః శయీత సలిలానిలశీతకుక్షౌ ||60|| గంధోదకైః సకుసుమైరుపసిక్తభూమౌ పత్రాంబుచందనరసైరుపలిప్తకుడ్యే | జాత్యుత్పలప్రియకకేశరపుండరీకపున్నాగనాగకరవీరకృతోపచారే ||61|| తస్మిన్ గృహే కమలరేణ్వరుణే శయీత యత్నాహృతానిలవికంపితపుష్పదామ్ని |62|

Adhikarana 56 (62-64) · Śloka 64

హేమంతవింధ్యహిమవన్మలయాచలానాం శీతాంభసాం సకదలీహరితద్రుమాణాం ||62|| ఉద్భిన్ననీలనలినాంబురుహాకరాణాం చంద్రోదయస్య చ కథాః శృణుయాన్మనోజ్ఞాః | మ్లానం ప్రతాంతమనసం మనసోఽనుకూలాః పీనస్తనోరుజఘనా హరిచందనాంగ్యః ||63|| తా ఏనమార్ద్రవసనాః సహ సంవిశేయుః శ్లిష్ట్వాఽబలాః శిథిలమేఖలహారయష్ట్యః ||64||

Adhikarana 57 (65) · Śloka 65

హర్షయేయుర్నరం నార్యః స్వగుణై రహసి స్థితాః | తాః శైత్యాచ్ఛమయేయుశ్చ పిత్తపానాత్యయాంతరం ||65||

Adhikarana 58 (66) · Śloka 66

తృడ్దాహరక్తపిత్తేషు కార్యోఽయం భేషజక్రమః | సామాన్యతో... |66|

Adhikarana 59 (66) · Śloka 66

... విశేషం తు శృణు దాహేష్వశేషతః ||66||

Adhikarana 60 (67-69) · Śloka 69

కృత్స్నదేహానుగం రక్తముద్రిక్తం దహతి హ్యతి | సంచూష్యతే దహ్యతే చ తామ్రాభస్తామ్రలోచనః ||67|| లోహగంధాంగవదనో వహ్నినేవావకీర్యతే | తం విలంఘ్య విధానేన సంసృష్టాహారమాచరేత్ ||68|| అప్రశామ్యతి దాహే చ రసైస్తృప్తస్య జాంగలైః | శాఖాశ్రయా యథాన్యాయం రోహిణీర్వ్యధయేత్ సిరాః ||69||

Adhikarana 61 (70) · Śloka 70

పిత్తజ్వరసమః పిత్తాత్ స చాప్యస్య విధిర్హితః |70|

Adhikarana 62 (70-71) · Śloka 71

తృష్ణానిరోధాదబ్ధాతౌ క్షీణే తేజః సముద్ధతం ||70|| సబాహ్యాభ్యంతరం దేహం దహేద్వై మందచేతసః | సంశుష్కగలతాల్వోష్ఠో జిహ్వాం నిష్కృష్య చేష్టతే ||71||

Adhikarana 63 (72) · Śloka 73

తత్రోపశమయేత్తేజస్త్వబ్ధాతుం చ వివర్ధయేత్ | పాయయేత్ కామమంభశ్చ శర్కరాఢ్యం పయోఽపి వా ||72|| శీతమిక్షురసం మంథం వితరేచ్చేరితం విధిం |73|

Adhikarana 64 (73) · Śloka 74

అసృజా పూర్ణకోష్ఠస్య దాహో భవతి దుఃసహః ||73|| విధిః సద్యోవ్రణీయోక్తస్తస్య లక్షణమేవ చ |74|

Adhikarana 65 (74-75) · Śloka 75

ధాతుక్షయోక్తో యో దాహస్తేన మూర్చ్ఛాతృషాన్వితః ||74|| క్షామస్వరః క్రియాహీనో భృశం సీదతి పీడితః | రక్తపిత్తవిధిస్తస్య హితః స్నిగ్ధోఽనిలాపహః ||75||

Adhikarana 66 (76-77) · Śloka 77

క్షతజేనాశ్నతశ్చాన్యః శోచతో వాఽప్యనేకధా | తేనాంతర్దహ్యతేఽత్యర్థం తృష్ణామూర్చ్ఛాప్రలాపవాన్ ||76|| తమిష్టవిషయోపేతం సుహృద్భిరభిసంవృతం | క్షీరమాంసరసాహారం విధినోక్తేన సాధయేత్ ||77||

Adhikarana 67 (78) · Śloka 78

మర్మాభిఘాతజోఽప్యస్తి స చాసాధ్యతమః స్మృతః |78|

Adhikarana 68 (78) · Śloka 78

సర్వ ఏవ చ వర్జ్యాః స్యుః శీతగాత్రేషు దేహిషు ||78|| (ఏవంవిధో భవేద్యస్తు మదిరామయపీడితః ||) |

Adhikarana 69 (79) · Śloka 79

ప్రశాంతోపద్రవే చాపి శోధనం ప్రాప్తమాచరేత్ ||79||

Adhikarana 70 (80) · Śloka 80

సజీరకాణ్యార్ద్రకశృంగవేరసౌవర్చలాన్యర్ధజలప్లుతాని | మద్యాని హృద్యాన్యథ గంధవంతి పీతాని సద్యః శమయంతి తృష్ణాం ||80||

Adhikarana 71 (81) · Śloka 81

జలప్లుతశ్చందనభూషితాంగః స్రగ్వీ సభక్తాం పిశితోపదంశాం | పిబన్ సురాం నైవ లభేత రోగాన్ మనోనువిఘ్నం చ మదం న యాతి ||81||

Adhikarana puShpikA · Śloka 47

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే మదాత్యయప్రతిషేధో నామ (నవమోఽధ్యాయః, ఆదితః) సప్తచత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః ||47||