44. pāṇḍurōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ પાણ્ડુરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

વ્યવાયમમ્લં લવણાનિ મદ્યં મૃદં દિવાસ્વપ્નમતીવ તીક્ષ્ણમ્ | નિષેવમાણસ્ય વિદૂષ્ય રક્તં કુર્વન્તિ દોષાસ્ત્વચિ પાણ્ડુભાવમ્ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

પાણ્ડ્વામયોઽષ્ટાર્ધવિધઃ પ્રદિષ્ટઃ પૃથક્સમસ્તૈર્યુગપચ્ચ દોષૈઃ |૪|

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

સર્વેષુ ચૈતેષ્વિહ પાણ્ડુભાવો યતોઽધિકોઽતઃ ખલુ પાણ્ડુરોગઃ ||૪||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

ત્વક્સ્ફોટનં ષ્ઠીવનગાત્રસાદૌ મૃદ્ભક્ષણં પ્રેક્ષણકૂટશોથઃ | વિણ્મૂત્રપીતત્વમથાવિપાકો ભવિષ્યતસ્તસ્ય પુરઃસરાણિ ||૫||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

સ કામલાપાનકિપાણ્ડુરોગઃ કુમ્ભાહ્વયો લાઘર(વ)કોઽલસાખ્યઃ | વિભાષ્યતે લક્ષણમસ્ય કૃત્સ્નં નિબોધ વક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશસ્તત્ ||૬||

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

કૃષ્ણેક્ષણં કૃષ્ણસિરાવનદ્ધં તદ્વર્ણવિણ્મૂત્રનખાનનં ચ | વાતેન પાણ્ડું મનુજં વ્યવસ્યેદ્યુક્તં તથાઽન્યૈસ્તદુપદ્રવૈશ્ચ ||૭||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

પીતેક્ષણં પીતસિરાવનદ્ધં તદ્વર્ણવિણ્મૂત્રનખાનનં ચ | પિત્તેન પાણ્ડું મનુજં વ્યવસ્યેદ્યુક્તં તથાઽન્યૈસ્તદુપદ્રવૈશ્ચ ||૮||

Adhikarana 9 (9) · Śloka 9

શુક્લેક્ષણં શુક્લસિરાવનદ્ધં તદ્વર્ણવિણ્મૂત્રનખાનનં ચ | કફેન પાણ્ડું મનુજં વ્યવસ્યેદ્યુક્તં તથાઽન્યૈસ્તદુપદ્રવૈશ્ચ ||૯||

Adhikarana 10 (10) · Śloka 10

સર્વાત્મકે સર્વમિદં વ્યવસ્યેદ્... |૧૦|

Adhikarana 11 (10) · Śloka 11

... વક્ષ્યામિ લિઙ્ગાન્યથ કામલાયાઃ | યો હ્યામયાન્તે સહસાઽન્નમમ્લમદ્યાદપથ્યાનિ ચ તસ્ય પિત્તમ્ ||૧૦|| કરોતિ પાણ્ડું વદનં વિશેષાત્ પૂર્વેરિતૌ તન્દ્રિબલક્ષયૌ ચ |૧૧|

Adhikarana 12 (11) · Śloka 11

ભેદસ્તુ તસ્યાઃ ખલુ કુમ્ભસાહ્વઃ શોફો મહાંસ્તત્ર ચ પર્વભેદઃ ||૧૧||

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

જ્વરાઙ્ગમર્દભ્રમસાદતન્દ્રાક્ષયાન્વિતો લાઘર(વ)કોઽલસાખ્યઃ |૧૨|

Adhikarana 14 (12) · Śloka 12

તં વાતપિત્તાદ્ધરિપીતનીલં હલીમકં નામ વદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ ||૧૨||

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

ઉપદ્રવાસ્તેષ્વરુચિઃ પિપાસા છર્દિર્જ્વરો મૂર્ધરુજાઽગ્નિસાદઃ | શોફસ્તથા કણ્ઠગતોઽબલત્વં મૂર્ચ્છા ક્લમો હૃદ્યવપીડનં ચ ||૧૩||

Adhikarana 16 (14-15) · Śloka 15

સાધ્યં તુ પાણ્ડ્વામયિનં સમીક્ષ્ય સ્નિગ્ધં ઘૃતેનોર્ધ્વમધશ્ચ શુદ્ધમ્ | સમ્પાદયેત્ ક્ષૌદ્રઘૃતપ્રગાઢૈર્હરીતકીચૂર્ણયુતૈઃ પ્રયોગૈઃ ||૧૪|| પિબેદ્ઘૃતં વા રજનીવિપક્વં યત્ત્રૈફલં તૈલ્વકમેવ વાઽપિ | વિરેચનદ્રવ્યકૃતં પિબેદ્વા યોગાંશ્ચ વૈરેચનિકાન્ ઘૃતેન ||૧૫||

Adhikarana 17 (16) · Śloka 16

મૂત્રે નિકુમ્ભાર્ધપલં વિપાચ્ય પિબેદભીક્ષ્ણં કુડવાર્ધમાત્રમ્ | ખાદેદ્ગુડં વાઽપ્યભયાવિપક્વમારગ્વધાદિક્વથિતં પિબેદ્વા ||૧૬||

Adhikarana 18 (17) · Śloka 17

અયોરજોવ્યોષવિડઙ્ગચૂર્ણં લિહ્યાદ્ધરિદ્રાં ત્રિફલાન્વિતાં વા | સર્પિર્મધુભ્યાં વિદધીત વાઽપિ શાસ્ત્રપ્રદેશાભિહિતાંશ્ચ યોગાન્ ||૧૭||

Adhikarana 19 (18) · Śloka 18

હરેચ્ચ દોષાન્ બહુશોઽલ્પમાત્રાન્ શ્વયેદ્ધિ દોષેષ્વતિનિર્હૃતેષુ |૧૮|

Adhikarana 20 (18) · Śloka 18

ધાત્રીફલાનાં રસમિક્ષુજં ચ મન્થં પિબેત્ ક્ષૌદ્રયુતં હિતાશી ||૧૮||

Adhikarana 21 (19) · Śloka 20

ઉમે બૃહત્યૌ રજનીં શુકાખ્યાં કાકાદનીં ચાપિ સકાકમાચીમ્ | આદારિબિમ્બીં સકદમ્બપુષ્પીં વિપાચ્ય સર્પિર્વિપચેત્ કષાયે ||૧૯|| તત્ પાણ્ડુતાં હન્ત્યુપયુજ્યમાનં ક્ષીરેણ વા માગધિકા યથાગ્નિ |૨૦|

Adhikarana 22 (20) · Śloka 20

હિતં ચ યષ્ટીમધુજં કષાયં ચૂર્ણં સમં વા મધુનાઽવલિહ્યાત્ ||૨૦||

Adhikarana 23 (21) · Śloka 21

ગોમૂત્રયુક્તં ત્રિફલાદલાનાં દત્ત્વાઽઽયસં ચૂર્ણમનલ્પકાલમ્ | પ્રવાલમુક્તાઞ્જનશઙ્ખચૂર્ણં લિહ્યાત્તથા કાઞ્ચનગૈરિકોત્થમ્ ||૨૧||

Adhikarana 24 (22) · Śloka 22

આજં શકૃત્સ્યાત્ કુડવપ્રમાણં વિડં હરિદ્રા લવણોત્તમં ચ | પૃથક્ પલાંશાનિ સમગ્રમેતચ્ચૂર્ણં હિતાશી મધુનાઽવલિહ્યાત્ ||૨૨||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

મણ્ડૂરલોહાગ્નિવિડઙ્ગપથ્યાવ્યોષાંશકઃ સર્વસમાનતાપ્યઃ | મૂત્રાસુતોઽયં મધુનાઽવલેહઃ પાણ્ડ્વામયં હન્ત્યચિરેણ ઘોરમ્ ||૨૩||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

બિભીતકાયોમલનાગરાણાં ચૂર્ણં તિલાનાં ચ ગુડશ્ચ મુખ્યઃ | તક્રાનુપાનો વટકઃ પ્રયુક્તઃ ક્ષિણોતિ ઘોરાનપિ પાણ્ડુરોગાન્ ||૨૪||

Adhikarana 27 (25-26) · Śloka 26

સૌવર્ચલં હિઙ્ગુ કિરાતતિક્તં કલાયમાત્રાણિ સુખામ્બુના વા | મૂર્વાહરિદ્રામલકં ચ લિહ્યાત્ સ્થિતં ગવાં સપ્તદિનાનિ મૂત્રે ||૨૫|| મૂલં બલાચિત્રકયોઃ પિબેદ્વા પાણ્ડ્વામયાર્તોઽક્ષસમં હિતાશી | સુખામ્બુના વા લવણેન તુલ્યં શિગ્રોઃ ફલં ક્ષીરભુજોપયોજ્યમ્ ||૨૬||

Adhikarana 28 (27) · Śloka 27

ન્યગ્રોધવર્ગસ્ય પિબેત્ કષાયં શીતં સિતાક્ષૌદ્રયુતં હિતાશી | શાલાદિકં ચાપ્યથ સારચૂર્ણં ધાત્રીફલં વા મધુનાઽવલિહ્યાત્ ||૨૭||

Adhikarana 29 (28-29) · Śloka 30

વિડઙ્ગમુસ્તત્રિફલાજમોદપરૂષકવ્યોષવિનિર્દહન્યઃ | ચૂર્ણાનિ કૃત્વા ગુડશર્કરે ચ તથૈવ સર્પિર્મધુની શુભે ચ ||૨૮|| સમ્ભારમેતદ્વિપચેન્નિધાય સારોદકે સારવતો ગણસ્ય | જાતં ચ લેહ્યં મતિમાન્ વિદિત્વા નિધાપયેન્મોક્ષકજે સમુદ્ગે ||૨૯|| હન્ત્યેષ લેહઃ ખલુ પાણ્ડુરોગં સશોથમુગ્રામપિ કામલાં ચ |૩૦|

Adhikarana 30 (30) · Śloka 30

સશર્કરા કામલિનાં ત્રિભણ્ડી હિતા ગવાક્ષી સગુડા ચ શુણ્ઠી ||૩૦||

Adhikarana 31 (31) · Śloka 31

કાલેયકે ચાપિ ઘૃતં વિપક્વં હિતં ચ તત્ સ્યાદ્રજનીવિમિશ્રમ્ |૩૧|

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

ધાતું નદીજં જતુ શૈલજં વા કુમ્ભાહ્વયે મૂત્રયુતં પિબેદ્વા ||૩૧||

Adhikarana 33 (32) · Śloka 32

મૂત્રે સ્થિતં સૈન્ધવસમ્પ્રયુક્તં માસં પિબેદ્વાઽપિ હિ લોહકિટ્ટમ્ |૩૨|

Adhikarana 34 (32-35) · Śloka 35

દગ્ધ્વાઽક્ષકાષ્ઠૈર્મલમાયસં વા ગોમૂત્રનિર્વાપિતમષ્ટવારાન્ ||૩૨|| વિચૂર્ણ્ય લીઢં મધુનાઽચિરેણ કુમ્ભાહ્વયં પાણ્ડુગદં નિહન્યાત્ | સિન્ધૂદ્ભવં વાઽગ્નિસમં ચ કૃત્વા ક્ષિપ્ત્વા ચ મૂત્રે સકૃદેવ તપ્તમ્ ||૩૩|| લૌહં ચ કિટ્ટં બહુશશ્ચ તપ્ત્વા નિર્વાપ્ય મૂત્રે બહુશસ્તથૈવ | એકીકૃતં ગોજલપિષ્ટમેતદૈકધ્યમાવાપ્ય પચેદુખાયામ્ ||૩૪|| યથા ન દહ્યેત તથા વિશુષ્કં ચૂર્ણીકૃતં પેયમુદશ્વિતા તત્ | તક્રૌદનાશી વિજયેત રોગં પાણ્ડું તથા દીપયતેઽનલં ચ ||૩૫||

Adhikarana 35 (36) · Śloka 36

દ્રાક્ષાગુડૂચ્યામલકીરસૈશ્ચ સિદ્ધં ઘૃતં લાઘર(વ)કે હિતં ચ |૩૬|

Adhikarana 36 (36-37) · Śloka 37

ગૌડાનરિષ્ટાન્ મધુશર્કરાશ્ચ મૂત્રાસવાન્ ક્ષારકૃતાંસ્તથૈવ ||૩૬|| સ્નિગ્ધાન્ રસાનામલકૈરુપેતાન્ કોલાન્વિતાન્ વાઽપિ હિ જાઙ્ગલાનામ્ | સેવેત શોફાભિહિતાંશ્ચ યોગાન્ પાણ્ડ્વામયી શાલિયવાંશ્ચ નિત્યમ્ ||૩૭||

Adhikarana 37 (38) · Śloka 38

શ્વાસાતિસારારુચિકાસમૂર્ચ્છાતૃટ્છર્દિ શૂલજ્વરશોફદાહાન્ | તથાઽવિપાકસ્વરભેદસાદાન્ જયેદ્યથાસ્વં પ્રસામીક્ષ્ય શાસ્ત્રમ્ ||૩૮||

Adhikarana 38 (39-40) · Śloka 40

અન્તેષુ શૂનં પરિહીનમધ્યં મ્લાનં તથાઽન્તેષુ ચ મધ્યશૂનમ્ | ગુદે ચ શેફસ્યથ મુષ્કશૂનં પ્રતામ્યમાનં ચ વિસઞ્જ્ઞકલ્પમ્ ||૩૯|| વિવર્જયેત્ પાણ્ડુકિનં યશોઽર્થી તથાઽતિસારજ્વરપીડિતં ચ ||૪૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 44

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે પાણ્ડુરોગપ્રતિષેધો નામ (ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) ચતુશ્ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૪||