44. pāṇḍurōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ પાણ્ડુરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

હૃદ્રોગપ્રતિષેધાનન્તરં સઙ્ખ્યાસામ્યાત્ તીક્ષ્ણામ્લકટુકાદિહૃદ્રોગચિકિત્સિતસ્ય હેતુત્વાત્ પાણ્ડુરોગપ્રતિષેધારમ્ભો યુક્ત ઇત્યાહ- અથાત ઇત્યાદિ| અત્રાદિશબ્દદ્વયં લુપ્તં દ્રષ્ટવ્યં, તેન પાણ્ડ્વાદિરોગાદિપ્રતિષેધમિતિ| તત્ર પ્રથમેનાદિશબ્દેન કૃષ્ણપીતમિશ્રા વર્ણા ગ્રાહ્યાઃ, કામલાદયો દ્વિતીયેન; અપરે તુ પાણ્ડુવર્ણાધિક્યાત્ સર્વે એવ પાણ્ડુરોગાઃ પ્રોચ્યન્ત ઇતિ મત્વા એકમેવાદિશબ્દં લુપ્તં વર્ણયન્તિ; તે ચ આદિશબ્દાત્ કામલાદીન્ ગૃહ્ણન્તિ| અપરે ત્વાદિશબ્દં વિનાઽપિ કામલાદીન્ ગૃહ્ણન્તિ, પાણ્ડુરોગાન્તર્ભાવાત્તેષામિતિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

વ્યવાયમમ્લં લવણાનિ મદ્યં મૃદં દિવાસ્વપ્નમતીવ તીક્ષ્ણમ્ | નિષેવમાણસ્ય વિદૂષ્ય રક્તં કુર્વન્તિ દોષાસ્ત્વચિ પાણ્ડુભાવમ્ ||૩||

પાણ્ડુરોગસ્ય હેતુસમ્પ્રાપ્તી આહ- વ્યવાયમમ્લમિત્યાદિ| વ્યવાયાદીનિ નિષેવમાણસ્ય પુરુષસ્ય દુષ્ટા દોષા રક્તં વિદૂષ્ય ત્વચિ પાણ્ડુભાવં કુર્વન્તીતિ પિણ્ડાર્થઃ| વ્યવાયઃ સ્ત્રીસેવા, સ ચ સર્વદોષપ્રકોપકઃ, અન્યે તુ વાતપિત્તપ્રકોપકત્વં વ્યવાયસ્ય મન્યન્તે ભારહરણાદૌ ક્રોધાદૌ ચ તત્પાઠાત્| અમ્લલવણયોઃ પિત્તકફકરત્વમ્| મૃત્તિકા સર્વદોષપ્રકોપણી, નાનાવિધત્વાત્; તથા ચોક્તમ્,- “કષાયા મારુતં, પિત્તમૂષરા, મધુરા કફમ્| કોપયેન્મૃદ્રસાદીંશ્ચ રૌક્ષ્યાદ્ભુક્તં વિરૂક્ષયેત્”- ઇતિ| દિવાસ્વપ્નઃ ત્રિદોષપ્રકોપકઃ| તીક્ષ્ણં પિત્તકોપિ| એવં યથાસ્વં યથાસમ્ભવં હેતુરુક્તઃ| વિદૂષ્ય રક્તમિત્યાદિકા સમ્પ્રાપ્તિઃ| અતીવ તીક્ષ્ણમિત્યત્ર આદિશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ; તેન પિષ્ટપયોમાષતિલાદીનાં ગ્રહણમ્| કેચિત્ ‘મૃન્મદ્યમત્સ્યામિષતીક્ષ્ણપિષ્ટપયોદિવાસ્વપ્નતિલેક્ષુમાષાન્| નિષેવમાણસ્ય’- ઇતિ પઠન્તિ, શેષં સમમ્| તેઽપિ લુપ્તાદિશબ્દાત્ વ્યવાયાદીનિ ગૃહ્ણન્તિ| અપરે ‘અતીવ તીક્ષ્ણમ્’ ઇત્યત્ર ‘અતીવરૂક્ષમ્’ ઇતિ પઠન્તિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

પાણ્ડ્વામયોઽષ્ટાર્ધવિધઃ પ્રદિષ્ટઃ પૃથક્સમસ્તૈર્યુગપચ્ચ દોષૈઃ |૪|

સઙ્ખ્યામાહ- પાણ્ડ્વિત્યાદિ| અષ્ટાર્ધવિધિઃ ચતુર્વિધઃ; કથં ચતુર્વિધ ઇત્યાહ- પૃથગિત્યાદિ| પૃથગ્દોષૈઃ ત્રયઃ, સમસ્તૈઃ એકઃ| યુગપદિતિ પદં દોષત્રયસ્યૈકકાલપ્રકોપસૂચનાર્થમ્| યદ્યપિ તન્ત્રાન્તરે મૃજ્જઃ પાણ્ડુરોગઃ પઞ્ચમઃ કથિતઃ, તથાઽપ્યત્ર મૃજ્જસ્ત્રિદોષજ એવાન્તર્ભૂતઃ, વક્ષ્યમાણાશ્ચ કામલાદયઃ પાણ્ડુરોગસ્યૈવ પર્યાયાઃ; અતોઽત્ર ચત્વાર એવ| કેચિત્ પાણ્ડ્વામયસ્ત્વષ્ટવિધ ઇતિ પઠન્તિ| તન્મતે પૃથગ્દોષૈઃ ત્રયઃ, સમસ્તૈઃ એકઃ, મૃદ્ભક્ષણાત્ એકઃ, દ્વે કામલે ચ, એકો હલીમકઃ, એવં પાણ્ડુરોગોઽષ્ટવિધઃ| તથા ચ તન્ત્રાન્તરમ્- “વાતેન પિત્તેન કફેન ચાપિ ત્રિદોષમૃદ્ભક્ષણસમ્ભવઃ સ્યાત્| દ્વે કામલે ચૈકહલીમકશ્ચ સ ચાષ્ટધૈવં ત્વિહ પાણ્ડુરોગઃ”- ઇતિ|૪|-

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

સર્વેષુ ચૈતેષ્વિહ પાણ્ડુભાવો યતોઽધિકોઽતઃ ખલુ પાણ્ડુરોગઃ ||૪||

યદ્યપિ વાતાદિભેદેન કૃષ્ણાદિવર્ણત્વમભિધાસ્યતિ, તથાઽપ્યસ્ય વિકારસ્ય પાણ્ડુવર્ણાધિક્યાત્ પાણ્ડુરોગવ્યપદેશ ઇતિ દર્શયન્નાહ- સર્વેષુ ચૈતેષ્વિહ પાણ્ડુભાવ ઇત્યાદિ||૪||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

ત્વક્સ્ફોટનં ષ્ઠીવનગાત્રસાદૌ મૃદ્ભક્ષણં પ્રેક્ષણકૂટશોથઃ | વિણ્મૂત્રપીતત્વમથાવિપાકો ભવિષ્યતસ્તસ્ય પુરઃસરાણિ ||૫||

ઇદાનીં પાણ્ડુરોગપૂર્વરૂપાણ્યાહ- ત્વગિત્યાદિ| ત્વક્સ્ફોટઃ ત્વચાં સ્ફુટનમ્| ષ્ઠીવનં થૂત્કરણમ્| યદ્યપ્યત્ર મૃદ્ભક્ષણં કથિતં, તથાઽપિ મૃદ્ભક્ષણે ઇચ્છા ગમ્યતે| પ્રેક્ષણમ્ અક્ષિ| અવિપાક આહારસ્ય| પુરઃસરાણિ અગ્રેસરાણિ||૫||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

સ કામલાપાનકિપાણ્ડુરોગઃ કુમ્ભાહ્વયો લાઘર(વ)કોઽલસાખ્યઃ | વિભાષ્યતે લક્ષણમસ્ય કૃત્સ્નં નિબોધ વક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશસ્તત્ ||૬||

તસ્યૈવ પાણ્ડુરોગસ્ય પર્યાયાનાહ- સ ઇત્યાદિ| સ રોગઃ કામલાદિકાભિઃ સઞ્જ્ઞાભિર્વિભાષ્યતે વિવિધં ભાષ્યતે| અસ્યેતિ કામલાદિપર્યાયૈર્નિર્દિષ્ટસ્ય રોગસ્ય| અનુપૂર્વશઃ પૂર્વં પૂર્વમનુપૂર્વેણેત્યર્થઃ| તં પાણ્ડુરોગમ્||૬||

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

કૃષ્ણેક્ષણં કૃષ્ણસિરાવનદ્ધં તદ્વર્ણવિણ્મૂત્રનખાનનં ચ | વાતેન પાણ્ડું મનુજં વ્યવસ્યેદ્યુક્તં તથાઽન્યૈસ્તદુપદ્રવૈશ્ચ ||૭||

વાતિકપાણ્ડુરોગલક્ષણમાહ- કૃષ્ણેક્ષણમિત્યાદિ| કૃષ્ણેક્ષણં કૃષ્ણાક્ષિકમ્| તદ્વર્ણવિણ્મૂત્રનખાનનં કૃષ્ણવર્ણવિણ્મૂત્રનખમિત્યર્થઃ| તદુપદ્રવૈઃ વાતોપદ્રવૈઃ||૭||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

પીતેક્ષણં પીતસિરાવનદ્ધં તદ્વર્ણવિણ્મૂત્રનખાનનં ચ | પિત્તેન પાણ્ડું મનુજં વ્યવસ્યેદ્યુક્તં તથાઽન્યૈસ્તદુપદ્રવૈશ્ચ ||૮||

પૈત્તિકપાણ્ડુરોગલક્ષણમાહ- પીતેત્યાદિ| તદ્વર્ણં પીતવર્ણમ્| તદુપદ્રવૈઃ પિત્તોપદ્રવૈરિત્યર્થઃ||૮||

Adhikarana 9 (9) · Śloka 9

શુક્લેક્ષણં શુક્લસિરાવનદ્ધં તદ્વર્ણવિણ્મૂત્રનખાનનં ચ | કફેન પાણ્ડું મનુજં વ્યવસ્યેદ્યુક્તં તથાઽન્યૈસ્તદુપદ્રવૈશ્ચ ||૯||

શ્લૈષ્મિકપાણ્ડુરોગલક્ષણમાહ- શુક્લેત્યાદિ| તદ્વર્ણં શુક્લવર્ણં, તદુપદ્રવૈઃ કફોપદ્રવૈઃ||૯||

Adhikarana 10 (10) · Śloka 10

સર્વાત્મકે સર્વમિદં વ્યવસ્યેદ્... |૧૦|

સાન્નિપાતિકપાણ્ડુરોગલક્ષણમાહ- સર્વાત્મકે સર્વમિદમિત્યાદિ| સર્વાત્મકે સાન્નિપાતિકે પાણ્ડુરોગે, સર્વં સમસ્તમ્, ઇદં વાતાદિજ પાણ્ડુરોગલક્ષણં, વ્યવસ્યેત્ જાનીયાત્|૧૦|-

Adhikarana 11 (10) · Śloka 11

... વક્ષ્યામિ લિઙ્ગાન્યથ કામલાયાઃ | યો હ્યામયાન્તે સહસાઽન્નમમ્લમદ્યાદપથ્યાનિ ચ તસ્ય પિત્તમ્ ||૧૦|| કરોતિ પાણ્ડું વદનં વિશેષાત્ પૂર્વેરિતૌ તન્દ્રિબલક્ષયૌ ચ |૧૧|

ઇદાનીં પાણ્ડુરોગપર્યાયભૂતાયા અપિ કામલાયા લક્ષણમાહ- વક્ષ્યામીત્યાદિ| નનુ, યદિ પાણ્ડુરોગસ્ય પર્યાયઃ કામલા, તત્ કથં તસ્ય લક્ષણાન્યુક્તાનિ? સત્યં, યથા પાણ્ડુરોગાણાં વાતાદિજાનાં પ્રતિસ્વં ભેદો વિદ્યતે તથાઽસ્યાપીતિ ન દોષઃ; એતેન કામલાદીનાં સઞ્જ્ઞાનાં વિશિષ્ટાવસ્થાવિષયત્વાદ્વિશિષ્ટત્વં, પર્યાયત્વં પાણ્ડુરોગત્વાપરિત્યાગાત્| તાન્યેવ લિઙ્ગાન્યાહ- ય ઇત્યાદિ| ‘વક્ષ્યામિ લિઙ્ગાન્યથ કામલાયા’ ઇત્યભિધાય કામલાકારણવચનં ભવિષ્યન્ત્યા અપિ તસ્યાઃ પરિજ્ઞાનાર્થમ્| આમયાન્તે પાણ્ડુરોગાન્તે અન્યરોગાન્તે ચ| સહસા શીઘ્રમ્| અન્નમમ્લમ્ અમ્લભોજનમ્| પાણ્ડુમિત્યત્ર દેહમિતિ શેષઃ| ‘પૂર્વેરિતૌ તન્દ્રિબલક્ષયૌ ચ’ ઇતિ શારીરસ્થાને ગર્ભવ્યાકરણાધ્યાયે તન્દ્રા કથિતા, સૂત્રસ્થાને દોષાદિક્ષયવૃદ્ધ્યધ્યાયે બલક્ષય ઇત્યર્થઃ| નનુ, તન્દ્રાશબ્દસ્ય વ્યુત્પાદિતત્વાત્ કથં તન્દ્રિબલક્ષયાવિતિ? સત્યં, કૃષ્યાદેરાકૃતિગણત્વેનેક્પ્રત્યયાન્તત્વેન સાધુ| અન્યે ‘તન્દ્રાઽબલત્વં પ્રથમોદિતં ચ’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| અપરે 'પ્રથમોદિતાંશ્ચ' ઇતિ પઠન્તિ; તે ચ પાણ્ડુરોગોક્તલિઙ્ગવિશેષાન્ ગૃહ્ણન્તિ| ‘પાણ્ડુવદનમ્’ ઇત્યત્ર ‘પીતવદનમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તં ચાનાર્ષં ટીકાકારા ભાષન્તે||૧૦||-

Adhikarana 12 (11) · Śloka 11

ભેદસ્તુ તસ્યાઃ ખલુ કુમ્ભસાહ્વઃ શોફો મહાંસ્તત્ર ચ પર્વભેદઃ ||૧૧||

ઇદાનીં કામલાભેદમાહ- ભેદ ઇત્યાદિ| તત્રેતિ કુમ્ભસાહ્વે| પર્વભેદઃ સન્ધિપીડા| કુમ્ભસાહ્વઃ તન્ત્રાન્તરે કુમ્ભકામલેતિ કથ્યતે||૧૧||

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

જ્વરાઙ્ગમર્દભ્રમસાદતન્દ્રાક્ષયાન્વિતો લાઘર(વ)કોઽલસાખ્યઃ |૧૨|

તસ્યૈવ કુમ્ભસાહ્વસ્યાવસ્થાયાં સઞ્જ્ઞાન્તરમાહ- જ્વરાઙ્ગમર્દેત્યાદિ| સ એવ કુમ્ભસાહ્વો જ્વરાદિયુક્તો લાઘરકોઽલસાખ્યઃ સ્યાદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| લાઘરકઃ કથ્યતે અલસકશ્ચ કથ્યત ઇત્યર્થઃ| અઙ્ગમર્દો વેદનાવિશેષઃ, સ્ફુટનિકેત્યપરે| અન્યે પાણ્ડુરોગ એવ જ્વરાદિયુક્તઃ કુમ્ભસાહ્વઃ કથ્યત ઇતિ મન્યન્તે| અસ્યૈવ અવસ્થાભેદં પાનકીતિ તન્ત્રાન્તરીયાઃ પઠન્તિ| તદ્યથા- “સન્તાપો ભિન્નવર્ચસ્ત્વં બહિરન્તશ્ચ પીતતા| પાણ્ડુતા નેત્રરોગશ્ચ પાનકીલક્ષણં વદેત્”- ઇતિ|૧૨|-

Adhikarana 14 (12) · Śloka 12

તં વાતપિત્તાદ્ધરિપીતનીલં હલીમકં નામ વદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ ||૧૨||

ઇદાનીં હલીમકલક્ષણમાહ- તમિત્યાદિ| તં પાણ્ડુરોગમ્| કુમ્ભસાહ્વો યદા હરિતપીતનીલઃ સ્યાત્, તદા તજ્જ્ઞાઃ કાયચિકિત્સાવિદો હલીમકં નામ વદન્તિ| હરિ હરિતં, નીલં શ્યાવમ્| કેચિત્તુ ‘તં વાતપિત્તાભિપરીતલિઙ્ગં’ ઇતિ પઠિત્વા વાતપિત્તાભ્યામભિપરીતં સમ્બદ્ધં લિઙ્ગં યસ્ય તથેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૨||

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

ઉપદ્રવાસ્તેષ્વરુચિઃ પિપાસા છર્દિર્જ્વરો મૂર્ધરુજાઽગ્નિસાદઃ | શોફસ્તથા કણ્ઠગતોઽબલત્વં મૂર્ચ્છા ક્લમો હૃદ્યવપીડનં ચ ||૧૩||

ઇદાનીં પાણ્ડુરોગોપદ્રવાનાહ- ઉપદ્રવા ઇત્યાદિ| તેષુ પાણ્ડુરોગેષુ| મૂર્ધરુજા શિરોવ્યથા| અબલત્વં નિર્બલત્વમ્| સોપદ્રવસ્ય પાણ્ડુરોગસ્ય કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમસાધ્યત્વં ચ યથાવસ્થં બોદ્ધવ્યમ્||૧૩||

Adhikarana 16 (14-15) · Śloka 15

સાધ્યં તુ પાણ્ડ્વામયિનં સમીક્ષ્ય સ્નિગ્ધં ઘૃતેનોર્ધ્વમધશ્ચ શુદ્ધમ્ | સમ્પાદયેત્ ક્ષૌદ્રઘૃતપ્રગાઢૈર્હરીતકીચૂર્ણયુતૈઃ પ્રયોગૈઃ ||૧૪|| પિબેદ્ઘૃતં વા રજનીવિપક્વં યત્ત્રૈફલં તૈલ્વકમેવ વાઽપિ | વિરેચનદ્રવ્યકૃતં પિબેદ્વા યોગાંશ્ચ વૈરેચનિકાન્ ઘૃતેન ||૧૫||

ઇદાનીં ચિકિત્સિતમાહ- સાધ્યમિત્યાદિ| સાધ્યપાણ્ડુરોગજ્ઞાનં વક્ષ્યમાણાસાધ્યલક્ષણવિપર્યયાદરિષ્ટલક્ષણવૈપરીત્યાચ્ચ| ઘૃતેનેતિ કટ્વરકલ્યાણકદાધિકમહાતિક્તપઞ્ચગવ્યાદિના, અન્યે કેવલેનૈવ ગવ્યઘૃતેનેત્યાહુઃ| યદત્ર પાણ્ડુરોગેષુ ઘૃતેનૈવ સ્નેહનમુક્તં તત્તેષાં પિત્તભૂયિષ્ઠત્વાદ્રક્તદૂષ્યત્વાચ્ચ| યદ્યપિ પાણ્ડુરોગે ઊર્ધ્વશોધનં નિષિદ્ધં, તથાઽપિ ઋતુદેશપ્રકૃતિકાલશરીરાપેક્ષયા મૃદુ વમનં દેયમ્| તથા ચ તન્ત્રાન્તરમ્,- “કાલં ચ દેશપ્રકૃતી શરીરં સમીક્ષ્ય દદ્યાદ્વમનં વિધિજ્ઞઃ| વાન્તસ્ય તીક્ષ્ણાન્યનુલોમનાનિ કલ્પોપદિષ્ટાનિ ભિષગ્વિદધ્યાત્”- ઇતિ| વમનાનન્તરં વક્ષ્યમાણૈઃ શાલિપ્રભૃતિભિઃ કૃતસંસર્જનક્રમસ્ય દોષશમનાર્થમાહ- સમ્પાદયેદિત્યાદિ| શુદ્ધં પાણ્ડુરોગિણમેવમ્ભૂતૈઃ પ્રયોગૈર્વક્ષ્યમાણયોગૈઃ શેષદોષશમનાર્થં સમ્પાદયેત્ સમ્યક્ યોજયેદિત્યર્થઃ| નનુ, સર્પિર્મધુહરીતકીયુક્તમેકમેવાયોરજોયોગમભિધાસ્યતિ, તત્ કથં પ્રયોગૈરિતિ બહુવચનં? સત્યં, પ્રદેશાન્તરોક્તાનાં નવાયસપ્રભૃતીનામત્ર શસ્તત્વાત્| પિબેદ્ઘૃતં વેત્યાદિ| રજનીવિપક્વં હરિદ્રાકલ્કસાધિતમ્|ત્રૈફલં ત્રિફલાસાધિતમ્| તૈલ્વકમિતિ તિલ્વકઃ પટ્ટિકારોધ્રઃ, તેન સાધિતમિત્યર્થઃ; અન્યે તૈલ્વકં વાતવ્યાધ્યુક્તમાહુઃ| વિરેચનદ્રવ્યકૃતમિત્યાદિ|- ત્રિવૃદાદિસંસ્કૃતં ઘૃતં; વૈરેચનિકાન્ યોગાન્ વિરેચનદ્રવ્યવિકલ્પોક્તાન્, તાંશ્ચ ઘૃતેન પિબેત્||૧૪-૧૫||

Adhikarana 17 (16) · Śloka 16

મૂત્રે નિકુમ્ભાર્ધપલં વિપાચ્ય પિબેદભીક્ષ્ણં કુડવાર્ધમાત્રમ્ | ખાદેદ્ગુડં વાઽપ્યભયાવિપક્વમારગ્વધાદિક્વથિતં પિબેદ્વા ||૧૬||

ઇદાનીં પાણ્ડુરોગેઽપરાણ્યપિ વિરેચનાન્યાહ- મૂત્રે ઇત્યાદિ| નિકુમ્ભા દન્તી, તસ્યા અર્ધપલં મહિષીમૂત્રે ષોડશગુણે વિપાચ્ય, ચતુર્ભાગાવશિષ્ટં કુડવાર્ધમાત્રં પલદ્વયમાત્રં, વિરેકાય પિબેદિત્યર્થઃ| ગુડ ઇક્ષુવિકૃતિઃ| અભયાવિપક્વં હરીતકીક્વાથવિપક્વં, અન્યે અભયાવિપક્વં ગુડકં સહરીતકીપ્રભૃતિકમાહુઃ| અપરે ‘અભયાવિમિશ્રમ્’ ઇતિ પઠન્તિ| મુહુર્વૈરેચનિકયોગનિર્દેશાત્ પાણ્ડુરોગે વિરેચનસ્યાત્યન્તહિતત્વં જ્ઞેયમ્||૧૬||

Adhikarana 18 (17) · Śloka 17

અયોરજોવ્યોષવિડઙ્ગચૂર્ણં લિહ્યાદ્ધરિદ્રાં ત્રિફલાન્વિતાં વા | સર્પિર્મધુભ્યાં વિદધીત વાઽપિ શાસ્ત્રપ્રદેશાભિહિતાંશ્ચ યોગાન્ ||૧૭||

કિં પાણ્ડુરોગે પૂર્વોક્તમેવ કાર્યમુતાન્યદપીત્યાહ- અય ઇત્યાદિ| અયોરજોવ્યોષવિડઙ્ગચૂર્ણમિત્યેકો યોગઃ| હરિદ્રાં ત્રિફલાન્વિતામિતિ દ્વિતીયો યોગઃ| અયોરજો લોહચૂર્ણમ્| વ્યોષં ત્રિકટુકમ્| ‘લિહ્યાત્’ ઇત્યાત્ર ‘મધુસર્પિર્ભ્યામ્’ ઇતિ સમ્બન્ધનીયમ્| હરિદ્રાં પિણ્ડહરિદ્રામ્| કેચિત્ હરિદ્રાશબ્દેન આદૌ દારુશબ્દલોપાત્ દારુહરિદ્રાં ગૃહ્ણન્તિ| વિદધીત વાઽપીત્યાદિ| વિદધીત કુર્વીત| શાસ્ત્રપ્રદેશાભિહિતાંશ્ચ યોગાન્ શાસ્ત્રેઽન્યપ્રદેશોક્તાન્ નવાયસાદીન્||૧૭||

Adhikarana 19 (18) · Śloka 18

હરેચ્ચ દોષાન્ બહુશોઽલ્પમાત્રાન્ શ્વયેદ્ધિ દોષેષ્વતિનિર્હૃતેષુ |૧૮|

ઇદાનીં પાણ્ડુરોગે યત્ શોધનમુક્તં તદલ્પમાત્રયા કર્તવ્યમિત્યાહ- હરેચ્ચ દોષાનિત્યાદિ| બહુશો બહૂન્ વારાન્| અલ્પમાત્રાન્ સ્તોકસ્તોકાન્| કસ્માત્ સ્તોકાન્ સ્તોકાન્ હરેદિત્યાહ- શ્વયેદ્ધિ દોષેષ્વિત્યાદિ| શ્વયેત્ શ્વયથું પ્રાપ્નુયાત્| હિ યસ્માદર્થે| અત્ર પાઠાન્તરં- ‘હરેચ્ચ દોષાન્ બહુશોઽલ્પમાત્રાન્ શુદ્ધેષુ દોષેષ્વભિનિર્હૃતેષુ’ ઇતિ| શુદ્ધેષુ દુષ્ટિરહિતેષુ; અભિનિર્હૃતેષ્વિત્યભિશબ્દઃ સમ્યગર્થઃ, અતિયોગસ્યાનિષ્ટત્વાત્|૧૮|-

Adhikarana 20 (18) · Śloka 18

ધાત્રીફલાનાં રસમિક્ષુજં ચ મન્થં પિબેત્ ક્ષૌદ્રયુતં હિતાશી ||૧૮||

ધાત્રીફલાનામિત્યાદિ| ધાત્રીફલાનામામલકફલાનાં સ્વરસં ક્ષૌદ્રયુતં પિબેદિત્યેકો યોગઃ| ઇક્ષુજં રસં ક્ષૌદ્રયુતમિતિ દ્વિતીયઃ| મન્થમિતિ “શક્તવઃ સર્પિષાઽભ્યક્તાઃ શીતવારિપરિપ્લુતાઃ”- ઇત્યાદ્યુક્તલક્ષણં ક્ષૌદ્રયુતમિતિ તૃતીયઃ| તથા ચ તન્ત્રાન્તરમ્- “પિબેત્ સુશીતલાન્ મન્થાન્ ઘૃતાક્તાન્ મધુસંયુતાન્| સક્ષૌદ્રં વા રસં ધાત્ર્યા ઇક્ષોર્વાઽપિ હિતાશનઃ”- ઇતિ| તન્ત્રાન્તરે પાણ્ડુરોગે મન્થશબ્દેન વિશિષ્ટો મન્થ ઉચ્યતે| તદ્યથા- “ધાત્રીફલરસે શક્તૂનિક્ષૂણાં ચ રસે તથા| પાણ્ડુર્મધુસમાયુક્તં પિબેન્મન્થં સુશીતલમ્”- ઇતિ||૧૮||

Adhikarana 21 (19) · Śloka 20

ઉમે બૃહત્યૌ રજનીં શુકાખ્યાં કાકાદનીં ચાપિ સકાકમાચીમ્ | આદારિબિમ્બીં સકદમ્બપુષ્પીં વિપાચ્ય સર્પિર્વિપચેત્ કષાયે ||૧૯|| તત્ પાણ્ડુતાં હન્ત્યુપયુજ્યમાનં ક્ષીરેણ વા માગધિકા યથાગ્નિ |૨૦|

ઉમે ઇત્યાદિ| શુકાખ્યા ચર્મકારવટઃ, અન્યે શુકશિમ્બામાહુઃ| કાકાદની કાકતિન્દુકઃ| આદારિબિમ્બીં સકદમ્બપુષ્પીમિત્યાદિ|- આદારી વેલ્લન્તરસદૃશપુષ્પા આલિરિતિ લોકે, બિમ્બી રાસ્નાનુકારિવિટપા લોહિતફલા ચ; કાર્તિકકુણ્ડસ્તુ આદારિશિમ્બી આઉલિરિતિ પ્રસિદ્ધેતિ વ્યાખ્યાનયતિ| કદમ્બપુષ્પી ભૂમિકદમ્બઃ, અલમ્બુષામપરે| એતાનિ કષાયકલ્પેન વિપાચ્ય, તસ્મિન્ કષાયે સર્પિર્ઘૃતં વિપચેત્| ક્ષીરેણ વેત્યાદિ| માગધિકા વા ક્ષીરેણ સહ યથાગ્નિ ઉપયુજ્યમાના પણ્ડુતાં હન્તીત્યર્થઃ||૧૯||-

Adhikarana 22 (20) · Śloka 20

હિતં ચ યષ્ટીમધુજં કષાયં ચૂર્ણં સમં વા મધુનાઽવલિહ્યાત્ ||૨૦||

હિતં ચેત્યાદિ| યષ્ટીમધુકકષાયં મધુના સમમિત્યેકો યોગઃ| ચૂર્ણં વા યષ્ટીમધુકસ્ય મધુના સમં મધુના સહ લિહ્યાદિતિ દ્વિતીયઃ| અન્યે ‘ચૂર્ણં સમં વા મધુનાઽવલિહ્યાત્’ ઇત્યત્ર ‘ચૂર્ણં લિહેદ્વા મધુના દ્વિતીયમ્’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્રાપિ સ એવાર્થઃ||૨૦||

Adhikarana 23 (21) · Śloka 21

ગોમૂત્રયુક્તં ત્રિફલાદલાનાં દત્ત્વાઽઽયસં ચૂર્ણમનલ્પકાલમ્ | પ્રવાલમુક્તાઞ્જનશઙ્ખચૂર્ણં લિહ્યાત્તથા કાઞ્ચનગૈરિકોત્થમ્ ||૨૧||

ગોમૂત્રયૂક્તમિત્યાદિ| ત્રિફલાદલાનાં ચૂર્ણમાયસં ચૂર્ણં દત્ત્વા ગોમૂત્રયુક્તમનલ્પકાલં ચિરકાલં લિહ્યાત્| ત્રિફલાદલાનામિતિ દલશબ્દઃ અષ્ઠીલાપરિહારાર્થમ્| અન્યે ‘ગોમૂત્રયુક્તં ત્રિફલાદલાનાં’ ઇત્યત્ર ‘ગોમૂત્રપીતત્રિફલાદલાનાં’ ઇતિ પઠન્તિ, ગોમૂત્રભાવિતત્રિફલાદલાનામિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| પ્રવાલેત્યાદિ| પ્રવાલો વિદ્રુમઃ, મુક્તા મૌક્તિકમ્, અઞ્જનં રસાઞ્જનમ્| તથેતિ ગોમૂત્રયુક્તમનલ્પકાલં લિહ્યાદિત્યર્થઃ| કાઞ્ચનગૈરિકોત્થમિત્યત્રાપિ તથેતિ સમ્બધ્યતે; તેન સુવર્ણગૈરિકચૂર્ણં ગોમૂત્રયુતં ચિરકાલં લિહ્યાદિત્યર્થઃ| ‘ગોમૂત્રપીતાં ત્રિફલાં સપિષ્ટાં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, ગોમૂત્રપીતાં ગોમૂત્રભાવિતાં મધુના અવલિહ્યાદિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૨૧||

Adhikarana 24 (22) · Śloka 22

આજં શકૃત્સ્યાત્ કુડવપ્રમાણં વિડં હરિદ્રા લવણોત્તમં ચ | પૃથક્ પલાંશાનિ સમગ્રમેતચ્ચૂર્ણં હિતાશી મધુનાઽવલિહ્યાત્ ||૨૨||

આજમિત્યાદિ| આજં શકૃત્ છાગલીપુરીષમ્| કુડવપ્રમાણં ચતુષ્પલમાત્રમ્| વિડં લવણમ્| લવણોત્તમં સૈન્ધવમ્| પૃથક્પલાંશાનિ વિડાદીનિ પૃથક્પલમાત્રાણીત્યર્થઃ| સમગ્રં સમસ્તમ્||૨૨||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

મણ્ડૂરલોહાગ્નિવિડઙ્ગપથ્યાવ્યોષાંશકઃ સર્વસમાનતાપ્યઃ | મૂત્રાસુતોઽયં મધુનાઽવલેહઃ પાણ્ડ્વામયં હન્ત્યચિરેણ ઘોરમ્ ||૨૩||

ઇદાનીં પાણ્ડુરોગે સિદ્ધતમં યોગમાહ- મણ્ડૂરેત્યાદિ| મણ્ડૂરં લોહકિટ્ટાનુકારિ દ્રવ્યમ્| અગ્નિઃ ચિત્રકઃ| વ્યોષં ત્રિકટુકમ્| મણ્ડૂરાદીનાં વ્યોષપર્યન્તાનામંશઃ સમો ભાગો યસ્મિન્ સ તથેત્યર્થઃ| તાપ્યો માક્ષિકધાતુઃ| મૂત્રાસુતઃ મૂત્રે ઉષિતઃ મૂત્રસન્ધિત ઇત્યર્થઃ||૨૩||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

બિભીતકાયોમલનાગરાણાં ચૂર્ણં તિલાનાં ચ ગુડશ્ચ મુખ્યઃ | તક્રાનુપાનો વટકઃ પ્રયુક્તઃ ક્ષિણોતિ ઘોરાનપિ પાણ્ડુરોગાન્ ||૨૪||

અપરમપિ સિદ્ધતમં યોગમાહ- બિભીતકેત્યાદિ| અયોમલં લોહસિઙ્ઘાણકમ્| તિલાનાં કૃષ્ણતિલાનામપિ ચૂર્ણમ્| ગુડશ્ચ મુખ્ય ઇતિ સર્વસમો ગુડો નાર્ધગુડ ઇત્યર્થઃ| ક્ષિણોતિ હન્તિ| યદ્યપ્યેતદ્યોગદ્વયમનાર્ષં તથાઽપિ સિદ્ધતમત્વેનાસ્મદ્ગુરુસમ્મતત્વાદસ્માભિઃ પઠિતમ્||૨૪||

Adhikarana 27 (25-26) · Śloka 26

સૌવર્ચલં હિઙ્ગુ કિરાતતિક્તં કલાયમાત્રાણિ સુખામ્બુના વા | મૂર્વાહરિદ્રામલકં ચ લિહ્યાત્ સ્થિતં ગવાં સપ્તદિનાનિ મૂત્રે ||૨૫|| મૂલં બલાચિત્રકયોઃ પિબેદ્વા પાણ્ડ્વામયાર્તોઽક્ષસમં હિતાશી | સુખામ્બુના વા લવણેન તુલ્યં શિગ્રોઃ ફલં ક્ષીરભુજોપયોજ્યમ્ ||૨૬||

સૌવર્ચલમિત્યાદિ| સૌવર્ચલાદીનામેકત્વેન નિર્દિષ્ટાનાં બહુવચનાન્તં કલાયમાત્રાણીતિ વિશેષણં સૌવર્ચલાદીનાં પ્રત્યેકં કલાયમાત્રેતિ પ્રમાણબોધનાર્થમ્| સુખામ્બુના વા ઈષદુષ્ણામ્બુના, ‘લિહેત્’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| વાશબ્દોઽત્ર યોગાપેક્ષયા| મૂર્વેત્યાદિ| મૂર્વાદિકં સપ્તદિનાનિ ગવાં મૂત્રે સ્થિતં લિહ્યાત્| મૂર્વા ચોરસ્નાયુઃ| બલાચિત્રકયોઃ સમુદિતયોર્મૂલકલ્કં વા કર્ષસમં હિતાશી પાણ્ડુરોગાર્તો મૂત્રેણ સુખામ્બુના વા પિબેદિત્યર્થઃ| કાર્તિકકુણ્ડસ્તુ ‘મૂર્વાહરિદ્રામલકં પિબેદ્વા સ્થિતં ગવાં સપ્તદિનાનિ મૂત્રે’ ઇતિ પઠતિ; તત્ર તન્ત્રયુક્તિવશાત્ ‘યત્ર તત્’ ઇતિ પદં દ્રષ્ટવ્યં, તેન યત્ર મૂર્વાદિકં સ્થિતં તત્ પિબેદિત્યર્થઃ| તથા ચ તન્ત્રાન્તરમ્- “નિશામલકમૂર્વાભિર્ભાવિતં સપ્ત વાસરાન્| ગોમૂત્રં પિબતઃ પાણ્ડુઃ કામલા ચ પ્રણશ્યતિ”- ઇતિ| સુખામ્બુના ઉષ્ણોદકેન| લવણેન સૈન્ધવેન| તુલ્યં સમમ્| શિગ્રોઃ ફલં શોભાઞ્જનકફલમ્| કલાયમાત્રમિત્યનુવર્તનીયં, સૈન્ધવસ્યાપિ હિઙ્ગુવદધિકમાત્રસ્યાનભિમતત્વાત્| ક્ષીરભુજા દુગ્ધાશનેન| ઉપયોજ્યં પાનાદિવિધિના||૨૫-૨૬||

Adhikarana 28 (27) · Śloka 27

ન્યગ્રોધવર્ગસ્ય પિબેત્ કષાયં શીતં સિતાક્ષૌદ્રયુતં હિતાશી | શાલાદિકં ચાપ્યથ સારચૂર્ણં ધાત્રીફલં વા મધુનાઽવલિહ્યાત્ ||૨૭||

ન્યગ્રોધવર્ગસ્યેત્યાદિ| ન્યગ્રોધવર્ગસ્ય ન્યગ્રોધાદિગણસ્ય| કષાયં ક્વાથપાકપરિભાષયા ક્વથિતમ્| શાલાદિકં ચાઽપ્યથ સારચૂર્ણમિત્યાદિ| શાલસારાદિચૂર્ણં મધુના અવલિહ્યાત્, આમલકચૂર્ણં વેત્યર્થઃ||૨૭||

Adhikarana 29 (28-29) · Śloka 30

વિડઙ્ગમુસ્તત્રિફલાજમોદપરૂષકવ્યોષવિનિર્દહન્યઃ | ચૂર્ણાનિ કૃત્વા ગુડશર્કરે ચ તથૈવ સર્પિર્મધુની શુભે ચ ||૨૮|| સમ્ભારમેતદ્વિપચેન્નિધાય સારોદકે સારવતો ગણસ્ય | જાતં ચ લેહ્યં મતિમાન્ વિદિત્વા નિધાપયેન્મોક્ષકજે સમુદ્ગે ||૨૯|| હન્ત્યેષ લેહઃ ખલુ પાણ્ડુરોગં સશોથમુગ્રામપિ કામલાં ચ |૩૦|

વિડઙ્ગમુસ્તત્રિફલેત્યાદિ| એતાનિ વિડઙ્ગાદિદ્રવ્યાણિ ચૂર્ણીકૃતાનિ , સારવતો ગણસ્ય સારોદકે શાલાસારાદિગણસારક્વાથે, નિધાય નિક્ષિપ્ય, તથા શુભે નિર્મલે કૃત્વા ગુડશર્કરે સર્પિર્મધુની ચ નિક્ષિપ્ય, ઐકધ્યં તાવત્ પચેત્ યાવલ્લેહ્યં સ્યાત્, તતશ્ચ સઞ્જાતલેહ્યં વિદિત્વા મતિમાન્ વૈદ્યો મોક્ષકજે સમુદ્ગે મોક્ષકમયે સમ્પુટે નિધાપયેત્ નિક્ષિપેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| વિનિર્દહની ચિત્રકઃ| ગુડશર્કરાવિડઙ્ગાદિદ્રવ્યચૂર્ણપ્રમાણં સારોદકચતુર્થાંશેન, મધુસર્પિઃપ્રમાણમપિ તથૈવ| નનુ, ઉષ્ણયોગેન મધુ વિરુધ્યતે, તત્ કથં મધુના સહાવલેહપાકઃ? સત્યમ્, ઉષ્ણેન સહ મધુનોઽભ્યવહારે વિરોધો ન પાકે; તથા ચ તન્ત્રાન્તરં- ‘સક્ષૌદ્રાં શર્કરાં પક્ત્વા’ ઇત્યાદિ| યદ્યપ્યત્ર પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતં સામાન્યેનોક્તં, તથાઽપ્યેતદેવ ચિકિત્સિતં દ્રવ્યસ્વરૂપેણ વિકલ્પ્ય યથાદોષં યોજ્યમ્| તથા ચ તન્ત્રાન્તરમ્- “પાણ્ડુરોગપ્રશાન્ત્યર્થમિદમુક્તં ચિકિત્સિતમ્| વિકલ્પ્યૈવં ચ ભિષજા યથાદોષબલં પ્રતિ|| સ્નેહપ્રાયં પવનજે, તિક્તશીતં તુ પૈત્તિકે| શ્લૈષ્મિકે કટુરૂક્ષોષ્ણં, મિશ્રં સ્યાત્ સાન્નિપાતિકે” (ચ. ચિ. ૧૬) ઇતિ||૨૮-૨૯||-

Adhikarana 30 (30) · Śloka 30

સશર્કરા કામલિનાં ત્રિભણ્ડી હિતા ગવાક્ષી સગુડા ચ શુણ્ઠી ||૩૦||

અતઃ પરં કામલાચિકિત્સિતમાહ- સશર્કરેત્યાદિ| ત્રિભણ્ડી ત્રિવૃત્, સશર્કરા કામલિનાં હિતા| ગવાક્ષી ઇન્દ્રવારુણી, સા સગુડા હિતા, શુણ્ઠ્યપિ સગુડા||૩૦||

Adhikarana 31 (31) · Śloka 31

કાલેયકે ચાપિ ઘૃતં વિપક્વં હિતં ચ તત્ સ્યાદ્રજનીવિમિશ્રમ્ |૩૧|

કાલેયકે ઇત્યાદિ| કાલેયકં દારુહરિદ્રાનુકારિ દ્રવ્યં, તત્કલ્કસાધિતં ઘૃતં, રજનીવિમિશ્રં હરિદ્રાચૂર્ણપ્રક્ષેપયુતમ્|૩૧|-

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

ધાતું નદીજં જતુ શૈલજં વા કુમ્ભાહ્વયે મૂત્રયુતં પિબેદ્વા ||૩૧||

કુમ્ભાહ્વયચિકિત્સામાહ- ધાતુમિત્યાદિ| નદીજં ધાતું સુવર્ણમાક્ષિકમ્| તચ્ચ મૂત્રયુતં પિબેત્| જતુ શૈલજં વેતિ શિલાજતુ વા મૂત્રયુતં પિબેત્||૩૧||

Adhikarana 33 (32) · Śloka 32

મૂત્રે સ્થિતં સૈન્ધવસમ્પ્રયુક્તં માસં પિબેદ્વાઽપિ હિ લોહકિટ્ટમ્ |૩૨|

મૂત્રે સ્થિતમિત્યાદિ| ગોમૂત્રે માસમુષિતં લોહકિટ્ટં લોહમલં તેનૈવ મૂત્રેણ ચૂર્ણિતં સૈન્ધવયુક્તં કુમ્ભાહ્વયે પિબેત્| લોહકિટ્ટમિત્યત્ર હિરણ્યકિટ્ટમિતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તન્નેચ્છન્તિ નિબન્ધકારાઃ, હિરણ્યસ્યામલત્વાત્|૩૨|-

Adhikarana 34 (32-35) · Śloka 35

દગ્ધ્વાઽક્ષકાષ્ઠૈર્મલમાયસં વા ગોમૂત્રનિર્વાપિતમષ્ટવારાન્ ||૩૨|| વિચૂર્ણ્ય લીઢં મધુનાઽચિરેણ કુમ્ભાહ્વયં પાણ્ડુગદં નિહન્યાત્ | સિન્ધૂદ્ભવં વાઽગ્નિસમં ચ કૃત્વા ક્ષિપ્ત્વા ચ મૂત્રે સકૃદેવ તપ્તમ્ ||૩૩|| લૌહં ચ કિટ્ટં બહુશશ્ચ તપ્ત્વા નિર્વાપ્ય મૂત્રે બહુશસ્તથૈવ | એકીકૃતં ગોજલપિષ્ટમેતદૈકધ્યમાવાપ્ય પચેદુખાયામ્ ||૩૪|| યથા ન દહ્યેત તથા વિશુષ્કં ચૂર્ણીકૃતં પેયમુદશ્વિતા તત્ | તક્રૌદનાશી વિજયેત રોગં પાણ્ડું તથા દીપયતેઽનલં ચ ||૩૫||

કુમ્ભાહ્વયે સિદ્ધતમં યોગમાહ- દગ્ધ્વેત્યાદિ| સિન્ધૂદ્ભવં સૈન્ધવમ્| અગ્નિસમં કૃત્વા બિભીતકાગ્નિના અગ્નિવર્ણં કૃત્વેત્યર્થઃ| સકૃત્ એકવારમ્| લૌહં ચ કિટ્ટમિતિ લોહસિંહાણકમિત્યર્થઃ| નિર્વાપ્ય નિર્વાપિત્તં કૃત્વા| એકીકૃતં સમભાગેન મિશ્રીકૃતં, ગોજલપિષ્ટં નિર્વાપણાવશિષ્ટપઞ્ચગુણે ગોમૂત્રે પિષ્ટમ્, ઉખાયાં સ્થાલ્યાં નિક્ષિપ્ય, મુખં પિધાય, યથા બાષ્પો બહિર્ન નિઃસરતિ યથા ન દહ્યેત તથા વિપચેત્| તતશ્ચ વિશુષ્કં ચૂર્ણીકૃતમુદશ્વિતા મથિતેન સહ પેયમ્| જીર્ણે ચ તક્રૌદનં ભોજયેદિત્યર્થઃ| અયમસૌશ્રુતોઽપિ પૂર્વોક્તહેતુત્વાદસ્માભિઃ પઠિતઃ| અસ્ય યોગસ્ય તન્ત્રાન્તરે બિભીતકલવણમિતિ સઞ્જ્ઞા||૩૨-૩૫||

Adhikarana 35 (36) · Śloka 36

દ્રાક્ષાગુડૂચ્યામલકીરસૈશ્ચ સિદ્ધં ઘૃતં લાઘર(વ)કે હિતં ચ |૩૬|

ઇદાનીં લાઘરચિકિત્સામાહ- દ્રાક્ષેત્યાદિ|૩૬|-

Adhikarana 36 (36-37) · Śloka 37

ગૌડાનરિષ્ટાન્ મધુશર્કરાશ્ચ મૂત્રાસવાન્ ક્ષારકૃતાંસ્તથૈવ ||૩૬|| સ્નિગ્ધાન્ રસાનામલકૈરુપેતાન્ કોલાન્વિતાન્ વાઽપિ હિ જાઙ્ગલાનામ્ | સેવેત શોફાભિહિતાંશ્ચ યોગાન્ પાણ્ડ્વામયી શાલિયવાંશ્ચ નિત્યમ્ ||૩૭||

ઇદાનીં તન્ત્રાન્તરોક્તાન્ સર્વાનેવાભયારિષ્ટાદીન્ ભોજનં ચ સઙ્ગૃહ્ણન્નાહ- ગૌડાનિત્યાદિ| ગૌડાનરિષ્ટાન્ અભયારિષ્ટાદીન્| મધુશર્કરાશ્ચેતિ મધુશબ્દેન મધ્વાસવઃ, સ ચ લોહારિષ્ટપ્રભૃતિકઃ; શર્કરાશબ્દેન શર્કરાસવઃ| મૂત્રાસવાન્ કુષ્ઠચિકિત્સિતોક્તાન્| ક્ષારકૃતાનાસવાન્ શ્લીપદપઠિતાન્| સ્નિગ્ધાન્ રસાન્ સ્નેહભૃષ્ટાન્ જાઙ્ગલાનાં માંસરસાન્; આમલકૈરુપેતાન્ આમલકફલસંસ્કૃતાન્, કોલાન્વિતાન્ વેતિ બદરસંસ્કૃતાન્; વિકલ્પાભિધાનં સાત્મ્યાપેક્ષયા| શોફાભિહિતાન્ યોગાન્ દેવદારુશુણ્ઠીરસાદિકાન્| શાલયો રક્તશાલ્યાદયઃ||૩૬-૩૭||

Adhikarana 37 (38) · Śloka 38

શ્વાસાતિસારારુચિકાસમૂર્ચ્છાતૃટ્છર્દિ શૂલજ્વરશોફદાહાન્ | તથાઽવિપાકસ્વરભેદસાદાન્ જયેદ્યથાસ્વં પ્રસામીક્ષ્ય શાસ્ત્રમ્ ||૩૮||

પાણ્ડુરોગોપદ્રવચિકિત્સામાહ- શ્વાસેત્યાદિ| એતાન્ શ્વાસાદીનુપદ્રવાન્, યથાસ્વં શાસ્ત્રં યથાત્મીયં ચિકિત્સાશાસ્ત્રં પ્રસમીક્ષ્ય જયેત્| કેચિદમું પાઠમન્યથા પઠન્તિ,- ‘તૃષ્ણાં જ્વરં છર્દિમથાતિસારં મૂર્ચ્છાં ક્ષયં શ્વાસમનન્નલિપ્સામ્ | તથાઽવિપાકસ્વરભેદસાદાન્ જયેદ્યથાવત્ પ્રસમીક્ષ્ય શાસ્ત્રમ્’- ઇતિ| નનુ, જ્વરાતિસારાન્વિતસ્ય તસ્યાસાધ્યત્વેન વક્ષ્યમાણત્વાત્ કુતો જ્વરાતિસારયોશ્ચિકિત્સાતિદેશઃ? ઉચ્યતે, અચિરોત્થિતયોસ્તયોઃ સતોઃ પાણ્ડુરોગિણઃ પ્રતિકાર્યત્વાત્||૩૮||

Adhikarana 38 (39-40) · Śloka 40

અન્તેષુ શૂનં પરિહીનમધ્યં મ્લાનં તથાઽન્તેષુ ચ મધ્યશૂનમ્ | ગુદે ચ શેફસ્યથ મુષ્કશૂનં પ્રતામ્યમાનં ચ વિસઞ્જ્ઞકલ્પમ્ ||૩૯|| વિવર્જયેત્ પાણ્ડુકિનં યશોઽર્થી તથાઽતિસારજ્વરપીડિતં ચ ||૪૦||

ઇદાનીમનુપક્રમ્યસ્ય પાણ્ડુરોગિણો લક્ષણમાહ- અન્તેષુ શૂનમિત્યાદિ| અન્તેષુ હસ્તપાદમુખેષુ| પરિહીનમધ્યં કૃશમધ્યકાયમ્| મ્લાનં કૃશમ્| ગુદે ચ શેફસીત્યત્રાપિ શૂનમિતિ સમ્બન્ધનીયં, શેફો યોનિલિઙ્ગમ્| મુષ્કશૂનમ્ અણ્ડકોષશૂનમ્| યદ્યપિ મધ્યશૂનમિત્યનેનૈવ ગુદાદિશોફઃ પ્રાપ્તઃ, તથાઽપ્યન્તે મ્લાનતાં વિનાઽપિ ગુદાદિશોફી ત્યાજ્ય ઇતિ દર્શનાર્થં ગુદાદિશોફકથનમ્| પ્રતામ્યમાનં મૂર્ચ્છન્તમ્| વિસઞ્જ્ઞકલ્પં વેચેતનપ્રાયમ્| યદ્યપિ મૂર્ચ્છાયેન વિસઞ્જ્ઞકલ્પમિતિ પ્રાપ્તં, તથાઽપ્યભિધાનં વિસઞ્જ્ઞકલ્પસ્ય વિશેષેણાસાધ્યતાપ્રતિપાદનાર્થમ્| અતિસારજ્વરપીડિતમ્ અતિસારજ્વરાભ્યાં પીડિતમિત્યર્થઃ| યદ્યપિ પાનકીહલીમકચિકિત્સિતં નોક્તં, તથાઽપિ પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતં તયોરપિ કર્તવ્યમ્||૩૯-૪૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 44

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે પાણ્ડુરોગપ્રતિષેધો નામ (ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) ચતુશ્ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૪||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે પાણ્ડુરોગપ્રતિષેધો નામ ચતુશ્ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૪૪||