44. pāṇḍurōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ਅਥਾਤਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||

ਹਦ੍ਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸਾਮ੍ਯਾਤ੍ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਮ੍ਲਕਟੁਕਾਦਿਹਦ੍ਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰਮ੍ਭੋ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਦ੍ਵਯਂ ਲੁਪ੍ਤਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਂ, ਤੇਨ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਰੋਗਾਦਿਪ੍ਰਤਿਸੇਧਮਿਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮੇਨਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਸ੍ਣਪੀਤਮਿਸ਼੍ਰਾ ਵਰ੍ਣਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ, ਕਾਮਲਾਦਯੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਨ; ਅਪਰੇ ਤੁ ਪਾਣ੍ਡੁਵਰ੍ਣਾਧਿਕ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਏਵ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਮਤ੍ਵਾ ਏਕਮੇਵਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਂ ਲੁਪ੍ਤਂ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ; ਤੇ ਚ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਕਾਮਲਾਦੀਨ੍ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ਅਪਰੇ ਤ੍ਵਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਂ ਵਿਨਾਪਿ ਕਾਮਲਾਦੀਨ੍ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ, ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍ਤੇਸਾਮਿਤਿ||੧-੨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ਵ੍ਯਵਾਯਮਮ੍ਲਂ ਲਵਣਾਨਿ ਮਦ੍ਯਂ ਮਦਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਮਤੀਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍ | ਨਿਸੇਵਮਾਣਸ੍ਯ ਵਿਦੂਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਵਚਿ ਪਾਣ੍ਡੁਭਾਵਮ੍ ||੩||

ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ੍ਯ ਹੇਤੁਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੀ ਆਹ- ਵ੍ਯਵਾਯਮਮ੍ਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਵਾਯਾਦੀਨਿ ਨਿਸੇਵਮਾਣਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਦੁਸ੍ਟਾ ਦੋਸਾ ਰਕ੍ਤਂ ਵਿਦੂਸ੍ਯ ਤ੍ਵਚਿ ਪਾਣ੍ਡੁਭਾਵਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਵ੍ਯਵਾਯਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੇਵਾ, ਸ ਚ ਸਰ੍ਵਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਕਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਕਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਵਾਯਸ੍ਯ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਾਰਹਰਣਾਦੌ ਕ੍ਰੋਧਾਦੌ ਚ ਤਤ੍ਪਾਠਾਤ੍| ਅਮ੍ਲਲਵਣਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਕਰਤ੍ਵਮ੍| ਮਤ੍ਤਿਕਾ ਸਰ੍ਵਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਣੀ, ਨਾਨਾਵਿਧਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍,- “ਕਸਾਯਾ ਮਾਰੁਤਂ, ਪਿਤ੍ਤਮੂਸਰਾ, ਮਧੁਰਾ ਕਫਮ੍| ਕੋਪਯੇਨ੍ਮਦ੍ਰਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਭੁਕ੍ਤਂ ਵਿਰੂਕ੍ਸਯੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਤ੍ਰਿਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਕਃ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਪਿਤ੍ਤਕੋਪਿ| ਏਵਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ| ਵਿਦੂਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿਕਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ| ਅਤੀਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ; ਤੇਨ ਪਿਸ੍ਟਪਯੋਮਾਸਤਿਲਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਮਨ੍ਮਦ੍ਯਮਤ੍ਸ੍ਯਾਮਿਸਤੀਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟਪਯੋਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਤਿਲੇਕ੍ਸੁਮਾਸਾਨ੍| ਨਿਸੇਵਮਾਣਸ੍ਯ’- ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ਼ੇਸਂ ਸਮਮ੍| ਤੇਪਿ ਲੁਪ੍ਤਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਵ੍ਯਵਾਯਾਦੀਨਿ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ਅਪਰੇ ‘ਅਤੀਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਅਤੀਵਰੂਕ੍ਸਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯੋਸ੍ਟਾਰ੍ਧਵਿਧਃ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਃ ਪਥਕ੍ਸਮਸ੍ਤੈਰ੍ਯੁਗਪਚ੍ਚ ਦੋਸੈਃ |੪|

ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ- ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਟਾਰ੍ਧਵਿਧਿਃ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ; ਕਥਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਪਥਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਤ੍ਰਯਃ, ਸਮਸ੍ਤੈਃ ਏਕਃ| ਯੁਗਪਦਿਤਿ ਪਦਂ ਦੋਸਤ੍ਰਯਸ੍ਯੈਕਕਾਲਪ੍ਰਕੋਪਸੂਚਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਮਜ੍ਜਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਃ ਪਞ੍ਚਮਃ ਕਥਿਤਃ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਮਜ੍ਜਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਃ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਸ਼੍ਚ ਕਾਮਲਾਦਯਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ੍ਯੈਵ ਪਰ੍ਯਾਯਾਃ; ਅਤੋਤ੍ਰ ਚਤ੍ਵਾਰ ਏਵ| ਕੇਚਿਤ੍ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯਸ੍ਤ੍ਵਸ੍ਟਵਿਧ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਨ੍ਮਤੇ ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਤ੍ਰਯਃ, ਸਮਸ੍ਤੈਃ ਏਕਃ, ਮਦ੍ਭਕ੍ਸਣਾਤ੍ ਏਕਃ, ਦ੍ਵੇ ਕਾਮਲੇ ਚ, ਏਕੋ ਹਲੀਮਕਃ, ਏਵਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੋਸ੍ਟਵਿਧਃ| ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮ੍- “ਵਾਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕਫੇਨ ਚਾਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਮਦ੍ਭਕ੍ਸਣਸਮ੍ਭਵਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਦ੍ਵੇ ਕਾਮਲੇ ਚੈਕਹਲੀਮਕਸ਼੍ਚ ਸ ਚਾਸ੍ਟਧੈਵਂ ਤ੍ਵਿਹ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਃ”- ਇਤਿ|੪|-

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਚੈਤੇਸ੍ਵਿਹ ਪਾਣ੍ਡੁਭਾਵੋ ਯਤੋਧਿਕੋਤਃ ਖਲੁ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਃ ||੪||

ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਕਸ੍ਣਾਦਿਵਰ੍ਣਤ੍ਵਮਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਪਾਣ੍ਡੁਵਰ੍ਣਾਧਿਕ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਚੈਤੇਸ੍ਵਿਹ ਪਾਣ੍ਡੁਭਾਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੪||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਫੋਟਨਂ ਸ੍ਠੀਵਨਗਾਤ੍ਰਸਾਦੌ ਮਦ੍ਭਕ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸਣਕੂਟਸ਼ੋਥਃ | ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਪੀਤਤ੍ਵਮਥਾਵਿਪਾਕੋ ਭਵਿਸ੍ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਰਃਸਰਾਣਿ ||੫||

ਇਦਾਨੀਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣ੍ਯਾਹ- ਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਫੋਟਃ ਤ੍ਵਚਾਂ ਸ੍ਫੁਟਨਮ੍| ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਥੂਤ੍ਕਰਣਮ੍| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰ ਮਦ੍ਭਕ੍ਸਣਂ ਕਥਿਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਮਦ੍ਭਕ੍ਸਣੇ ਇਚ੍ਛਾ ਗਮ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰੇਕ੍ਸਣਮ੍ ਅਕ੍ਸਿ| ਅਵਿਪਾਕ ਆਹਾਰਸ੍ਯ| ਪੁਰਃਸਰਾਣਿ ਅਗ੍ਰੇਸਰਾਣਿ||੫||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

ਸ ਕਾਮਲਾਪਾਨਕਿਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਃ ਕੁਮ੍ਭਾਹ੍ਵਯੋ ਲਾਘਰ(ਵ)ਕੋਲਸਾਖ੍ਯਃ | ਵਿਭਾਸ੍ਯਤੇ ਲਕ੍ਸਣਮਸ੍ਯ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਨਿਬੋਧ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ ||੬||

ਤਸ੍ਯੈਵ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਯਾਨਾਹ- ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਰੋਗਃ ਕਾਮਲਾਦਿਕਾਭਿਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਭਿਰ੍ਵਿਭਾਸ੍ਯਤੇ ਵਿਵਿਧਂ ਭਾਸ੍ਯਤੇ| ਅਸ੍ਯੇਤਿ ਕਾਮਲਾਦਿਪਰ੍ਯਾਯੈਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯ| ਅਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਮਨੁਪੂਰ੍ਵੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਮ੍||੬||

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

ਕਸ੍ਣੇਕ੍ਸਣਂ ਕਸ੍ਣਸਿਰਾਵਨਦ੍ਧਂ ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨਖਾਨਨਂ ਚ | ਵਾਤੇਨ ਪਾਣ੍ਡੁਂ ਮਨੁਜਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਥਾਨ੍ਯੈਸ੍ਤਦੁਪਦ੍ਰਵੈਸ਼੍ਚ ||੭||

ਵਾਤਿਕਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਕਸ੍ਣੇਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣੇਕ੍ਸਣਂ ਕਸ੍ਣਾਕ੍ਸਿਕਮ੍| ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨਖਾਨਨਂ ਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨਖਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦੁਪਦ੍ਰਵੈਃ ਵਾਤੋਪਦ੍ਰਵੈਃ||੭||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

ਪੀਤੇਕ੍ਸਣਂ ਪੀਤਸਿਰਾਵਨਦ੍ਧਂ ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨਖਾਨਨਂ ਚ | ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪਾਣ੍ਡੁਂ ਮਨੁਜਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਥਾਨ੍ਯੈਸ੍ਤਦੁਪਦ੍ਰਵੈਸ਼੍ਚ ||੮||

ਪੈਤ੍ਤਿਕਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਪੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਂ ਪੀਤਵਰ੍ਣਮ੍| ਤਦੁਪਦ੍ਰਵੈਃ ਪਿਤ੍ਤੋਪਦ੍ਰਵੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮||

Adhikarana 9 (9) · Śloka 9

ਸ਼ੁਕ੍ਲੇਕ੍ਸਣਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਸਿਰਾਵਨਦ੍ਧਂ ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨਖਾਨਨਂ ਚ | ਕਫੇਨ ਪਾਣ੍ਡੁਂ ਮਨੁਜਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਥਾਨ੍ਯੈਸ੍ਤਦੁਪਦ੍ਰਵੈਸ਼੍ਚ ||੯||

ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸ਼ੁਕ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਵਰ੍ਣਂ, ਤਦੁਪਦ੍ਰਵੈਃ ਕਫੋਪਦ੍ਰਵੈਃ||੯||

Adhikarana 10 (10) · Śloka 10

ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕੇ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਦ੍... |੧੦|

ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕੇ ਸਰ੍ਵਮਿਦਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕੇ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੇ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇ, ਸਰ੍ਵਂ ਸਮਸ੍ਤਮ੍, ਇਦਂ ਵਾਤਾਦਿਜ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਲਕ੍ਸਣਂ, ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍ ਜਾਨੀਯਾਤ੍|੧੦|-

Adhikarana 11 (10) · Śloka 11

... ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਥ ਕਾਮਲਾਯਾਃ | ਯੋ ਹ੍ਯਾਮਯਾਨ੍ਤੇ ਸਹਸਾਨ੍ਨਮਮ੍ਲਮਦ੍ਯਾਦਪਥ੍ਯਾਨਿ ਚ ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਮ੍ ||੧੦|| ਕਰੋਤਿ ਪਾਣ੍ਡੁਂ ਵਦਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੇਰਿਤੌ ਤਨ੍ਦ੍ਰਿਬਲਕ੍ਸਯੌ ਚ |੧੧|

ਇਦਾਨੀਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਪਰ੍ਯਾਯਭੂਤਾਯਾ ਅਪਿ ਕਾਮਲਾਯਾ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਯਃ ਕਾਮਲਾ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ? ਸਤ੍ਯਂ, ਯਥਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਣਾਂ ਵਾਤਾਦਿਜਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਵਂ ਭੇਦੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਤਥਾਸ੍ਯਾਪੀਤਿ ਨ ਦੋਸਃ; ਏਤੇਨ ਕਾਮਲਾਦੀਨਾਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਤ੍ਵਂ, ਪਰ੍ਯਾਯਤ੍ਵਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਤ੍ਵਾਪਰਿਤ੍ਯਾਗਾਤ੍| ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਹ- ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਥ ਕਾਮਲਾਯਾ’ ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਯ ਕਾਮਲਾਕਾਰਣਵਚਨਂ ਭਵਿਸ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾ ਅਪਿ ਤਸ੍ਯਾਃ ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਆਮਯਾਨ੍ਤੇ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਨ੍ਤੇ ਅਨ੍ਯਰੋਗਾਨ੍ਤੇ ਚ| ਸਹਸਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮ੍| ਅਨ੍ਨਮਮ੍ਲਮ੍ ਅਮ੍ਲਭੋਜਨਮ੍| ਪਾਣ੍ਡੁਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦੇਹਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ‘ਪੂਰ੍ਵੇਰਿਤੌ ਤਨ੍ਦ੍ਰਿਬਲਕ੍ਸਯੌ ਚ’ ਇਤਿ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਗਰ੍ਭਵ੍ਯਾਕਰਣਾਧ੍ਯਾਯੇ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਕਥਿਤਾ, ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸਾਦਿਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧ੍ਯਧ੍ਯਾਯੇ ਬਲਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਿਬਲਕ੍ਸਯਾਵਿਤਿ? ਸਤ੍ਯਂ, ਕਸ੍ਯਾਦੇਰਾਕਤਿਗਣਤ੍ਵੇਨੇਕ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਸਾਧੁ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਬਲਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਥਮੋਦਿਤਂ ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਅਪਰੇ 'ਪ੍ਰਥਮੋਦਿਤਾਂਸ਼੍ਚ' ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤੇ ਚ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੋਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ‘ਪਾਣ੍ਡੁਵਦਨਮ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਪੀਤਵਦਨਮ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਂ ਚਾਨਾਰ੍ਸਂ ਟੀਕਾਕਾਰਾ ਭਾਸਨ੍ਤੇ||੧੦||-

Adhikarana 12 (11) · Śloka 11

ਭੇਦਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯਾਃ ਖਲੁ ਕੁਮ੍ਭਸਾਹ੍ਵਃ ਸ਼ੋਫੋ ਮਹਾਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚ ਪਰ੍ਵਭੇਦਃ ||੧੧||

ਇਦਾਨੀਂ ਕਾਮਲਾਭੇਦਮਾਹ- ਭੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਕੁਮ੍ਭਸਾਹ੍ਵੇ| ਪਰ੍ਵਭੇਦਃ ਸਨ੍ਧਿਪੀਡਾ| ਕੁਮ੍ਭਸਾਹ੍ਵਃ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਕੁਮ੍ਭਕਾਮਲੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ||੧੧||

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

ਜ੍ਵਰਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਭ੍ਰਮਸਾਦਤਨ੍ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਯਾਨ੍ਵਿਤੋ ਲਾਘਰ(ਵ)ਕੋਲਸਾਖ੍ਯਃ |੧੨|

ਤਸ੍ਯੈਵ ਕੁਮ੍ਭਸਾਹ੍ਵਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਜ੍ਵਰਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਏਵ ਕੁਮ੍ਭਸਾਹ੍ਵੋ ਜ੍ਵਰਾਦਿਯੁਕ੍ਤੋ ਲਾਘਰਕੋਲਸਾਖ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਲਾਘਰਕਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਅਲਸਕਸ਼੍ਚ ਕਥ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਸ੍ਫੁਟਨਿਕੇਤ੍ਯਪਰੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗ ਏਵ ਜ੍ਵਰਾਦਿਯੁਕ੍ਤਃ ਕੁਮ੍ਭਸਾਹ੍ਵਃ ਕਥ੍ਯਤ ਇਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਸ੍ਯੈਵ ਅਵਸ੍ਥਾਭੇਦਂ ਪਾਨਕੀਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੀਯਾਃ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ- “ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਵਂ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਪੀਤਤਾ| ਪਾਣ੍ਡੁਤਾ ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਸ਼੍ਚ ਪਾਨਕੀਲਕ੍ਸਣਂ ਵਦੇਤ੍”- ਇਤਿ|੧੨|-

Adhikarana 14 (12) · Śloka 12

ਤਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਧਰਿਪੀਤਨੀਲਂ ਹਲੀਮਕਂ ਨਾਮ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ ||੧੨||

ਇਦਾਨੀਂ ਹਲੀਮਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਮ੍| ਕੁਮ੍ਭਸਾਹ੍ਵੋ ਯਦਾ ਹਰਿਤਪੀਤਨੀਲਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਦੋ ਹਲੀਮਕਂ ਨਾਮ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਹਰਿ ਹਰਿਤਂ, ਨੀਲਂ ਸ਼੍ਯਾਵਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ‘ਤਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭਿਪਰੀਤਲਿਙ੍ਗਂ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮਭਿਪਰੀਤਂ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਯਸ੍ਯ ਤਥੇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੧੨||

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੇਸ੍ਵਰੁਚਿਃ ਪਿਪਾਸਾ ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਜ੍ਵਰੋ ਮੂਰ੍ਧਰੁਜਾਗ੍ਨਿਸਾਦਃ | ਸ਼ੋਫਸ੍ਤਥਾ ਕਣ੍ਠਗਤੋਬਲਤ੍ਵਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਕ੍ਲਮੋ ਹਦ੍ਯਵਪੀਡਨਂ ਚ ||੧੩||

ਇਦਾਨੀਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੋਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ- ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸੁ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇਸੁ| ਮੂਰ੍ਧਰੁਜਾ ਸ਼ਿਰੋਵ੍ਯਥਾ| ਅਬਲਤ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਬਲਤ੍ਵਮ੍| ਸੋਪਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ੍ਯ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚ ਯਥਾਵਸ੍ਥਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੧੩||

Adhikarana 16 (14-15) · Śloka 15

ਸਾਧ੍ਯਂ ਤੁ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯਿਨਂ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਘਤੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍ | ਸਮ੍ਪਾਦਯੇਤ੍ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਘਤਪ੍ਰਗਾਢੈਰ੍ਹਰੀਤਕੀਚੂਰ੍ਣਯੁਤੈਃ ਪ੍ਰਯੋਗੈਃ ||੧੪|| ਪਿਬੇਦ੍ਘਤਂ ਵਾ ਰਜਨੀਵਿਪਕ੍ਵਂ ਯਤ੍ਤ੍ਰੈਫਲਂ ਤੈਲ੍ਵਕਮੇਵ ਵਾਪਿ | ਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਂ ਪਿਬੇਦ੍ਵਾ ਯੋਗਾਂਸ਼੍ਚ ਵੈਰੇਚਨਿਕਾਨ੍ ਘਤੇਨ ||੧੫||

ਇਦਾਨੀਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਸਾਧ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਧ੍ਯਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਜ੍ਞਾਨਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਵਿਪਰ੍ਯਯਾਦਰਿਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਚ੍ਚ| ਘਤੇਨੇਤਿ ਕਟ੍ਵਰਕਲ੍ਯਾਣਕਦਾਧਿਕਮਹਾਤਿਕ੍ਤਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਅਨ੍ਯੇ ਕੇਵਲੇਨੈਵ ਗਵ੍ਯਘਤੇਨੇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਯਦਤ੍ਰ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇਸੁ ਘਤੇਨੈਵ ਸ੍ਨੇਹਨਮੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਤੇਸਾਂ ਪਿਤ੍ਤਭੂਯਿਸ੍ਠਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਤਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇ ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼ੋਧਨਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧਂ, ਤਥਾਪਿ ਤੁਦੇਸ਼ਪ੍ਰਕਤਿਕਾਲਸ਼ਰੀਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਮਦੁ ਵਮਨਂ ਦੇਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮ੍,- “ਕਾਲਂ ਚ ਦੇਸ਼ਪ੍ਰਕਤੀ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਮਨਂ ਵਿਧਿਜ੍ਞਃ| ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨ੍ਯਨੁਲੋਮਨਾਨਿ ਕਲ੍ਪੋਪਦਿਸ੍ਟਾਨਿ ਭਿਸਗ੍ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍”- ਇਤਿ| ਵਮਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੈਃ ਸ਼ਾਲਿਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਕਤਸਂਸਰ੍ਜਨਕ੍ਰਮਸ੍ਯ ਦੋਸਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਸਮ੍ਪਾਦਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਿਣਮੇਵਮ੍ਭੂਤੈਃ ਪ੍ਰਯੋਗੈਰ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਯੋਗੈਃ ਸ਼ੇਸਦੋਸਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਂ ਸਮ੍ਪਾਦਯੇਤ੍ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਯੋਜਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਹਰੀਤਕੀਯੁਕ੍ਤਮੇਕਮੇਵਾਯੋਰਜੋਯੋਗਮਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਪ੍ਰਯੋਗੈਰਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਂ? ਸਤ੍ਯਂ, ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਨਵਾਯਸਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮਤ੍ਰ ਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਪਿਬੇਦ੍ਘਤਂ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਜਨੀਵਿਪਕ੍ਵਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾਕਲ੍ਕਸਾਧਿਤਮ੍|ਤ੍ਰੈਫਲਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਸਾਧਿਤਮ੍| ਤੈਲ੍ਵਕਮਿਤਿ ਤਿਲ੍ਵਕਃ ਪਟ੍ਟਿਕਾਰੋਧ੍ਰਃ, ਤੇਨ ਸਾਧਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੈਲ੍ਵਕਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਕ੍ਤਮਾਹੁਃ| ਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤ੍ਰਿਵਦਾਦਿਸਂਸ੍ਕਤਂ ਘਤਂ; ਵੈਰੇਚਨਿਕਾਨ੍ ਯੋਗਾਨ੍ ਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪੋਕ੍ਤਾਨ੍, ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਘਤੇਨ ਪਿਬੇਤ੍||੧੪-੧੫||

Adhikarana 17 (16) · Śloka 16

ਮੂਤ੍ਰੇ ਨਿਕੁਮ੍ਭਾਰ੍ਧਪਲਂ ਵਿਪਾਚ੍ਯ ਪਿਬੇਦਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਕੁਡਵਾਰ੍ਧਮਾਤ੍ਰਮ੍ | ਖਾਦੇਦ੍ਗੁਡਂ ਵਾਪ੍ਯਭਯਾਵਿਪਕ੍ਵਮਾਰਗ੍ਵਧਾਦਿਕ੍ਵਥਿਤਂ ਪਿਬੇਦ੍ਵਾ ||੧੬||

ਇਦਾਨੀਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇਪਰਾਣ੍ਯਪਿ ਵਿਰੇਚਨਾਨ੍ਯਾਹ- ਮੂਤ੍ਰੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਕੁਮ੍ਭਾ ਦਨ੍ਤੀ, ਤਸ੍ਯਾ ਅਰ੍ਧਪਲਂ ਮਹਿਸੀਮੂਤ੍ਰੇ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣੇ ਵਿਪਾਚ੍ਯ, ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਕੁਡਵਾਰ੍ਧਮਾਤ੍ਰਂ ਪਲਦ੍ਵਯਮਾਤ੍ਰਂ, ਵਿਰੇਕਾਯ ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗੁਡ ਇਕ੍ਸੁਵਿਕਤਿਃ| ਅਭਯਾਵਿਪਕ੍ਵਂ ਹਰੀਤਕੀਕ੍ਵਾਥਵਿਪਕ੍ਵਂ, ਅਨ੍ਯੇ ਅਭਯਾਵਿਪਕ੍ਵਂ ਗੁਡਕਂ ਸਹਰੀਤਕੀਪ੍ਰਭਤਿਕਮਾਹੁਃ| ਅਪਰੇ ‘ਅਭਯਾਵਿਮਿਸ਼੍ਰਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਮੁਹੁਰ੍ਵੈਰੇਚਨਿਕਯੋਗਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇ ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਹਿਤਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੧੬||

Adhikarana 18 (17) · Śloka 17

ਅਯੋਰਜੋਵ੍ਯੋਸਵਿਡਙ੍ਗਚੂਰ੍ਣਂ ਲਿਹ੍ਯਾਦ੍ਧਰਿਦ੍ਰਾਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਨ੍ਵਿਤਾਂ ਵਾ | ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਭ੍ਯਾਂ ਵਿਦਧੀਤ ਵਾਪਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਭਿਹਿਤਾਂਸ਼੍ਚ ਯੋਗਾਨ੍ ||੧੭||

ਕਿਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਮੇਵ ਕਾਰ੍ਯਮੁਤਾਨ੍ਯਦਪੀਤ੍ਯਾਹ- ਅਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯੋਰਜੋਵ੍ਯੋਸਵਿਡਙ੍ਗਚੂਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯੇਕੋ ਯੋਗਃ| ਹਰਿਦ੍ਰਾਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਨ੍ਵਿਤਾਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਯੋਗਃ| ਅਯੋਰਜੋ ਲੋਹਚੂਰ੍ਣਮ੍| ਵ੍ਯੋਸਂ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਮ੍| ‘ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਾਤ੍ਰ ‘ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯਾਮ੍’ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍| ਹਰਿਦ੍ਰਾਂ ਪਿਣ੍ਡਹਰਿਦ੍ਰਾਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ ਹਰਿਦ੍ਰਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਆਦੌ ਦਾਰੁਸ਼ਬ੍ਦਲੋਪਾਤ੍ ਦਾਰੁਹਰਿਦ੍ਰਾਂ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ਵਿਦਧੀਤ ਵਾਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਦਧੀਤ ਕੁਰ੍ਵੀਤ| ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਭਿਹਿਤਾਂਸ਼੍ਚ ਯੋਗਾਨ੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਨ੍ਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਨਵਾਯਸਾਦੀਨ੍||੧੭||

Adhikarana 19 (18) · Śloka 18

ਹਰੇਚ੍ਚ ਦੋਸਾਨ੍ ਬਹੁਸ਼ੋਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ ਸ਼੍ਵਯੇਦ੍ਧਿ ਦੋਸੇਸ੍ਵਤਿਨਿਰ੍ਹਤੇਸੁ |੧੮|

ਇਦਾਨੀਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇ ਯਤ੍ ਸ਼ੋਧਨਮੁਕ੍ਤਂ ਤਦਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਯਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਹਰੇਚ੍ਚ ਦੋਸਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹੁਸ਼ੋ ਬਹੂਨ੍ ਵਾਰਾਨ੍| ਅਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ ਸ੍ਤੋਕਸ੍ਤੋਕਾਨ੍| ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਤੋਕਾਨ੍ ਸ੍ਤੋਕਾਨ੍ ਹਰੇਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼੍ਵਯੇਦ੍ਧਿ ਦੋਸੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਵਯੇਤ੍ ਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍| ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਅਤ੍ਰ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ- ‘ਹਰੇਚ੍ਚ ਦੋਸਾਨ੍ ਬਹੁਸ਼ੋਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਸੁ ਦੋਸੇਸ੍ਵਭਿਨਿਰ੍ਹਤੇਸੁ’ ਇਤਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਸੁ ਦੁਸ੍ਟਿਰਹਿਤੇਸੁ; ਅਭਿਨਿਰ੍ਹਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਭਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮ੍ਯਗਰ੍ਥਃ, ਅਤਿਯੋਗਸ੍ਯਾਨਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍|੧੮|-

Adhikarana 20 (18) · Śloka 18

ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਾਨਾਂ ਰਸਮਿਕ੍ਸੁਜਂ ਚ ਮਨ੍ਥਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਤਂ ਹਿਤਾਸ਼ੀ ||੧੮||

ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਾਨਾਮਾਮਲਕਫਲਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰਸਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਤਂ ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯੇਕੋ ਯੋਗਃ| ਇਕ੍ਸੁਜਂ ਰਸਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਤਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ| ਮਨ੍ਥਮਿਤਿ “ਸ਼ਕ੍ਤਵਃ ਸਰ੍ਪਿਸਾਭ੍ਯਕ੍ਤਾਃ ਸ਼ੀਤਵਾਰਿਪਰਿਪ੍ਲੁਤਾਃ”- ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਤਮਿਤਿ ਤਤੀਯਃ| ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮ੍- “ਪਿਬੇਤ੍ ਸੁਸ਼ੀਤਲਾਨ੍ ਮਨ੍ਥਾਨ੍ ਘਤਾਕ੍ਤਾਨ੍ ਮਧੁਸਂਯੁਤਾਨ੍| ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਵਾ ਰਸਂ ਧਾਤ੍ਰ੍ਯਾ ਇਕ੍ਸੋਰ੍ਵਾਪਿ ਹਿਤਾਸ਼ਨਃ”- ਇਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇ ਮਨ੍ਥਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੋ ਮਨ੍ਥ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਤਦ੍ਯਥਾ- “ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਰਸੇ ਸ਼ਕ੍ਤੂਨਿਕ੍ਸੂਣਾਂ ਚ ਰਸੇ ਤਥਾ| ਪਾਣ੍ਡੁਰ੍ਮਧੁਸਮਾਯੁਕ੍ਤਂ ਪਿਬੇਨ੍ਮਨ੍ਥਂ ਸੁਸ਼ੀਤਲਮ੍”- ਇਤਿ||੧੮||

Adhikarana 21 (19) · Śloka 20

ਉਮੇ ਬਹਤ੍ਯੌ ਰਜਨੀਂ ਸ਼ੁਕਾਖ੍ਯਾਂ ਕਾਕਾਦਨੀਂ ਚਾਪਿ ਸਕਾਕਮਾਚੀਮ੍ | ਆਦਾਰਿਬਿਮ੍ਬੀਂ ਸਕਦਮ੍ਬਪੁਸ੍ਪੀਂ ਵਿਪਾਚ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਿਪਚੇਤ੍ ਕਸਾਯੇ ||੧੯|| ਤਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਤਾਂ ਹਨ੍ਤ੍ਯੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਂ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਵਾ ਮਾਗਧਿਕਾ ਯਥਾਗ੍ਨਿ |੨੦|

ਉਮੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕਾਖ੍ਯਾ ਚਰ੍ਮਕਾਰਵਟਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਸ਼ੁਕਸ਼ਿਮ੍ਬਾਮਾਹੁਃ| ਕਾਕਾਦਨੀ ਕਾਕਤਿਨ੍ਦੁਕਃ| ਆਦਾਰਿਬਿਮ੍ਬੀਂ ਸਕਦਮ੍ਬਪੁਸ੍ਪੀਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਆਦਾਰੀ ਵੇਲ੍ਲਨ੍ਤਰਸਦਸ਼ਪੁਸ੍ਪਾ ਆਲਿਰਿਤਿ ਲੋਕੇ, ਬਿਮ੍ਬੀ ਰਾਸ੍ਨਾਨੁਕਾਰਿਵਿਟਪਾ ਲੋਹਿਤਫਲਾ ਚ; ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡਸ੍ਤੁ ਆਦਾਰਿਸ਼ਿਮ੍ਬੀ ਆਉਲਿਰਿਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਤਿ| ਕਦਮ੍ਬਪੁਸ੍ਪੀ ਭੂਮਿਕਦਮ੍ਬਃ, ਅਲਮ੍ਬੁਸਾਮਪਰੇ| ਏਤਾਨਿ ਕਸਾਯਕਲ੍ਪੇਨ ਵਿਪਾਚ੍ਯ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਸਾਯੇ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਘਤਂ ਵਿਪਚੇਤ੍| ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਗਧਿਕਾ ਵਾ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸਹ ਯਥਾਗ੍ਨਿ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਪਣ੍ਡੁਤਾਂ ਹਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੯||-

Adhikarana 22 (20) · Śloka 20

ਹਿਤਂ ਚ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਜਂ ਕਸਾਯਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਸਮਂ ਵਾ ਮਧੁਨਾਵਲਿਹ੍ਯਾਤ੍ ||੨੦||

ਹਿਤਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਕਸਾਯਂ ਮਧੁਨਾ ਸਮਮਿਤ੍ਯੇਕੋ ਯੋਗਃ| ਚੂਰ੍ਣਂ ਵਾ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਸ੍ਯ ਮਧੁਨਾ ਸਮਂ ਮਧੁਨਾ ਸਹ ਲਿਹ੍ਯਾਦਿਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਚੂਰ੍ਣਂ ਸਮਂ ਵਾ ਮਧੁਨਾਵਲਿਹ੍ਯਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਚੂਰ੍ਣਂ ਲਿਹੇਦ੍ਵਾ ਮਧੁਨਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ||੨੦||

Adhikarana 23 (21) · Śloka 21

ਗੋਮੂਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਦਲਾਨਾਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾਯਸਂ ਚੂਰ੍ਣਮਨਲ੍ਪਕਾਲਮ੍ | ਪ੍ਰਵਾਲਮੁਕ੍ਤਾਞ੍ਜਨਸ਼ਙ੍ਖਚੂਰ੍ਣਂ ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾ ਕਾਞ੍ਚਨਗੈਰਿਕੋਤ੍ਥਮ੍ ||੨੧||

ਗੋਮੂਤ੍ਰਯੂਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਫਲਾਦਲਾਨਾਂ ਚੂਰ੍ਣਮਾਯਸਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਗੋਮੂਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮਨਲ੍ਪਕਾਲਂ ਚਿਰਕਾਲਂ ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍| ਤ੍ਰਿਫਲਾਦਲਾਨਾਮਿਤਿ ਦਲਸ਼ਬ੍ਦਃ ਅਸ੍ਠੀਲਾਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਗੋਮੂਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਦਲਾਨਾਂ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਗੋਮੂਤ੍ਰਪੀਤਤ੍ਰਿਫਲਾਦਲਾਨਾਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਗੋਮੂਤ੍ਰਭਾਵਿਤਤ੍ਰਿਫਲਾਦਲਾਨਾਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਵਾਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਵਾਲੋ ਵਿਦ੍ਰੁਮਃ, ਮੁਕ੍ਤਾ ਮੌਕ੍ਤਿਕਮ੍, ਅਞ੍ਜਨਂ ਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍| ਤਥੇਤਿ ਗੋਮੂਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮਨਲ੍ਪਕਾਲਂ ਲਿਹ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਾਞ੍ਚਨਗੈਰਿਕੋਤ੍ਥਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਤਥੇਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਸੁਵਰ੍ਣਗੈਰਿਕਚੂਰ੍ਣਂ ਗੋਮੂਤ੍ਰਯੁਤਂ ਚਿਰਕਾਲਂ ਲਿਹ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਗੋਮੂਤ੍ਰਪੀਤਾਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਸਪਿਸ੍ਟਾਂ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਗੋਮੂਤ੍ਰਪੀਤਾਂ ਗੋਮੂਤ੍ਰਭਾਵਿਤਾਂ ਮਧੁਨਾ ਅਵਲਿਹ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੨੧||

Adhikarana 24 (22) · Śloka 22

ਆਜਂ ਸ਼ਕਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਡਵਪ੍ਰਮਾਣਂ ਵਿਡਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾ ਲਵਣੋਤ੍ਤਮਂ ਚ | ਪਥਕ੍ ਪਲਾਂਸ਼ਾਨਿ ਸਮਗ੍ਰਮੇਤਚ੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਹਿਤਾਸ਼ੀ ਮਧੁਨਾਵਲਿਹ੍ਯਾਤ੍ ||੨੨||

ਆਜਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਜਂ ਸ਼ਕਤ੍ ਛਾਗਲੀਪੁਰੀਸਮ੍| ਕੁਡਵਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚਤੁਸ੍ਪਲਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਵਿਡਂ ਲਵਣਮ੍| ਲਵਣੋਤ੍ਤਮਂ ਸੈਨ੍ਧਵਮ੍| ਪਥਕ੍ਪਲਾਂਸ਼ਾਨਿ ਵਿਡਾਦੀਨਿ ਪਥਕ੍ਪਲਮਾਤ੍ਰਾਣੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਮਗ੍ਰਂ ਸਮਸ੍ਤਮ੍||੨੨||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

ਮਣ੍ਡੂਰਲੋਹਾਗ੍ਨਿਵਿਡਙ੍ਗਪਥ੍ਯਾਵ੍ਯੋਸਾਂਸ਼ਕਃ ਸਰ੍ਵਸਮਾਨਤਾਪ੍ਯਃ | ਮੂਤ੍ਰਾਸੁਤੋਯਂ ਮਧੁਨਾਵਲੇਹਃ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯਂ ਹਨ੍ਤ੍ਯਚਿਰੇਣ ਘੋਰਮ੍ ||੨੩||

ਇਦਾਨੀਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇ ਸਿਦ੍ਧਤਮਂ ਯੋਗਮਾਹ- ਮਣ੍ਡੂਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਣ੍ਡੂਰਂ ਲੋਹਕਿਟ੍ਟਾਨੁਕਾਰਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਅਗ੍ਨਿਃ ਚਿਤ੍ਰਕਃ| ਵ੍ਯੋਸਂ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਮ੍| ਮਣ੍ਡੂਰਾਦੀਨਾਂ ਵ੍ਯੋਸਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਨਾਮਂਸ਼ਃ ਸਮੋ ਭਾਗੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ ਤਥੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾਪ੍ਯੋ ਮਾਕ੍ਸਿਕਧਾਤੁਃ| ਮੂਤ੍ਰਾਸੁਤਃ ਮੂਤ੍ਰੇ ਉਸਿਤਃ ਮੂਤ੍ਰਸਨ੍ਧਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੩||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

ਬਿਭੀਤਕਾਯੋਮਲਨਾਗਰਾਣਾਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਤਿਲਾਨਾਂ ਚ ਗੁਡਸ਼੍ਚ ਮੁਖ੍ਯਃ | ਤਕ੍ਰਾਨੁਪਾਨੋ ਵਟਕਃ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਃ ਕ੍ਸਿਣੋਤਿ ਘੋਰਾਨਪਿ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਨ੍ ||੨੪||

ਅਪਰਮਪਿ ਸਿਦ੍ਧਤਮਂ ਯੋਗਮਾਹ- ਬਿਭੀਤਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯੋਮਲਂ ਲੋਹਸਿਙ੍ਘਾਣਕਮ੍| ਤਿਲਾਨਾਂ ਕਸ੍ਣਤਿਲਾਨਾਮਪਿ ਚੂਰ੍ਣਮ੍| ਗੁਡਸ਼੍ਚ ਮੁਖ੍ਯ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਸਮੋ ਗੁਡੋ ਨਾਰ੍ਧਗੁਡ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਸਿਣੋਤਿ ਹਨ੍ਤਿ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਤਦ੍ਯੋਗਦ੍ਵਯਮਨਾਰ੍ਸਂ ਤਥਾਪਿ ਸਿਦ੍ਧਤਮਤ੍ਵੇਨਾਸ੍ਮਦ੍ਗੁਰੁਸਮ੍ਮਤਤ੍ਵਾਦਸ੍ਮਾਭਿਃ ਪਠਿਤਮ੍||੨੪||

Adhikarana 27 (25-26) · Śloka 26

ਸੌਵਰ੍ਚਲਂ ਹਿਙ੍ਗੁ ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਂ ਕਲਾਯਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਸੁਖਾਮ੍ਬੁਨਾ ਵਾ | ਮੂਰ੍ਵਾਹਰਿਦ੍ਰਾਮਲਕਂ ਚ ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਗਵਾਂ ਸਪ੍ਤਦਿਨਾਨਿ ਮੂਤ੍ਰੇ ||੨੫|| ਮੂਲਂ ਬਲਾਚਿਤ੍ਰਕਯੋਃ ਪਿਬੇਦ੍ਵਾ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯਾਰ੍ਤੋਕ੍ਸਸਮਂ ਹਿਤਾਸ਼ੀ | ਸੁਖਾਮ੍ਬੁਨਾ ਵਾ ਲਵਣੇਨ ਤੁਲ੍ਯਂ ਸ਼ਿਗ੍ਰੋਃ ਫਲਂ ਕ੍ਸੀਰਭੁਜੋਪਯੋਜ੍ਯਮ੍ ||੨੬||

ਸੌਵਰ੍ਚਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੌਵਰ੍ਚਲਾਦੀਨਾਮੇਕਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਬਹੁਵਚਨਾਨ੍ਤਂ ਕਲਾਯਮਾਤ੍ਰਾਣੀਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਸੌਵਰ੍ਚਲਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਕਲਾਯਮਾਤ੍ਰੇਤਿ ਪ੍ਰਮਾਣਬੋਧਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਸੁਖਾਮ੍ਬੁਨਾ ਵਾ ਈਸਦੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਨਾ, ‘ਲਿਹੇਤ੍’ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਵਾਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਯੋਗਾਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਮੂਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਵਾਦਿਕਂ ਸਪ੍ਤਦਿਨਾਨਿ ਗਵਾਂ ਮੂਤ੍ਰੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍| ਮੂਰ੍ਵਾ ਚੋਰਸ੍ਨਾਯੁਃ| ਬਲਾਚਿਤ੍ਰਕਯੋਃ ਸਮੁਦਿਤਯੋਰ੍ਮੂਲਕਲ੍ਕਂ ਵਾ ਕਰ੍ਸਸਮਂ ਹਿਤਾਸ਼ੀ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਰ੍ਤੋ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਸੁਖਾਮ੍ਬੁਨਾ ਵਾ ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡਸ੍ਤੁ ‘ਮੂਰ੍ਵਾਹਰਿਦ੍ਰਾਮਲਕਂ ਪਿਬੇਦ੍ਵਾ ਸ੍ਥਿਤਂ ਗਵਾਂ ਸਪ੍ਤਦਿਨਾਨਿ ਮੂਤ੍ਰੇ’ ਇਤਿ ਪਠਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਵਸ਼ਾਤ੍ ‘ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍’ ਇਤਿ ਪਦਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਂ, ਤੇਨ ਯਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਵਾਦਿਕਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਤ੍ ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮ੍- “ਨਿਸ਼ਾਮਲਕਮੂਰ੍ਵਾਭਿਰ੍ਭਾਵਿਤਂ ਸਪ੍ਤ ਵਾਸਰਾਨ੍| ਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਪਿਬਤਃ ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਕਾਮਲਾ ਚ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ”- ਇਤਿ| ਸੁਖਾਮ੍ਬੁਨਾ ਉਸ੍ਣੋਦਕੇਨ| ਲਵਣੇਨ ਸੈਨ੍ਧਵੇਨ| ਤੁਲ੍ਯਂ ਸਮਮ੍| ਸ਼ਿਗ੍ਰੋਃ ਫਲਂ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕਫਲਮ੍| ਕਲਾਯਮਾਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਨੀਯਂ, ਸੈਨ੍ਧਵਸ੍ਯਾਪਿ ਹਿਙ੍ਗੁਵਦਧਿਕਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯਾਨਭਿਮਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਕ੍ਸੀਰਭੁਜਾ ਦੁਗ੍ਧਾਸ਼ਨੇਨ| ਉਪਯੋਜ੍ਯਂ ਪਾਨਾਦਿਵਿਧਿਨਾ||੨੫-੨੬||

Adhikarana 28 (27) · Śloka 27

ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਪਿਬੇਤ੍ ਕਸਾਯਂ ਸ਼ੀਤਂ ਸਿਤਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਤਂ ਹਿਤਾਸ਼ੀ | ਸ਼ਾਲਾਦਿਕਂ ਚਾਪ੍ਯਥ ਸਾਰਚੂਰ੍ਣਂ ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਂ ਵਾ ਮਧੁਨਾਵਲਿਹ੍ਯਾਤ੍ ||੨੭||

ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਵਰ੍ਗਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਗਣਸ੍ਯ| ਕਸਾਯਂ ਕ੍ਵਾਥਪਾਕਪਰਿਭਾਸਯਾ ਕ੍ਵਥਿਤਮ੍| ਸ਼ਾਲਾਦਿਕਂ ਚਾਪ੍ਯਥ ਸਾਰਚੂਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਾਲਸਾਰਾਦਿਚੂਰ੍ਣਂ ਮਧੁਨਾ ਅਵਲਿਹ੍ਯਾਤ੍, ਆਮਲਕਚੂਰ੍ਣਂ ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੭||

Adhikarana 29 (28-29) · Śloka 30

ਵਿਡਙ੍ਗਮੁਸ੍ਤਤ੍ਰਿਫਲਾਜਮੋਦਪਰੂਸਕਵ੍ਯੋਸਵਿਨਿਰ੍ਦਹਨ੍ਯਃ | ਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਕਤ੍ਵਾ ਗੁਡਸ਼ਰ੍ਕਰੇ ਚ ਤਥੈਵ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਨੀ ਸ਼ੁਭੇ ਚ ||੨੮|| ਸਮ੍ਭਾਰਮੇਤਦ੍ਵਿਪਚੇਨ੍ਨਿਧਾਯ ਸਾਰੋਦਕੇ ਸਾਰਵਤੋ ਗਣਸ੍ਯ | ਜਾਤਂ ਚ ਲੇਹ੍ਯਂ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਨਿਧਾਪਯੇਨ੍ਮੋਕ੍ਸਕਜੇ ਸਮੁਦ੍ਗੇ ||੨੯|| ਹਨ੍ਤ੍ਯੇਸ ਲੇਹਃ ਖਲੁ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਸਸ਼ੋਥਮੁਗ੍ਰਾਮਪਿ ਕਾਮਲਾਂ ਚ |੩੦|

ਵਿਡਙ੍ਗਮੁਸ੍ਤਤ੍ਰਿਫਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਾਨਿ ਵਿਡਙ੍ਗਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਚੂਰ੍ਣੀਕਤਾਨਿ , ਸਾਰਵਤੋ ਗਣਸ੍ਯ ਸਾਰੋਦਕੇ ਸ਼ਾਲਾਸਾਰਾਦਿਗਣਸਾਰਕ੍ਵਾਥੇ, ਨਿਧਾਯ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯ, ਤਥਾ ਸ਼ੁਭੇ ਨਿਰ੍ਮਲੇ ਕਤ੍ਵਾ ਗੁਡਸ਼ਰ੍ਕਰੇ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਨੀ ਚ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯ, ਐਕਧ੍ਯਂ ਤਾਵਤ੍ ਪਚੇਤ੍ ਯਾਵਲ੍ਲੇਹ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਤਸ਼੍ਚ ਸਞ੍ਜਾਤਲੇਹ੍ਯਂ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਵੈਦ੍ਯੋ ਮੋਕ੍ਸਕਜੇ ਸਮੁਦ੍ਗੇ ਮੋਕ੍ਸਕਮਯੇ ਸਮ੍ਪੁਟੇ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍ ਨਿਕ੍ਸਿਪੇਦਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਵਿਨਿਰ੍ਦਹਨੀ ਚਿਤ੍ਰਕਃ| ਗੁਡਸ਼ਰ੍ਕਰਾਵਿਡਙ੍ਗਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਚੂਰ੍ਣਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸਾਰੋਦਕਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੇਨ, ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਃਪ੍ਰਮਾਣਮਪਿ ਤਥੈਵ| ਨਨੁ, ਉਸ੍ਣਯੋਗੇਨ ਮਧੁ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਮਧੁਨਾ ਸਹਾਵਲੇਹਪਾਕਃ? ਸਤ੍ਯਮ੍, ਉਸ੍ਣੇਨ ਸਹ ਮਧੁਨੋਭ੍ਯਵਹਾਰੇ ਵਿਰੋਧੋ ਨ ਪਾਕੇ; ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਂ- ‘ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਂ ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪ੍ਯੇਤਦੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਯਥਾਦੋਸਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮ੍- “ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਦਮੁਕ੍ਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯੈਵਂ ਚ ਭਿਸਜਾ ਯਥਾਦੋਸਬਲਂ ਪ੍ਰਤਿ|| ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਾਯਂ ਪਵਨਜੇ, ਤਿਕ੍ਤਸ਼ੀਤਂ ਤੁ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ ਕਟੁਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਂ, ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੇ” (ਚ. ਚਿ. ੧੬) ਇਤਿ||੨੮-੨੯||-

Adhikarana 30 (30) · Śloka 30

ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਕਾਮਲਿਨਾਂ ਤ੍ਰਿਭਣ੍ਡੀ ਹਿਤਾ ਗਵਾਕ੍ਸੀ ਸਗੁਡਾ ਚ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ ||੩੦||

ਅਤਃ ਪਰਂ ਕਾਮਲਾਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਸਸ਼ਰ੍ਕਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਭਣ੍ਡੀ ਤ੍ਰਿਵਤ੍, ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਕਾਮਲਿਨਾਂ ਹਿਤਾ| ਗਵਾਕ੍ਸੀ ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣੀ, ਸਾ ਸਗੁਡਾ ਹਿਤਾ, ਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯਪਿ ਸਗੁਡਾ||੩੦||

Adhikarana 31 (31) · Śloka 31

ਕਾਲੇਯਕੇ ਚਾਪਿ ਘਤਂ ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਹਿਤਂ ਚ ਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਜਨੀਵਿਮਿਸ਼੍ਰਮ੍ |੩੧|

ਕਾਲੇਯਕੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲੇਯਕਂ ਦਾਰੁਹਰਿਦ੍ਰਾਨੁਕਾਰਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਤਤ੍ਕਲ੍ਕਸਾਧਿਤਂ ਘਤਂ, ਰਜਨੀਵਿਮਿਸ਼੍ਰਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾਚੂਰ੍ਣਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਯੁਤਮ੍|੩੧|-

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

ਧਾਤੁਂ ਨਦੀਜਂ ਜਤੁ ਸ਼ੈਲਜਂ ਵਾ ਕੁਮ੍ਭਾਹ੍ਵਯੇ ਮੂਤ੍ਰਯੁਤਂ ਪਿਬੇਦ੍ਵਾ ||੩੧||

ਕੁਮ੍ਭਾਹ੍ਵਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਧਾਤੁਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਦੀਜਂ ਧਾਤੁਂ ਸੁਵਰ੍ਣਮਾਕ੍ਸਿਕਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਮੂਤ੍ਰਯੁਤਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਜਤੁ ਸ਼ੈਲਜਂ ਵੇਤਿ ਸ਼ਿਲਾਜਤੁ ਵਾ ਮੂਤ੍ਰਯੁਤਂ ਪਿਬੇਤ੍||੩੧||

Adhikarana 33 (32) · Śloka 32

ਮੂਤ੍ਰੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸੈਨ੍ਧਵਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਮਾਸਂ ਪਿਬੇਦ੍ਵਾਪਿ ਹਿ ਲੋਹਕਿਟ੍ਟਮ੍ |੩੨|

ਮੂਤ੍ਰੇ ਸ੍ਥਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੋਮੂਤ੍ਰੇ ਮਾਸਮੁਸਿਤਂ ਲੋਹਕਿਟ੍ਟਂ ਲੋਹਮਲਂ ਤੇਨੈਵ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਚੂਰ੍ਣਿਤਂ ਸੈਨ੍ਧਵਯੁਕ੍ਤਂ ਕੁਮ੍ਭਾਹ੍ਵਯੇ ਪਿਬੇਤ੍| ਲੋਹਕਿਟ੍ਟਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਹਿਰਣ੍ਯਕਿਟ੍ਟਮਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰਾਃ, ਹਿਰਣ੍ਯਸ੍ਯਾਮਲਤ੍ਵਾਤ੍|੩੨|-

Adhikarana 34 (32-35) · Śloka 35

ਦਗ੍ਧ੍ਵਾਕ੍ਸਕਾਸ੍ਠੈਰ੍ਮਲਮਾਯਸਂ ਵਾ ਗੋਮੂਤ੍ਰਨਿਰ੍ਵਾਪਿਤਮਸ੍ਟਵਾਰਾਨ੍ ||੩੨|| ਵਿਚੂਰ੍ਣ੍ਯ ਲੀਢਂ ਮਧੁਨਾਚਿਰੇਣ ਕੁਮ੍ਭਾਹ੍ਵਯਂ ਪਾਣ੍ਡੁਗਦਂ ਨਿਹਨ੍ਯਾਤ੍ | ਸਿਨ੍ਧੂਦ੍ਭਵਂ ਵਾਗ੍ਨਿਸਮਂ ਚ ਕਤ੍ਵਾ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਮੂਤ੍ਰੇ ਸਕਦੇਵ ਤਪ੍ਤਮ੍ ||੩੩|| ਲੌਹਂ ਚ ਕਿਟ੍ਟਂ ਬਹੁਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਪ੍ਤ੍ਵਾ ਨਿਰ੍ਵਾਪ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰੇ ਬਹੁਸ਼ਸ੍ਤਥੈਵ | ਏਕੀਕਤਂ ਗੋਜਲਪਿਸ੍ਟਮੇਤਦੈਕਧ੍ਯਮਾਵਾਪ੍ਯ ਪਚੇਦੁਖਾਯਾਮ੍ ||੩੪|| ਯਥਾ ਨ ਦਹ੍ਯੇਤ ਤਥਾ ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਚੂਰ੍ਣੀਕਤਂ ਪੇਯਮੁਦਸ਼੍ਵਿਤਾ ਤਤ੍ | ਤਕ੍ਰੌਦਨਾਸ਼ੀ ਵਿਜਯੇਤ ਰੋਗਂ ਪਾਣ੍ਡੁਂ ਤਥਾ ਦੀਪਯਤੇਨਲਂ ਚ ||੩੫||

ਕੁਮ੍ਭਾਹ੍ਵਯੇ ਸਿਦ੍ਧਤਮਂ ਯੋਗਮਾਹ- ਦਗ੍ਧ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਿਨ੍ਧੂਦ੍ਭਵਂ ਸੈਨ੍ਧਵਮ੍| ਅਗ੍ਨਿਸਮਂ ਕਤ੍ਵਾ ਬਿਭੀਤਕਾਗ੍ਨਿਨਾ ਅਗ੍ਨਿਵਰ੍ਣਂ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਕਤ੍ ਏਕਵਾਰਮ੍| ਲੌਹਂ ਚ ਕਿਟ੍ਟਮਿਤਿ ਲੋਹਸਿਂਹਾਣਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਰ੍ਵਾਪ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਾਪਿਤ੍ਤਂ ਕਤ੍ਵਾ| ਏਕੀਕਤਂ ਸਮਭਾਗੇਨ ਮਿਸ਼੍ਰੀਕਤਂ, ਗੋਜਲਪਿਸ੍ਟਂ ਨਿਰ੍ਵਾਪਣਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਪਞ੍ਚਗੁਣੇ ਗੋਮੂਤ੍ਰੇ ਪਿਸ੍ਟਮ੍, ਉਖਾਯਾਂ ਸ੍ਥਾਲ੍ਯਾਂ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯ, ਮੁਖਂ ਪਿਧਾਯ, ਯਥਾ ਬਾਸ੍ਪੋ ਬਹਿਰ੍ਨ ਨਿਃਸਰਤਿ ਯਥਾ ਨ ਦਹ੍ਯੇਤ ਤਥਾ ਵਿਪਚੇਤ੍| ਤਤਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਚੂਰ੍ਣੀਕਤਮੁਦਸ਼੍ਵਿਤਾ ਮਥਿਤੇਨ ਸਹ ਪੇਯਮ੍| ਜੀਰ੍ਣੇ ਚ ਤਕ੍ਰੌਦਨਂ ਭੋਜਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਯਮਸੌਸ਼੍ਰੁਤੋਪਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਹੇਤੁਤ੍ਵਾਦਸ੍ਮਾਭਿਃ ਪਠਿਤਃ| ਅਸ੍ਯ ਯੋਗਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਬਿਭੀਤਕਲਵਣਮਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੩੨-੩੫||

Adhikarana 35 (36) · Śloka 36

ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਗੁਡੂਚ੍ਯਾਮਲਕੀਰਸੈਸ਼੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਂ ਘਤਂ ਲਾਘਰ(ਵ)ਕੇ ਹਿਤਂ ਚ |੩੬|

ਇਦਾਨੀਂ ਲਾਘਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਦ੍ਰਾਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ|੩੬|-

Adhikarana 36 (36-37) · Śloka 37

ਗੌਡਾਨਰਿਸ੍ਟਾਨ੍ ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸ਼੍ਚ ਮੂਤ੍ਰਾਸਵਾਨ੍ ਕ੍ਸਾਰਕਤਾਂਸ੍ਤਥੈਵ ||੩੬|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨ੍ ਰਸਾਨਾਮਲਕੈਰੁਪੇਤਾਨ੍ ਕੋਲਾਨ੍ਵਿਤਾਨ੍ ਵਾਪਿ ਹਿ ਜਾਙ੍ਗਲਾਨਾਮ੍ | ਸੇਵੇਤ ਸ਼ੋਫਾਭਿਹਿਤਾਂਸ਼੍ਚ ਯੋਗਾਨ੍ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯੀ ਸ਼ਾਲਿਯਵਾਂਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ||੩੭||

ਇਦਾਨੀਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵਾਭਯਾਰਿਸ੍ਟਾਦੀਨ੍ ਭੋਜਨਂ ਚ ਸਙ੍ਗਹ੍ਣਨ੍ਨਾਹ- ਗੌਡਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੌਡਾਨਰਿਸ੍ਟਾਨ੍ ਅਭਯਾਰਿਸ੍ਟਾਦੀਨ੍| ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਮਧੁਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਧ੍ਵਾਸਵਃ, ਸ ਚ ਲੋਹਾਰਿਸ੍ਟਪ੍ਰਭਤਿਕਃ; ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਵਃ| ਮੂਤ੍ਰਾਸਵਾਨ੍ ਕੁਸ੍ਠਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਕ੍ਤਾਨ੍| ਕ੍ਸਾਰਕਤਾਨਾਸਵਾਨ੍ ਸ਼੍ਲੀਪਦਪਠਿਤਾਨ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨ੍ ਰਸਾਨ੍ ਸ੍ਨੇਹਭਸ੍ਟਾਨ੍ ਜਾਙ੍ਗਲਾਨਾਂ ਮਾਂਸਰਸਾਨ੍; ਆਮਲਕੈਰੁਪੇਤਾਨ੍ ਆਮਲਕਫਲਸਂਸ੍ਕਤਾਨ੍, ਕੋਲਾਨ੍ਵਿਤਾਨ੍ ਵੇਤਿ ਬਦਰਸਂਸ੍ਕਤਾਨ੍; ਵਿਕਲ੍ਪਾਭਿਧਾਨਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਸ਼ੋਫਾਭਿਹਿਤਾਨ੍ ਯੋਗਾਨ੍ ਦੇਵਦਾਰੁਸ਼ੁਣ੍ਠੀਰਸਾਦਿਕਾਨ੍| ਸ਼ਾਲਯੋ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਯਃ||੩੬-੩੭||

Adhikarana 37 (38) · Śloka 38

ਸ਼੍ਵਾਸਾਤਿਸਾਰਾਰੁਚਿਕਾਸਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਤਟ੍ਛਰ੍ਦਿ ਸ਼ੂਲਜ੍ਵਰਸ਼ੋਫਦਾਹਾਨ੍ | ਤਥਾਵਿਪਾਕਸ੍ਵਰਭੇਦਸਾਦਾਨ੍ ਜਯੇਦ੍ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਾਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ||੩੮||

ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੋਪਦ੍ਰਵਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਸ਼੍ਵਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਾਨ੍ ਸ਼੍ਵਾਸਾਦੀਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍, ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਯਥਾਤ੍ਮੀਯਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਜਯੇਤ੍| ਕੇਚਿਦਮੁਂ ਪਾਠਮਨ੍ਯਥਾ ਪਠਨ੍ਤਿ,- ‘ਤਸ੍ਣਾਂ ਜ੍ਵਰਂ ਛਰ੍ਦਿਮਥਾਤਿਸਾਰਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਂ ਕ੍ਸਯਂ ਸ਼੍ਵਾਸਮਨਨ੍ਨਲਿਪ੍ਸਾਮ੍ | ਤਥਾਵਿਪਾਕਸ੍ਵਰਭੇਦਸਾਦਾਨ੍ ਜਯੇਦ੍ਯਥਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍’- ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਾਨ੍ਵਿਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਕੁਤੋ ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤਿਦੇਸ਼ਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਅਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤਯੋਸ੍ਤਯੋਃ ਸਤੋਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਿਣਃ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍||੩੮||

Adhikarana 38 (39-40) · Śloka 40

ਅਨ੍ਤੇਸੁ ਸ਼ੂਨਂ ਪਰਿਹੀਨਮਧ੍ਯਂ ਮ੍ਲਾਨਂ ਤਥਾਨ੍ਤੇਸੁ ਚ ਮਧ੍ਯਸ਼ੂਨਮ੍ | ਗੁਦੇ ਚ ਸ਼ੇਫਸ੍ਯਥ ਮੁਸ੍ਕਸ਼ੂਨਂ ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਮਾਨਂ ਚ ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞਕਲ੍ਪਮ੍ ||੩੯|| ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਕਿਨਂ ਯਸ਼ੋਰ੍ਥੀ ਤਥਾਤਿਸਾਰਜ੍ਵਰਪੀਡਿਤਂ ਚ ||੪੦||

ਇਦਾਨੀਮਨੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯਸ੍ਯ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਿਣੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਅਨ੍ਤੇਸੁ ਸ਼ੂਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤੇਸੁ ਹਸ੍ਤਪਾਦਮੁਖੇਸੁ| ਪਰਿਹੀਨਮਧ੍ਯਂ ਕਸ਼ਮਧ੍ਯਕਾਯਮ੍| ਮ੍ਲਾਨਂ ਕਸ਼ਮ੍| ਗੁਦੇ ਚ ਸ਼ੇਫਸੀਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸ਼ੂਨਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਂ, ਸ਼ੇਫੋ ਯੋਨਿਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਮੁਸ੍ਕਸ਼ੂਨਮ੍ ਅਣ੍ਡਕੋਸਸ਼ੂਨਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਮਧ੍ਯਸ਼ੂਨਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਗੁਦਾਦਿਸ਼ੋਫਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ, ਤਥਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮ੍ਲਾਨਤਾਂ ਵਿਨਾਪਿ ਗੁਦਾਦਿਸ਼ੋਫੀ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਗੁਦਾਦਿਸ਼ੋਫਕਥਨਮ੍| ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਮਾਨਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਮ੍| ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞਕਲ੍ਪਂ ਵੇਚੇਤਨਪ੍ਰਾਯਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯੇਨ ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞਕਲ੍ਪਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ, ਤਥਾਪ੍ਯਭਿਧਾਨਂ ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਸਾਧ੍ਯਤਾਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਤਿਸਾਰਜ੍ਵਰਪੀਡਿਤਮ੍ ਅਤਿਸਾਰਜ੍ਵਰਾਭ੍ਯਾਂ ਪੀਡਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਾਨਕੀਹਲੀਮਕਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨੋਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਤਯੋਰਪਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍||੩੯-੪੦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 44

ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਾਮ (ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ, ਆਦਿਤਃ) ਚਤੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੪੪||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਾਮ ਚਤੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੪੪||