44. pāṇḍurōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಹೃದ್ರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಾನನ್ತರಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಸಾಮ್ಯಾತ್ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಮ್ಲಕಟುಕಾದಿಹೃದ್ರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವಾತ್ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಾರಮ್ಭೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯಾಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾದಿಶಬ್ದದ್ವಯಂ ಲುಪ್ತಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಂ, ತೇನ ಪಾಣ್ಡ್ವಾದಿರೋಗಾದಿಪ್ರತಿಷೇಧಮಿತಿ| ತತ್ರ ಪ್ರಥಮೇನಾದಿಶಬ್ದೇನ ಕೃಷ್ಣಪೀತಮಿಶ್ರಾ ವರ್ಣಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ, ಕಾಮಲಾದಯೋ ದ್ವಿತೀಯೇನ; ಅಪರೇ ತು ಪಾಣ್ಡುವರ್ಣಾಧಿಕ್ಯಾತ್ ಸರ್ವೇ ಏವ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾಃ ಪ್ರೋಚ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಮತ್ವಾ ಏಕಮೇವಾದಿಶಬ್ದಂ ಲುಪ್ತಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ; ತೇ ಚ ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಕಾಮಲಾದೀನ್ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ಅಪರೇ ತ್ವಾದಿಶಬ್ದಂ ವಿನಾಽಪಿ ಕಾಮಲಾದೀನ್ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ, ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾನ್ತರ್ಭಾವಾತ್ತೇಷಾಮಿತಿ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ವ್ಯವಾಯಮಮ್ಲಂ ಲವಣಾನಿ ಮದ್ಯಂ ಮೃದಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಮತೀವ ತೀಕ್ಷ್ಣಮ್ | ನಿಷೇವಮಾಣಸ್ಯ ವಿದೂಷ್ಯ ರಕ್ತಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ದೋಷಾಸ್ತ್ವಚಿ ಪಾಣ್ಡುಭಾವಮ್ ||೩||

ಪಾಣ್ಡುರೋಗಸ್ಯ ಹೇತುಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೀ ಆಹ- ವ್ಯವಾಯಮಮ್ಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯವಾಯಾದೀನಿ ನಿಷೇವಮಾಣಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ದುಷ್ಟಾ ದೋಷಾ ರಕ್ತಂ ವಿದೂಷ್ಯ ತ್ವಚಿ ಪಾಣ್ಡುಭಾವಂ ಕುರ್ವನ್ತೀತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ವ್ಯವಾಯಃ ಸ್ತ್ರೀಸೇವಾ, ಸ ಚ ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೋಪಕಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಕತ್ವಂ ವ್ಯವಾಯಸ್ಯ ಮನ್ಯನ್ತೇ ಭಾರಹರಣಾದೌ ಕ್ರೋಧಾದೌ ಚ ತತ್ಪಾಠಾತ್| ಅಮ್ಲಲವಣಯೋಃ ಪಿತ್ತಕಫಕರತ್ವಮ್| ಮೃತ್ತಿಕಾ ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೋಪಣೀ, ನಾನಾವಿಧತ್ವಾತ್; ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್,- “ಕಷಾಯಾ ಮಾರುತಂ, ಪಿತ್ತಮೂಷರಾ, ಮಧುರಾ ಕಫಮ್| ಕೋಪಯೇನ್ಮೃದ್ರಸಾದೀಂಶ್ಚ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ಭುಕ್ತಂ ವಿರೂಕ್ಷಯೇತ್”- ಇತಿ| ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಃ ತ್ರಿದೋಷಪ್ರಕೋಪಕಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಪಿತ್ತಕೋಪಿ| ಏವಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಹೇತುರುಕ್ತಃ| ವಿದೂಷ್ಯ ರಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿಕಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ| ಅತೀವ ತೀಕ್ಷ್ಣಮಿತ್ಯತ್ರ ಆದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ; ತೇನ ಪಿಷ್ಟಪಯೋಮಾಷತಿಲಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕೇಚಿತ್ ‘ಮೃನ್ಮದ್ಯಮತ್ಸ್ಯಾಮಿಷತೀಕ್ಷ್ಣಪಿಷ್ಟಪಯೋದಿವಾಸ್ವಪ್ನತಿಲೇಕ್ಷುಮಾಷಾನ್| ನಿಷೇವಮಾಣಸ್ಯ’- ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಶೇಷಂ ಸಮಮ್| ತೇಽಪಿ ಲುಪ್ತಾದಿಶಬ್ದಾತ್ ವ್ಯವಾಯಾದೀನಿ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ಅಪರೇ ‘ಅತೀವ ತೀಕ್ಷ್ಣಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅತೀವರೂಕ್ಷಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯೋಽಷ್ಟಾರ್ಧವಿಧಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ ಪೃಥಕ್ಸಮಸ್ತೈರ್ಯುಗಪಚ್ಚ ದೋಷೈಃ |೪|

ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ- ಪಾಣ್ಡ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಟಾರ್ಧವಿಧಿಃ ಚತುರ್ವಿಧಃ; ಕಥಂ ಚತುರ್ವಿಧ ಇತ್ಯಾಹ- ಪೃಥಗಿತ್ಯಾದಿ| ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ತ್ರಯಃ, ಸಮಸ್ತೈಃ ಏಕಃ| ಯುಗಪದಿತಿ ಪದಂ ದೋಷತ್ರಯಸ್ಯೈಕಕಾಲಪ್ರಕೋಪಸೂಚನಾರ್ಥಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಮೃಜ್ಜಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಃ ಪಞ್ಚಮಃ ಕಥಿತಃ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ಮೃಜ್ಜಸ್ತ್ರಿದೋಷಜ ಏವಾನ್ತರ್ಭೂತಃ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಶ್ಚ ಕಾಮಲಾದಯಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಸ್ಯೈವ ಪರ್ಯಾಯಾಃ; ಅತೋಽತ್ರ ಚತ್ವಾರ ಏವ| ಕೇಚಿತ್ ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಸ್ತ್ವಷ್ಟವಿಧ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತನ್ಮತೇ ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ತ್ರಯಃ, ಸಮಸ್ತೈಃ ಏಕಃ, ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣಾತ್ ಏಕಃ, ದ್ವೇ ಕಾಮಲೇ ಚ, ಏಕೋ ಹಲೀಮಕಃ, ಏವಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೋಽಷ್ಟವಿಧಃ| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್- “ವಾತೇನ ಪಿತ್ತೇನ ಕಫೇನ ಚಾಪಿ ತ್ರಿದೋಷಮೃದ್ಭಕ್ಷಣಸಮ್ಭವಃ ಸ್ಯಾತ್| ದ್ವೇ ಕಾಮಲೇ ಚೈಕಹಲೀಮಕಶ್ಚ ಸ ಚಾಷ್ಟಧೈವಂ ತ್ವಿಹ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಃ”- ಇತಿ|೪|-

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

ಸರ್ವೇಷು ಚೈತೇಷ್ವಿಹ ಪಾಣ್ಡುಭಾವೋ ಯತೋಽಧಿಕೋಽತಃ ಖಲು ಪಾಣ್ಡುರೋಗಃ ||೪||

ಯದ್ಯಪಿ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಕೃಷ್ಣಾದಿವರ್ಣತ್ವಮಭಿಧಾಸ್ಯತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯಸ್ಯ ವಿಕಾರಸ್ಯ ಪಾಣ್ಡುವರ್ಣಾಧಿಕ್ಯಾತ್ ಪಾಣ್ಡುರೋಗವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸರ್ವೇಷು ಚೈತೇಷ್ವಿಹ ಪಾಣ್ಡುಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿ||೪||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

ತ್ವಕ್ಸ್ಫೋಟನಂ ಷ್ಠೀವನಗಾತ್ರಸಾದೌ ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣಂ ಪ್ರೇಕ್ಷಣಕೂಟಶೋಥಃ | ವಿಣ್ಮೂತ್ರಪೀತತ್ವಮಥಾವಿಪಾಕೋ ಭವಿಷ್ಯತಸ್ತಸ್ಯ ಪುರಃಸರಾಣಿ ||೫||

ಇದಾನೀಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಪೂರ್ವರೂಪಾಣ್ಯಾಹ- ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಕ್ಸ್ಫೋಟಃ ತ್ವಚಾಂ ಸ್ಫುಟನಮ್| ಷ್ಠೀವನಂ ಥೂತ್ಕರಣಮ್| ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣಂ ಕಥಿತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣೇ ಇಚ್ಛಾ ಗಮ್ಯತೇ| ಪ್ರೇಕ್ಷಣಮ್ ಅಕ್ಷಿ| ಅವಿಪಾಕ ಆಹಾರಸ್ಯ| ಪುರಃಸರಾಣಿ ಅಗ್ರೇಸರಾಣಿ||೫||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

ಸ ಕಾಮಲಾಪಾನಕಿಪಾಣ್ಡುರೋಗಃ ಕುಮ್ಭಾಹ್ವಯೋ ಲಾಘರ(ವ)ಕೋಽಲಸಾಖ್ಯಃ | ವಿಭಾಷ್ಯತೇ ಲಕ್ಷಣಮಸ್ಯ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ನಿಬೋಧ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯನುಪೂರ್ವಶಸ್ತತ್ ||೬||

ತಸ್ಯೈವ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯಾನಾಹ- ಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ ರೋಗಃ ಕಾಮಲಾದಿಕಾಭಿಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾಭಿರ್ವಿಭಾಷ್ಯತೇ ವಿವಿಧಂ ಭಾಷ್ಯತೇ| ಅಸ್ಯೇತಿ ಕಾಮಲಾದಿಪರ್ಯಾಯೈರ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯ| ಅನುಪೂರ್ವಶಃ ಪೂರ್ವಂ ಪೂರ್ವಮನುಪೂರ್ವೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಮ್||೬||

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

ಕೃಷ್ಣೇಕ್ಷಣಂ ಕೃಷ್ಣಸಿರಾವನದ್ಧಂ ತದ್ವರ್ಣವಿಣ್ಮೂತ್ರನಖಾನನಂ ಚ | ವಾತೇನ ಪಾಣ್ಡುಂ ಮನುಜಂ ವ್ಯವಸ್ಯೇದ್ಯುಕ್ತಂ ತಥಾಽನ್ಯೈಸ್ತದುಪದ್ರವೈಶ್ಚ ||೭||

ವಾತಿಕಪಾಣ್ಡುರೋಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಕೃಷ್ಣೇಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣೇಕ್ಷಣಂ ಕೃಷ್ಣಾಕ್ಷಿಕಮ್| ತದ್ವರ್ಣವಿಣ್ಮೂತ್ರನಖಾನನಂ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣವಿಣ್ಮೂತ್ರನಖಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದುಪದ್ರವೈಃ ವಾತೋಪದ್ರವೈಃ||೭||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

ಪೀತೇಕ್ಷಣಂ ಪೀತಸಿರಾವನದ್ಧಂ ತದ್ವರ್ಣವಿಣ್ಮೂತ್ರನಖಾನನಂ ಚ | ಪಿತ್ತೇನ ಪಾಣ್ಡುಂ ಮನುಜಂ ವ್ಯವಸ್ಯೇದ್ಯುಕ್ತಂ ತಥಾಽನ್ಯೈಸ್ತದುಪದ್ರವೈಶ್ಚ ||೮||

ಪೈತ್ತಿಕಪಾಣ್ಡುರೋಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪೀತೇತ್ಯಾದಿ| ತದ್ವರ್ಣಂ ಪೀತವರ್ಣಮ್| ತದುಪದ್ರವೈಃ ಪಿತ್ತೋಪದ್ರವೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೮||

Adhikarana 9 (9) · Śloka 9

ಶುಕ್ಲೇಕ್ಷಣಂ ಶುಕ್ಲಸಿರಾವನದ್ಧಂ ತದ್ವರ್ಣವಿಣ್ಮೂತ್ರನಖಾನನಂ ಚ | ಕಫೇನ ಪಾಣ್ಡುಂ ಮನುಜಂ ವ್ಯವಸ್ಯೇದ್ಯುಕ್ತಂ ತಥಾಽನ್ಯೈಸ್ತದುಪದ್ರವೈಶ್ಚ ||೯||

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಪಾಣ್ಡುರೋಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಶುಕ್ಲೇತ್ಯಾದಿ| ತದ್ವರ್ಣಂ ಶುಕ್ಲವರ್ಣಂ, ತದುಪದ್ರವೈಃ ಕಫೋಪದ್ರವೈಃ||೯||

Adhikarana 10 (10) · Śloka 10

ಸರ್ವಾತ್ಮಕೇ ಸರ್ವಮಿದಂ ವ್ಯವಸ್ಯೇದ್... |೧೦|

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಪಾಣ್ಡುರೋಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸರ್ವಾತ್ಮಕೇ ಸರ್ವಮಿದಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾತ್ಮಕೇ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೇ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ, ಸರ್ವಂ ಸಮಸ್ತಮ್, ಇದಂ ವಾತಾದಿಜ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಲಕ್ಷಣಂ, ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್ ಜಾನೀಯಾತ್|೧೦|-

Adhikarana 11 (10) · Śloka 11

... ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಥ ಕಾಮಲಾಯಾಃ | ಯೋ ಹ್ಯಾಮಯಾನ್ತೇ ಸಹಸಾಽನ್ನಮಮ್ಲಮದ್ಯಾದಪಥ್ಯಾನಿ ಚ ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಮ್ ||೧೦|| ಕರೋತಿ ಪಾಣ್ಡುಂ ವದನಂ ವಿಶೇಷಾತ್ ಪೂರ್ವೇರಿತೌ ತನ್ದ್ರಿಬಲಕ್ಷಯೌ ಚ |೧೧|

ಇದಾನೀಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಪರ್ಯಾಯಭೂತಾಯಾ ಅಪಿ ಕಾಮಲಾಯಾ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ವಕ್ಷ್ಯಾಮೀತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಯದಿ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯಃ ಕಾಮಲಾ, ತತ್ ಕಥಂ ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ? ಸತ್ಯಂ, ಯಥಾ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾಣಾಂ ವಾತಾದಿಜಾನಾಂ ಪ್ರತಿಸ್ವಂ ಭೇದೋ ವಿದ್ಯತೇ ತಥಾಽಸ್ಯಾಪೀತಿ ನ ದೋಷಃ; ಏತೇನ ಕಾಮಲಾದೀನಾಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಂ ವಿಶಿಷ್ಟಾವಸ್ಥಾವಿಷಯತ್ವಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಂ, ಪರ್ಯಾಯತ್ವಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗತ್ವಾಪರಿತ್ಯಾಗಾತ್| ತಾನ್ಯೇವ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಾಹ- ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ‘ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಥ ಕಾಮಲಾಯಾ’ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯ ಕಾಮಲಾಕಾರಣವಚನಂ ಭವಿಷ್ಯನ್ತ್ಯಾ ಅಪಿ ತಸ್ಯಾಃ ಪರಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮ್| ಆಮಯಾನ್ತೇ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾನ್ತೇ ಅನ್ಯರೋಗಾನ್ತೇ ಚ| ಸಹಸಾ ಶೀಘ್ರಮ್| ಅನ್ನಮಮ್ಲಮ್ ಅಮ್ಲಭೋಜನಮ್| ಪಾಣ್ಡುಮಿತ್ಯತ್ರ ದೇಹಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ‘ಪೂರ್ವೇರಿತೌ ತನ್ದ್ರಿಬಲಕ್ಷಯೌ ಚ’ ಇತಿ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಗರ್ಭವ್ಯಾಕರಣಾಧ್ಯಾಯೇ ತನ್ದ್ರಾ ಕಥಿತಾ, ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದೋಷಾದಿಕ್ಷಯವೃದ್ಧ್ಯಧ್ಯಾಯೇ ಬಲಕ್ಷಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ತನ್ದ್ರಾಶಬ್ದಸ್ಯ ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತತ್ವಾತ್ ಕಥಂ ತನ್ದ್ರಿಬಲಕ್ಷಯಾವಿತಿ? ಸತ್ಯಂ, ಕೃಷ್ಯಾದೇರಾಕೃತಿಗಣತ್ವೇನೇಕ್ಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ತತ್ವೇನ ಸಾಧು| ಅನ್ಯೇ ‘ತನ್ದ್ರಾಽಬಲತ್ವಂ ಪ್ರಥಮೋದಿತಂ ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಅಪರೇ 'ಪ್ರಥಮೋದಿತಾಂಶ್ಚ' ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತೇ ಚ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೋಕ್ತಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷಾನ್ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ‘ಪಾಣ್ಡುವದನಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಪೀತವದನಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತಂ ಚಾನಾರ್ಷಂ ಟೀಕಾಕಾರಾ ಭಾಷನ್ತೇ||೧೦||-

Adhikarana 12 (11) · Śloka 11

ಭೇದಸ್ತು ತಸ್ಯಾಃ ಖಲು ಕುಮ್ಭಸಾಹ್ವಃ ಶೋಫೋ ಮಹಾಂಸ್ತತ್ರ ಚ ಪರ್ವಭೇದಃ ||೧೧||

ಇದಾನೀಂ ಕಾಮಲಾಭೇದಮಾಹ- ಭೇದ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ಕುಮ್ಭಸಾಹ್ವೇ| ಪರ್ವಭೇದಃ ಸನ್ಧಿಪೀಡಾ| ಕುಮ್ಭಸಾಹ್ವಃ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಕುಮ್ಭಕಾಮಲೇತಿ ಕಥ್ಯತೇ||೧೧||

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

ಜ್ವರಾಙ್ಗಮರ್ದಭ್ರಮಸಾದತನ್ದ್ರಾಕ್ಷಯಾನ್ವಿತೋ ಲಾಘರ(ವ)ಕೋಽಲಸಾಖ್ಯಃ |೧೨|

ತಸ್ಯೈವ ಕುಮ್ಭಸಾಹ್ವಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾನ್ತರಮಾಹ- ಜ್ವರಾಙ್ಗಮರ್ದೇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಏವ ಕುಮ್ಭಸಾಹ್ವೋ ಜ್ವರಾದಿಯುಕ್ತೋ ಲಾಘರಕೋಽಲಸಾಖ್ಯಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಲಾಘರಕಃ ಕಥ್ಯತೇ ಅಲಸಕಶ್ಚ ಕಥ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಙ್ಗಮರ್ದೋ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ, ಸ್ಫುಟನಿಕೇತ್ಯಪರೇ| ಅನ್ಯೇ ಪಾಣ್ಡುರೋಗ ಏವ ಜ್ವರಾದಿಯುಕ್ತಃ ಕುಮ್ಭಸಾಹ್ವಃ ಕಥ್ಯತ ಇತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಅಸ್ಯೈವ ಅವಸ್ಥಾಭೇದಂ ಪಾನಕೀತಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೀಯಾಃ ಪಠನ್ತಿ| ತದ್ಯಥಾ- “ಸನ್ತಾಪೋ ಭಿನ್ನವರ್ಚಸ್ತ್ವಂ ಬಹಿರನ್ತಶ್ಚ ಪೀತತಾ| ಪಾಣ್ಡುತಾ ನೇತ್ರರೋಗಶ್ಚ ಪಾನಕೀಲಕ್ಷಣಂ ವದೇತ್”- ಇತಿ|೧೨|-

Adhikarana 14 (12) · Śloka 12

ತಂ ವಾತಪಿತ್ತಾದ್ಧರಿಪೀತನೀಲಂ ಹಲೀಮಕಂ ನಾಮ ವದನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾಃ ||೧೨||

ಇದಾನೀಂ ಹಲೀಮಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಮ್| ಕುಮ್ಭಸಾಹ್ವೋ ಯದಾ ಹರಿತಪೀತನೀಲಃ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ತಜ್ಜ್ಞಾಃ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾವಿದೋ ಹಲೀಮಕಂ ನಾಮ ವದನ್ತಿ| ಹರಿ ಹರಿತಂ, ನೀಲಂ ಶ್ಯಾವಮ್| ಕೇಚಿತ್ತು ‘ತಂ ವಾತಪಿತ್ತಾಭಿಪರೀತಲಿಙ್ಗಂ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಮಭಿಪರೀತಂ ಸಮ್ಬದ್ಧಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಯಸ್ಯ ತಥೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೧೨||

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

ಉಪದ್ರವಾಸ್ತೇಷ್ವರುಚಿಃ ಪಿಪಾಸಾ ಛರ್ದಿರ್ಜ್ವರೋ ಮೂರ್ಧರುಜಾಽಗ್ನಿಸಾದಃ | ಶೋಫಸ್ತಥಾ ಕಣ್ಠಗತೋಽಬಲತ್ವಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಕ್ಲಮೋ ಹೃದ್ಯವಪೀಡನಂ ಚ ||೧೩||

ಇದಾನೀಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೋಪದ್ರವಾನಾಹ- ಉಪದ್ರವಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೇಷು ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇಷು| ಮೂರ್ಧರುಜಾ ಶಿರೋವ್ಯಥಾ| ಅಬಲತ್ವಂ ನಿರ್ಬಲತ್ವಮ್| ಸೋಪದ್ರವಸ್ಯ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಮಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಚ ಯಥಾವಸ್ಥಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೧೩||

Adhikarana 16 (14-15) · Śloka 15

ಸಾಧ್ಯಂ ತು ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಿನಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಘೃತೇನೋರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಶುದ್ಧಮ್ | ಸಮ್ಪಾದಯೇತ್ ಕ್ಷೌದ್ರಘೃತಪ್ರಗಾಢೈರ್ಹರೀತಕೀಚೂರ್ಣಯುತೈಃ ಪ್ರಯೋಗೈಃ ||೧೪|| ಪಿಬೇದ್ಘೃತಂ ವಾ ರಜನೀವಿಪಕ್ವಂ ಯತ್ತ್ರೈಫಲಂ ತೈಲ್ವಕಮೇವ ವಾಽಪಿ | ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಕೃತಂ ಪಿಬೇದ್ವಾ ಯೋಗಾಂಶ್ಚ ವೈರೇಚನಿಕಾನ್ ಘೃತೇನ ||೧೫||

ಇದಾನೀಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಸಾಧ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾಧ್ಯಪಾಣ್ಡುರೋಗಜ್ಞಾನಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣವಿಪರ್ಯಯಾದರಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣವೈಪರೀತ್ಯಾಚ್ಚ| ಘೃತೇನೇತಿ ಕಟ್ವರಕಲ್ಯಾಣಕದಾಧಿಕಮಹಾತಿಕ್ತಪಞ್ಚಗವ್ಯಾದಿನಾ, ಅನ್ಯೇ ಕೇವಲೇನೈವ ಗವ್ಯಘೃತೇನೇತ್ಯಾಹುಃ| ಯದತ್ರ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇಷು ಘೃತೇನೈವ ಸ್ನೇಹನಮುಕ್ತಂ ತತ್ತೇಷಾಂ ಪಿತ್ತಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾದ್ರಕ್ತದೂಷ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ| ಯದ್ಯಪಿ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ ಊರ್ಧ್ವಶೋಧನಂ ನಿಷಿದ್ಧಂ, ತಥಾಽಪಿ ಋತುದೇಶಪ್ರಕೃತಿಕಾಲಶರೀರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಮೃದು ವಮನಂ ದೇಯಮ್| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್,- “ಕಾಲಂ ಚ ದೇಶಪ್ರಕೃತೀ ಶರೀರಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ದದ್ಯಾದ್ವಮನಂ ವಿಧಿಜ್ಞಃ| ವಾನ್ತಸ್ಯ ತೀಕ್ಷ್ಣಾನ್ಯನುಲೋಮನಾನಿ ಕಲ್ಪೋಪದಿಷ್ಟಾನಿ ಭಿಷಗ್ವಿದಧ್ಯಾತ್”- ಇತಿ| ವಮನಾನನ್ತರಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈಃ ಶಾಲಿಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಕೃತಸಂಸರ್ಜನಕ್ರಮಸ್ಯ ದೋಷಶಮನಾರ್ಥಮಾಹ- ಸಮ್ಪಾದಯೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಶುದ್ಧಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಿಣಮೇವಮ್ಭೂತೈಃ ಪ್ರಯೋಗೈರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಯೋಗೈಃ ಶೇಷದೋಷಶಮನಾರ್ಥಂ ಸಮ್ಪಾದಯೇತ್ ಸಮ್ಯಕ್ ಯೋಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುಹರೀತಕೀಯುಕ್ತಮೇಕಮೇವಾಯೋರಜೋಯೋಗಮಭಿಧಾಸ್ಯತಿ, ತತ್ ಕಥಂ ಪ್ರಯೋಗೈರಿತಿ ಬಹುವಚನಂ? ಸತ್ಯಂ, ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೋಕ್ತಾನಾಂ ನವಾಯಸಪ್ರಭೃತೀನಾಮತ್ರ ಶಸ್ತತ್ವಾತ್| ಪಿಬೇದ್ಘೃತಂ ವೇತ್ಯಾದಿ| ರಜನೀವಿಪಕ್ವಂ ಹರಿದ್ರಾಕಲ್ಕಸಾಧಿತಮ್|ತ್ರೈಫಲಂ ತ್ರಿಫಲಾಸಾಧಿತಮ್| ತೈಲ್ವಕಮಿತಿ ತಿಲ್ವಕಃ ಪಟ್ಟಿಕಾರೋಧ್ರಃ, ತೇನ ಸಾಧಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ತೈಲ್ವಕಂ ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯುಕ್ತಮಾಹುಃ| ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಕೃತಮಿತ್ಯಾದಿ|- ತ್ರಿವೃದಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಂ ಘೃತಂ; ವೈರೇಚನಿಕಾನ್ ಯೋಗಾನ್ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯವಿಕಲ್ಪೋಕ್ತಾನ್, ತಾಂಶ್ಚ ಘೃತೇನ ಪಿಬೇತ್||೧೪-೧೫||

Adhikarana 17 (16) · Śloka 16

ಮೂತ್ರೇ ನಿಕುಮ್ಭಾರ್ಧಪಲಂ ವಿಪಾಚ್ಯ ಪಿಬೇದಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಕುಡವಾರ್ಧಮಾತ್ರಮ್ | ಖಾದೇದ್ಗುಡಂ ವಾಽಪ್ಯಭಯಾವಿಪಕ್ವಮಾರಗ್ವಧಾದಿಕ್ವಥಿತಂ ಪಿಬೇದ್ವಾ ||೧೬||

ಇದಾನೀಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇಽಪರಾಣ್ಯಪಿ ವಿರೇಚನಾನ್ಯಾಹ- ಮೂತ್ರೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿಕುಮ್ಭಾ ದನ್ತೀ, ತಸ್ಯಾ ಅರ್ಧಪಲಂ ಮಹಿಷೀಮೂತ್ರೇ ಷೋಡಶಗುಣೇ ವಿಪಾಚ್ಯ, ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶಿಷ್ಟಂ ಕುಡವಾರ್ಧಮಾತ್ರಂ ಪಲದ್ವಯಮಾತ್ರಂ, ವಿರೇಕಾಯ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುಡ ಇಕ್ಷುವಿಕೃತಿಃ| ಅಭಯಾವಿಪಕ್ವಂ ಹರೀತಕೀಕ್ವಾಥವಿಪಕ್ವಂ, ಅನ್ಯೇ ಅಭಯಾವಿಪಕ್ವಂ ಗುಡಕಂ ಸಹರೀತಕೀಪ್ರಭೃತಿಕಮಾಹುಃ| ಅಪರೇ ‘ಅಭಯಾವಿಮಿಶ್ರಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಮುಹುರ್ವೈರೇಚನಿಕಯೋಗನಿರ್ದೇಶಾತ್ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ ವಿರೇಚನಸ್ಯಾತ್ಯನ್ತಹಿತತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೬||

Adhikarana 18 (17) · Śloka 17

ಅಯೋರಜೋವ್ಯೋಷವಿಡಙ್ಗಚೂರ್ಣಂ ಲಿಹ್ಯಾದ್ಧರಿದ್ರಾಂ ತ್ರಿಫಲಾನ್ವಿತಾಂ ವಾ | ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುಭ್ಯಾಂ ವಿದಧೀತ ವಾಽಪಿ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರದೇಶಾಭಿಹಿತಾಂಶ್ಚ ಯೋಗಾನ್ ||೧೭||

ಕಿಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮೇವ ಕಾರ್ಯಮುತಾನ್ಯದಪೀತ್ಯಾಹ- ಅಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಯೋರಜೋವ್ಯೋಷವಿಡಙ್ಗಚೂರ್ಣಮಿತ್ಯೇಕೋ ಯೋಗಃ| ಹರಿದ್ರಾಂ ತ್ರಿಫಲಾನ್ವಿತಾಮಿತಿ ದ್ವಿತೀಯೋ ಯೋಗಃ| ಅಯೋರಜೋ ಲೋಹಚೂರ್ಣಮ್| ವ್ಯೋಷಂ ತ್ರಿಕಟುಕಮ್| ‘ಲಿಹ್ಯಾತ್’ ಇತ್ಯಾತ್ರ ‘ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಮ್’ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಹರಿದ್ರಾಂ ಪಿಣ್ಡಹರಿದ್ರಾಮ್| ಕೇಚಿತ್ ಹರಿದ್ರಾಶಬ್ದೇನ ಆದೌ ದಾರುಶಬ್ದಲೋಪಾತ್ ದಾರುಹರಿದ್ರಾಂ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ವಿದಧೀತ ವಾಽಪೀತ್ಯಾದಿ| ವಿದಧೀತ ಕುರ್ವೀತ| ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರದೇಶಾಭಿಹಿತಾಂಶ್ಚ ಯೋಗಾನ್ ಶಾಸ್ತ್ರೇಽನ್ಯಪ್ರದೇಶೋಕ್ತಾನ್ ನವಾಯಸಾದೀನ್||೧೭||

Adhikarana 19 (18) · Śloka 18

ಹರೇಚ್ಚ ದೋಷಾನ್ ಬಹುಶೋಽಲ್ಪಮಾತ್ರಾನ್ ಶ್ವಯೇದ್ಧಿ ದೋಷೇಷ್ವತಿನಿರ್ಹೃತೇಷು |೧೮|

ಇದಾನೀಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ ಯತ್ ಶೋಧನಮುಕ್ತಂ ತದಲ್ಪಮಾತ್ರಯಾ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಹರೇಚ್ಚ ದೋಷಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಬಹುಶೋ ಬಹೂನ್ ವಾರಾನ್| ಅಲ್ಪಮಾತ್ರಾನ್ ಸ್ತೋಕಸ್ತೋಕಾನ್| ಕಸ್ಮಾತ್ ಸ್ತೋಕಾನ್ ಸ್ತೋಕಾನ್ ಹರೇದಿತ್ಯಾಹ- ಶ್ವಯೇದ್ಧಿ ದೋಷೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವಯೇತ್ ಶ್ವಯಥುಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್| ಹಿ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಅತ್ರ ಪಾಠಾನ್ತರಂ- ‘ಹರೇಚ್ಚ ದೋಷಾನ್ ಬಹುಶೋಽಲ್ಪಮಾತ್ರಾನ್ ಶುದ್ಧೇಷು ದೋಷೇಷ್ವಭಿನಿರ್ಹೃತೇಷು’ ಇತಿ| ಶುದ್ಧೇಷು ದುಷ್ಟಿರಹಿತೇಷು; ಅಭಿನಿರ್ಹೃತೇಷ್ವಿತ್ಯಭಿಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಯಗರ್ಥಃ, ಅತಿಯೋಗಸ್ಯಾನಿಷ್ಟತ್ವಾತ್|೧೮|-

Adhikarana 20 (18) · Śloka 18

ಧಾತ್ರೀಫಲಾನಾಂ ರಸಮಿಕ್ಷುಜಂ ಚ ಮನ್ಥಂ ಪಿಬೇತ್ ಕ್ಷೌದ್ರಯುತಂ ಹಿತಾಶೀ ||೧೮||

ಧಾತ್ರೀಫಲಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಧಾತ್ರೀಫಲಾನಾಮಾಮಲಕಫಲಾನಾಂ ಸ್ವರಸಂ ಕ್ಷೌದ್ರಯುತಂ ಪಿಬೇದಿತ್ಯೇಕೋ ಯೋಗಃ| ಇಕ್ಷುಜಂ ರಸಂ ಕ್ಷೌದ್ರಯುತಮಿತಿ ದ್ವಿತೀಯಃ| ಮನ್ಥಮಿತಿ “ಶಕ್ತವಃ ಸರ್ಪಿಷಾಽಭ್ಯಕ್ತಾಃ ಶೀತವಾರಿಪರಿಪ್ಲುತಾಃ”- ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಲಕ್ಷಣಂ ಕ್ಷೌದ್ರಯುತಮಿತಿ ತೃತೀಯಃ| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್- “ಪಿಬೇತ್ ಸುಶೀತಲಾನ್ ಮನ್ಥಾನ್ ಘೃತಾಕ್ತಾನ್ ಮಧುಸಂಯುತಾನ್| ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ವಾ ರಸಂ ಧಾತ್ರ್ಯಾ ಇಕ್ಷೋರ್ವಾಽಪಿ ಹಿತಾಶನಃ”- ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ ಮನ್ಥಶಬ್ದೇನ ವಿಶಿಷ್ಟೋ ಮನ್ಥ ಉಚ್ಯತೇ| ತದ್ಯಥಾ- “ಧಾತ್ರೀಫಲರಸೇ ಶಕ್ತೂನಿಕ್ಷೂಣಾಂ ಚ ರಸೇ ತಥಾ| ಪಾಣ್ಡುರ್ಮಧುಸಮಾಯುಕ್ತಂ ಪಿಬೇನ್ಮನ್ಥಂ ಸುಶೀತಲಮ್”- ಇತಿ||೧೮||

Adhikarana 21 (19) · Śloka 20

ಉಮೇ ಬೃಹತ್ಯೌ ರಜನೀಂ ಶುಕಾಖ್ಯಾಂ ಕಾಕಾದನೀಂ ಚಾಪಿ ಸಕಾಕಮಾಚೀಮ್ | ಆದಾರಿಬಿಮ್ಬೀಂ ಸಕದಮ್ಬಪುಷ್ಪೀಂ ವಿಪಾಚ್ಯ ಸರ್ಪಿರ್ವಿಪಚೇತ್ ಕಷಾಯೇ ||೧೯|| ತತ್ ಪಾಣ್ಡುತಾಂ ಹನ್ತ್ಯುಪಯುಜ್ಯಮಾನಂ ಕ್ಷೀರೇಣ ವಾ ಮಾಗಧಿಕಾ ಯಥಾಗ್ನಿ |೨೦|

ಉಮೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶುಕಾಖ್ಯಾ ಚರ್ಮಕಾರವಟಃ, ಅನ್ಯೇ ಶುಕಶಿಮ್ಬಾಮಾಹುಃ| ಕಾಕಾದನೀ ಕಾಕತಿನ್ದುಕಃ| ಆದಾರಿಬಿಮ್ಬೀಂ ಸಕದಮ್ಬಪುಷ್ಪೀಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಆದಾರೀ ವೇಲ್ಲನ್ತರಸದೃಶಪುಷ್ಪಾ ಆಲಿರಿತಿ ಲೋಕೇ, ಬಿಮ್ಬೀ ರಾಸ್ನಾನುಕಾರಿವಿಟಪಾ ಲೋಹಿತಫಲಾ ಚ; ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಸ್ತು ಆದಾರಿಶಿಮ್ಬೀ ಆಉಲಿರಿತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ| ಕದಮ್ಬಪುಷ್ಪೀ ಭೂಮಿಕದಮ್ಬಃ, ಅಲಮ್ಬುಷಾಮಪರೇ| ಏತಾನಿ ಕಷಾಯಕಲ್ಪೇನ ವಿಪಾಚ್ಯ, ತಸ್ಮಿನ್ ಕಷಾಯೇ ಸರ್ಪಿರ್ಘೃತಂ ವಿಪಚೇತ್| ಕ್ಷೀರೇಣ ವೇತ್ಯಾದಿ| ಮಾಗಧಿಕಾ ವಾ ಕ್ಷೀರೇಣ ಸಹ ಯಥಾಗ್ನಿ ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ಪಣ್ಡುತಾಂ ಹನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೯||-

Adhikarana 22 (20) · Śloka 20

ಹಿತಂ ಚ ಯಷ್ಟೀಮಧುಜಂ ಕಷಾಯಂ ಚೂರ್ಣಂ ಸಮಂ ವಾ ಮಧುನಾಽವಲಿಹ್ಯಾತ್ ||೨೦||

ಹಿತಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಕಷಾಯಂ ಮಧುನಾ ಸಮಮಿತ್ಯೇಕೋ ಯೋಗಃ| ಚೂರ್ಣಂ ವಾ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಸ್ಯ ಮಧುನಾ ಸಮಂ ಮಧುನಾ ಸಹ ಲಿಹ್ಯಾದಿತಿ ದ್ವಿತೀಯಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ಚೂರ್ಣಂ ಸಮಂ ವಾ ಮಧುನಾಽವಲಿಹ್ಯಾತ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಚೂರ್ಣಂ ಲಿಹೇದ್ವಾ ಮಧುನಾ ದ್ವಿತೀಯಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ||೨೦||

Adhikarana 23 (21) · Śloka 21

ಗೋಮೂತ್ರಯುಕ್ತಂ ತ್ರಿಫಲಾದಲಾನಾಂ ದತ್ತ್ವಾಽಽಯಸಂ ಚೂರ್ಣಮನಲ್ಪಕಾಲಮ್ | ಪ್ರವಾಲಮುಕ್ತಾಞ್ಜನಶಙ್ಖಚೂರ್ಣಂ ಲಿಹ್ಯಾತ್ತಥಾ ಕಾಞ್ಚನಗೈರಿಕೋತ್ಥಮ್ ||೨೧||

ಗೋಮೂತ್ರಯೂಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಫಲಾದಲಾನಾಂ ಚೂರ್ಣಮಾಯಸಂ ಚೂರ್ಣಂ ದತ್ತ್ವಾ ಗೋಮೂತ್ರಯುಕ್ತಮನಲ್ಪಕಾಲಂ ಚಿರಕಾಲಂ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ತ್ರಿಫಲಾದಲಾನಾಮಿತಿ ದಲಶಬ್ದಃ ಅಷ್ಠೀಲಾಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮ್| ಅನ್ಯೇ ‘ಗೋಮೂತ್ರಯುಕ್ತಂ ತ್ರಿಫಲಾದಲಾನಾಂ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಗೋಮೂತ್ರಪೀತತ್ರಿಫಲಾದಲಾನಾಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಗೋಮೂತ್ರಭಾವಿತತ್ರಿಫಲಾದಲಾನಾಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಪ್ರವಾಲೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರವಾಲೋ ವಿದ್ರುಮಃ, ಮುಕ್ತಾ ಮೌಕ್ತಿಕಮ್, ಅಞ್ಜನಂ ರಸಾಞ್ಜನಮ್| ತಥೇತಿ ಗೋಮೂತ್ರಯುಕ್ತಮನಲ್ಪಕಾಲಂ ಲಿಹ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾಞ್ಚನಗೈರಿಕೋತ್ಥಮಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ತಥೇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತೇನ ಸುವರ್ಣಗೈರಿಕಚೂರ್ಣಂ ಗೋಮೂತ್ರಯುತಂ ಚಿರಕಾಲಂ ಲಿಹ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಗೋಮೂತ್ರಪೀತಾಂ ತ್ರಿಫಲಾಂ ಸಪಿಷ್ಟಾಂ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ಗೋಮೂತ್ರಪೀತಾಂ ಗೋಮೂತ್ರಭಾವಿತಾಂ ಮಧುನಾ ಅವಲಿಹ್ಯಾದಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೨೧||

Adhikarana 24 (22) · Śloka 22

ಆಜಂ ಶಕೃತ್ಸ್ಯಾತ್ ಕುಡವಪ್ರಮಾಣಂ ವಿಡಂ ಹರಿದ್ರಾ ಲವಣೋತ್ತಮಂ ಚ | ಪೃಥಕ್ ಪಲಾಂಶಾನಿ ಸಮಗ್ರಮೇತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಹಿತಾಶೀ ಮಧುನಾಽವಲಿಹ್ಯಾತ್ ||೨೨||

ಆಜಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಜಂ ಶಕೃತ್ ಛಾಗಲೀಪುರೀಷಮ್| ಕುಡವಪ್ರಮಾಣಂ ಚತುಷ್ಪಲಮಾತ್ರಮ್| ವಿಡಂ ಲವಣಮ್| ಲವಣೋತ್ತಮಂ ಸೈನ್ಧವಮ್| ಪೃಥಕ್ಪಲಾಂಶಾನಿ ವಿಡಾದೀನಿ ಪೃಥಕ್ಪಲಮಾತ್ರಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಮಗ್ರಂ ಸಮಸ್ತಮ್||೨೨||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

ಮಣ್ಡೂರಲೋಹಾಗ್ನಿವಿಡಙ್ಗಪಥ್ಯಾವ್ಯೋಷಾಂಶಕಃ ಸರ್ವಸಮಾನತಾಪ್ಯಃ | ಮೂತ್ರಾಸುತೋಽಯಂ ಮಧುನಾಽವಲೇಹಃ ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಂ ಹನ್ತ್ಯಚಿರೇಣ ಘೋರಮ್ ||೨೩||

ಇದಾನೀಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ ಸಿದ್ಧತಮಂ ಯೋಗಮಾಹ- ಮಣ್ಡೂರೇತ್ಯಾದಿ| ಮಣ್ಡೂರಂ ಲೋಹಕಿಟ್ಟಾನುಕಾರಿ ದ್ರವ್ಯಮ್| ಅಗ್ನಿಃ ಚಿತ್ರಕಃ| ವ್ಯೋಷಂ ತ್ರಿಕಟುಕಮ್| ಮಣ್ಡೂರಾದೀನಾಂ ವ್ಯೋಷಪರ್ಯನ್ತಾನಾಮಂಶಃ ಸಮೋ ಭಾಗೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ ತಥೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾಪ್ಯೋ ಮಾಕ್ಷಿಕಧಾತುಃ| ಮೂತ್ರಾಸುತಃ ಮೂತ್ರೇ ಉಷಿತಃ ಮೂತ್ರಸನ್ಧಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೩||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

ಬಿಭೀತಕಾಯೋಮಲನಾಗರಾಣಾಂ ಚೂರ್ಣಂ ತಿಲಾನಾಂ ಚ ಗುಡಶ್ಚ ಮುಖ್ಯಃ | ತಕ್ರಾನುಪಾನೋ ವಟಕಃ ಪ್ರಯುಕ್ತಃ ಕ್ಷಿಣೋತಿ ಘೋರಾನಪಿ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾನ್ ||೨೪||

ಅಪರಮಪಿ ಸಿದ್ಧತಮಂ ಯೋಗಮಾಹ- ಬಿಭೀತಕೇತ್ಯಾದಿ| ಅಯೋಮಲಂ ಲೋಹಸಿಙ್ಘಾಣಕಮ್| ತಿಲಾನಾಂ ಕೃಷ್ಣತಿಲಾನಾಮಪಿ ಚೂರ್ಣಮ್| ಗುಡಶ್ಚ ಮುಖ್ಯ ಇತಿ ಸರ್ವಸಮೋ ಗುಡೋ ನಾರ್ಧಗುಡ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷಿಣೋತಿ ಹನ್ತಿ| ಯದ್ಯಪ್ಯೇತದ್ಯೋಗದ್ವಯಮನಾರ್ಷಂ ತಥಾಽಪಿ ಸಿದ್ಧತಮತ್ವೇನಾಸ್ಮದ್ಗುರುಸಮ್ಮತತ್ವಾದಸ್ಮಾಭಿಃ ಪಠಿತಮ್||೨೪||

Adhikarana 27 (25-26) · Śloka 26

ಸೌವರ್ಚಲಂ ಹಿಙ್ಗು ಕಿರಾತತಿಕ್ತಂ ಕಲಾಯಮಾತ್ರಾಣಿ ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ ವಾ | ಮೂರ್ವಾಹರಿದ್ರಾಮಲಕಂ ಚ ಲಿಹ್ಯಾತ್ ಸ್ಥಿತಂ ಗವಾಂ ಸಪ್ತದಿನಾನಿ ಮೂತ್ರೇ ||೨೫|| ಮೂಲಂ ಬಲಾಚಿತ್ರಕಯೋಃ ಪಿಬೇದ್ವಾ ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಾರ್ತೋಽಕ್ಷಸಮಂ ಹಿತಾಶೀ | ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ ವಾ ಲವಣೇನ ತುಲ್ಯಂ ಶಿಗ್ರೋಃ ಫಲಂ ಕ್ಷೀರಭುಜೋಪಯೋಜ್ಯಮ್ ||೨೬||

ಸೌವರ್ಚಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸೌವರ್ಚಲಾದೀನಾಮೇಕತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಾಂ ಬಹುವಚನಾನ್ತಂ ಕಲಾಯಮಾತ್ರಾಣೀತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ಸೌವರ್ಚಲಾದೀನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಕಲಾಯಮಾತ್ರೇತಿ ಪ್ರಮಾಣಬೋಧನಾರ್ಥಮ್| ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ ವಾ ಈಷದುಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ, ‘ಲಿಹೇತ್’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ವಾಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಯೋಗಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ಮೂರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂರ್ವಾದಿಕಂ ಸಪ್ತದಿನಾನಿ ಗವಾಂ ಮೂತ್ರೇ ಸ್ಥಿತಂ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ಮೂರ್ವಾ ಚೋರಸ್ನಾಯುಃ| ಬಲಾಚಿತ್ರಕಯೋಃ ಸಮುದಿತಯೋರ್ಮೂಲಕಲ್ಕಂ ವಾ ಕರ್ಷಸಮಂ ಹಿತಾಶೀ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾರ್ತೋ ಮೂತ್ರೇಣ ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ ವಾ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಸ್ತು ‘ಮೂರ್ವಾಹರಿದ್ರಾಮಲಕಂ ಪಿಬೇದ್ವಾ ಸ್ಥಿತಂ ಗವಾಂ ಸಪ್ತದಿನಾನಿ ಮೂತ್ರೇ’ ಇತಿ ಪಠತಿ; ತತ್ರ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಿವಶಾತ್ ‘ಯತ್ರ ತತ್’ ಇತಿ ಪದಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಂ, ತೇನ ಯತ್ರ ಮೂರ್ವಾದಿಕಂ ಸ್ಥಿತಂ ತತ್ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್- “ನಿಶಾಮಲಕಮೂರ್ವಾಭಿರ್ಭಾವಿತಂ ಸಪ್ತ ವಾಸರಾನ್| ಗೋಮೂತ್ರಂ ಪಿಬತಃ ಪಾಣ್ಡುಃ ಕಾಮಲಾ ಚ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ”- ಇತಿ| ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ ಉಷ್ಣೋದಕೇನ| ಲವಣೇನ ಸೈನ್ಧವೇನ| ತುಲ್ಯಂ ಸಮಮ್| ಶಿಗ್ರೋಃ ಫಲಂ ಶೋಭಾಞ್ಜನಕಫಲಮ್| ಕಲಾಯಮಾತ್ರಮಿತ್ಯನುವರ್ತನೀಯಂ, ಸೈನ್ಧವಸ್ಯಾಪಿ ಹಿಙ್ಗುವದಧಿಕಮಾತ್ರಸ್ಯಾನಭಿಮತತ್ವಾತ್| ಕ್ಷೀರಭುಜಾ ದುಗ್ಧಾಶನೇನ| ಉಪಯೋಜ್ಯಂ ಪಾನಾದಿವಿಧಿನಾ||೨೫-೨೬||

Adhikarana 28 (27) · Śloka 27

ನ್ಯಗ್ರೋಧವರ್ಗಸ್ಯ ಪಿಬೇತ್ ಕಷಾಯಂ ಶೀತಂ ಸಿತಾಕ್ಷೌದ್ರಯುತಂ ಹಿತಾಶೀ | ಶಾಲಾದಿಕಂ ಚಾಪ್ಯಥ ಸಾರಚೂರ್ಣಂ ಧಾತ್ರೀಫಲಂ ವಾ ಮಧುನಾಽವಲಿಹ್ಯಾತ್ ||೨೭||

ನ್ಯಗ್ರೋಧವರ್ಗಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ನ್ಯಗ್ರೋಧವರ್ಗಸ್ಯ ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಗಣಸ್ಯ| ಕಷಾಯಂ ಕ್ವಾಥಪಾಕಪರಿಭಾಷಯಾ ಕ್ವಥಿತಮ್| ಶಾಲಾದಿಕಂ ಚಾಽಪ್ಯಥ ಸಾರಚೂರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶಾಲಸಾರಾದಿಚೂರ್ಣಂ ಮಧುನಾ ಅವಲಿಹ್ಯಾತ್, ಆಮಲಕಚೂರ್ಣಂ ವೇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೭||

Adhikarana 29 (28-29) · Śloka 30

ವಿಡಙ್ಗಮುಸ್ತತ್ರಿಫಲಾಜಮೋದಪರೂಷಕವ್ಯೋಷವಿನಿರ್ದಹನ್ಯಃ | ಚೂರ್ಣಾನಿ ಕೃತ್ವಾ ಗುಡಶರ್ಕರೇ ಚ ತಥೈವ ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುನೀ ಶುಭೇ ಚ ||೨೮|| ಸಮ್ಭಾರಮೇತದ್ವಿಪಚೇನ್ನಿಧಾಯ ಸಾರೋದಕೇ ಸಾರವತೋ ಗಣಸ್ಯ | ಜಾತಂ ಚ ಲೇಹ್ಯಂ ಮತಿಮಾನ್ ವಿದಿತ್ವಾ ನಿಧಾಪಯೇನ್ಮೋಕ್ಷಕಜೇ ಸಮುದ್ಗೇ ||೨೯|| ಹನ್ತ್ಯೇಷ ಲೇಹಃ ಖಲು ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಸಶೋಥಮುಗ್ರಾಮಪಿ ಕಾಮಲಾಂ ಚ |೩೦|

ವಿಡಙ್ಗಮುಸ್ತತ್ರಿಫಲೇತ್ಯಾದಿ| ಏತಾನಿ ವಿಡಙ್ಗಾದಿದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಚೂರ್ಣೀಕೃತಾನಿ , ಸಾರವತೋ ಗಣಸ್ಯ ಸಾರೋದಕೇ ಶಾಲಾಸಾರಾದಿಗಣಸಾರಕ್ವಾಥೇ, ನಿಧಾಯ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ, ತಥಾ ಶುಭೇ ನಿರ್ಮಲೇ ಕೃತ್ವಾ ಗುಡಶರ್ಕರೇ ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುನೀ ಚ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ, ಐಕಧ್ಯಂ ತಾವತ್ ಪಚೇತ್ ಯಾವಲ್ಲೇಹ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್, ತತಶ್ಚ ಸಞ್ಜಾತಲೇಹ್ಯಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಮತಿಮಾನ್ ವೈದ್ಯೋ ಮೋಕ್ಷಕಜೇ ಸಮುದ್ಗೇ ಮೋಕ್ಷಕಮಯೇ ಸಮ್ಪುಟೇ ನಿಧಾಪಯೇತ್ ನಿಕ್ಷಿಪೇದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ವಿನಿರ್ದಹನೀ ಚಿತ್ರಕಃ| ಗುಡಶರ್ಕರಾವಿಡಙ್ಗಾದಿದ್ರವ್ಯಚೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣಂ ಸಾರೋದಕಚತುರ್ಥಾಂಶೇನ, ಮಧುಸರ್ಪಿಃಪ್ರಮಾಣಮಪಿ ತಥೈವ| ನನು, ಉಷ್ಣಯೋಗೇನ ಮಧು ವಿರುಧ್ಯತೇ, ತತ್ ಕಥಂ ಮಧುನಾ ಸಹಾವಲೇಹಪಾಕಃ? ಸತ್ಯಮ್, ಉಷ್ಣೇನ ಸಹ ಮಧುನೋಽಭ್ಯವಹಾರೇ ವಿರೋಧೋ ನ ಪಾಕೇ; ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಂ- ‘ಸಕ್ಷೌದ್ರಾಂ ಶರ್ಕರಾಂ ಪಕ್ತ್ವಾ’ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪ್ಯೇತದೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ದ್ರವ್ಯಸ್ವರೂಪೇಣ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ಯಥಾದೋಷಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್- “ಪಾಣ್ಡುರೋಗಪ್ರಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಮಿದಮುಕ್ತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ವಿಕಲ್ಪ್ಯೈವಂ ಚ ಭಿಷಜಾ ಯಥಾದೋಷಬಲಂ ಪ್ರತಿ|| ಸ್ನೇಹಪ್ರಾಯಂ ಪವನಜೇ, ತಿಕ್ತಶೀತಂ ತು ಪೈತ್ತಿಕೇ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ ಕಟುರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ, ಮಿಶ್ರಂ ಸ್ಯಾತ್ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೇ” (ಚ. ಚಿ. ೧೬) ಇತಿ||೨೮-೨೯||-

Adhikarana 30 (30) · Śloka 30

ಸಶರ್ಕರಾ ಕಾಮಲಿನಾಂ ತ್ರಿಭಣ್ಡೀ ಹಿತಾ ಗವಾಕ್ಷೀ ಸಗುಡಾ ಚ ಶುಣ್ಠೀ ||೩೦||

ಅತಃ ಪರಂ ಕಾಮಲಾಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಸಶರ್ಕರೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಭಣ್ಡೀ ತ್ರಿವೃತ್, ಸಶರ್ಕರಾ ಕಾಮಲಿನಾಂ ಹಿತಾ| ಗವಾಕ್ಷೀ ಇನ್ದ್ರವಾರುಣೀ, ಸಾ ಸಗುಡಾ ಹಿತಾ, ಶುಣ್ಠ್ಯಪಿ ಸಗುಡಾ||೩೦||

Adhikarana 31 (31) · Śloka 31

ಕಾಲೇಯಕೇ ಚಾಪಿ ಘೃತಂ ವಿಪಕ್ವಂ ಹಿತಂ ಚ ತತ್ ಸ್ಯಾದ್ರಜನೀವಿಮಿಶ್ರಮ್ |೩೧|

ಕಾಲೇಯಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲೇಯಕಂ ದಾರುಹರಿದ್ರಾನುಕಾರಿ ದ್ರವ್ಯಂ, ತತ್ಕಲ್ಕಸಾಧಿತಂ ಘೃತಂ, ರಜನೀವಿಮಿಶ್ರಂ ಹರಿದ್ರಾಚೂರ್ಣಪ್ರಕ್ಷೇಪಯುತಮ್|೩೧|-

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

ಧಾತುಂ ನದೀಜಂ ಜತು ಶೈಲಜಂ ವಾ ಕುಮ್ಭಾಹ್ವಯೇ ಮೂತ್ರಯುತಂ ಪಿಬೇದ್ವಾ ||೩೧||

ಕುಮ್ಭಾಹ್ವಯಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಧಾತುಮಿತ್ಯಾದಿ| ನದೀಜಂ ಧಾತುಂ ಸುವರ್ಣಮಾಕ್ಷಿಕಮ್| ತಚ್ಚ ಮೂತ್ರಯುತಂ ಪಿಬೇತ್| ಜತು ಶೈಲಜಂ ವೇತಿ ಶಿಲಾಜತು ವಾ ಮೂತ್ರಯುತಂ ಪಿಬೇತ್||೩೧||

Adhikarana 33 (32) · Śloka 32

ಮೂತ್ರೇ ಸ್ಥಿತಂ ಸೈನ್ಧವಸಮ್ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಮಾಸಂ ಪಿಬೇದ್ವಾಽಪಿ ಹಿ ಲೋಹಕಿಟ್ಟಮ್ |೩೨|

ಮೂತ್ರೇ ಸ್ಥಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗೋಮೂತ್ರೇ ಮಾಸಮುಷಿತಂ ಲೋಹಕಿಟ್ಟಂ ಲೋಹಮಲಂ ತೇನೈವ ಮೂತ್ರೇಣ ಚೂರ್ಣಿತಂ ಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತಂ ಕುಮ್ಭಾಹ್ವಯೇ ಪಿಬೇತ್| ಲೋಹಕಿಟ್ಟಮಿತ್ಯತ್ರ ಹಿರಣ್ಯಕಿಟ್ಟಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ತನ್ನೇಚ್ಛನ್ತಿ ನಿಬನ್ಧಕಾರಾಃ, ಹಿರಣ್ಯಸ್ಯಾಮಲತ್ವಾತ್|೩೨|-

Adhikarana 34 (32-35) · Śloka 35

ದಗ್ಧ್ವಾಽಕ್ಷಕಾಷ್ಠೈರ್ಮಲಮಾಯಸಂ ವಾ ಗೋಮೂತ್ರನಿರ್ವಾಪಿತಮಷ್ಟವಾರಾನ್ ||೩೨|| ವಿಚೂರ್ಣ್ಯ ಲೀಢಂ ಮಧುನಾಽಚಿರೇಣ ಕುಮ್ಭಾಹ್ವಯಂ ಪಾಣ್ಡುಗದಂ ನಿಹನ್ಯಾತ್ | ಸಿನ್ಧೂದ್ಭವಂ ವಾಽಗ್ನಿಸಮಂ ಚ ಕೃತ್ವಾ ಕ್ಷಿಪ್ತ್ವಾ ಚ ಮೂತ್ರೇ ಸಕೃದೇವ ತಪ್ತಮ್ ||೩೩|| ಲೌಹಂ ಚ ಕಿಟ್ಟಂ ಬಹುಶಶ್ಚ ತಪ್ತ್ವಾ ನಿರ್ವಾಪ್ಯ ಮೂತ್ರೇ ಬಹುಶಸ್ತಥೈವ | ಏಕೀಕೃತಂ ಗೋಜಲಪಿಷ್ಟಮೇತದೈಕಧ್ಯಮಾವಾಪ್ಯ ಪಚೇದುಖಾಯಾಮ್ ||೩೪|| ಯಥಾ ನ ದಹ್ಯೇತ ತಥಾ ವಿಶುಷ್ಕಂ ಚೂರ್ಣೀಕೃತಂ ಪೇಯಮುದಶ್ವಿತಾ ತತ್ | ತಕ್ರೌದನಾಶೀ ವಿಜಯೇತ ರೋಗಂ ಪಾಣ್ಡುಂ ತಥಾ ದೀಪಯತೇಽನಲಂ ಚ ||೩೫||

ಕುಮ್ಭಾಹ್ವಯೇ ಸಿದ್ಧತಮಂ ಯೋಗಮಾಹ- ದಗ್ಧ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಿನ್ಧೂದ್ಭವಂ ಸೈನ್ಧವಮ್| ಅಗ್ನಿಸಮಂ ಕೃತ್ವಾ ಬಿಭೀತಕಾಗ್ನಿನಾ ಅಗ್ನಿವರ್ಣಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಕೃತ್ ಏಕವಾರಮ್| ಲೌಹಂ ಚ ಕಿಟ್ಟಮಿತಿ ಲೋಹಸಿಂಹಾಣಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿರ್ವಾಪ್ಯ ನಿರ್ವಾಪಿತ್ತಂ ಕೃತ್ವಾ| ಏಕೀಕೃತಂ ಸಮಭಾಗೇನ ಮಿಶ್ರೀಕೃತಂ, ಗೋಜಲಪಿಷ್ಟಂ ನಿರ್ವಾಪಣಾವಶಿಷ್ಟಪಞ್ಚಗುಣೇ ಗೋಮೂತ್ರೇ ಪಿಷ್ಟಮ್, ಉಖಾಯಾಂ ಸ್ಥಾಲ್ಯಾಂ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ, ಮುಖಂ ಪಿಧಾಯ, ಯಥಾ ಬಾಷ್ಪೋ ಬಹಿರ್ನ ನಿಃಸರತಿ ಯಥಾ ನ ದಹ್ಯೇತ ತಥಾ ವಿಪಚೇತ್| ತತಶ್ಚ ವಿಶುಷ್ಕಂ ಚೂರ್ಣೀಕೃತಮುದಶ್ವಿತಾ ಮಥಿತೇನ ಸಹ ಪೇಯಮ್| ಜೀರ್ಣೇ ಚ ತಕ್ರೌದನಂ ಭೋಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಮಸೌಶ್ರುತೋಽಪಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಹೇತುತ್ವಾದಸ್ಮಾಭಿಃ ಪಠಿತಃ| ಅಸ್ಯ ಯೋಗಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಬಿಭೀತಕಲವಣಮಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ||೩೨-೩೫||

Adhikarana 35 (36) · Śloka 36

ದ್ರಾಕ್ಷಾಗುಡೂಚ್ಯಾಮಲಕೀರಸೈಶ್ಚ ಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ಲಾಘರ(ವ)ಕೇ ಹಿತಂ ಚ |೩೬|

ಇದಾನೀಂ ಲಾಘರಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ದ್ರಾಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ|೩೬|-

Adhikarana 36 (36-37) · Śloka 37

ಗೌಡಾನರಿಷ್ಟಾನ್ ಮಧುಶರ್ಕರಾಶ್ಚ ಮೂತ್ರಾಸವಾನ್ ಕ್ಷಾರಕೃತಾಂಸ್ತಥೈವ ||೩೬|| ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ರಸಾನಾಮಲಕೈರುಪೇತಾನ್ ಕೋಲಾನ್ವಿತಾನ್ ವಾಽಪಿ ಹಿ ಜಾಙ್ಗಲಾನಾಮ್ | ಸೇವೇತ ಶೋಫಾಭಿಹಿತಾಂಶ್ಚ ಯೋಗಾನ್ ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯೀ ಶಾಲಿಯವಾಂಶ್ಚ ನಿತ್ಯಮ್ ||೩೭||

ಇದಾನೀಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಾನ್ ಸರ್ವಾನೇವಾಭಯಾರಿಷ್ಟಾದೀನ್ ಭೋಜನಂ ಚ ಸಙ್ಗೃಹ್ಣನ್ನಾಹ- ಗೌಡಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಗೌಡಾನರಿಷ್ಟಾನ್ ಅಭಯಾರಿಷ್ಟಾದೀನ್| ಮಧುಶರ್ಕರಾಶ್ಚೇತಿ ಮಧುಶಬ್ದೇನ ಮಧ್ವಾಸವಃ, ಸ ಚ ಲೋಹಾರಿಷ್ಟಪ್ರಭೃತಿಕಃ; ಶರ್ಕರಾಶಬ್ದೇನ ಶರ್ಕರಾಸವಃ| ಮೂತ್ರಾಸವಾನ್ ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಾನ್| ಕ್ಷಾರಕೃತಾನಾಸವಾನ್ ಶ್ಲೀಪದಪಠಿತಾನ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ರಸಾನ್ ಸ್ನೇಹಭೃಷ್ಟಾನ್ ಜಾಙ್ಗಲಾನಾಂ ಮಾಂಸರಸಾನ್; ಆಮಲಕೈರುಪೇತಾನ್ ಆಮಲಕಫಲಸಂಸ್ಕೃತಾನ್, ಕೋಲಾನ್ವಿತಾನ್ ವೇತಿ ಬದರಸಂಸ್ಕೃತಾನ್; ವಿಕಲ್ಪಾಭಿಧಾನಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ಶೋಫಾಭಿಹಿತಾನ್ ಯೋಗಾನ್ ದೇವದಾರುಶುಣ್ಠೀರಸಾದಿಕಾನ್| ಶಾಲಯೋ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಯಃ||೩೬-೩೭||

Adhikarana 37 (38) · Śloka 38

ಶ್ವಾಸಾತಿಸಾರಾರುಚಿಕಾಸಮೂರ್ಚ್ಛಾತೃಟ್ಛರ್ದಿ ಶೂಲಜ್ವರಶೋಫದಾಹಾನ್ | ತಥಾಽವಿಪಾಕಸ್ವರಭೇದಸಾದಾನ್ ಜಯೇದ್ಯಥಾಸ್ವಂ ಪ್ರಸಾಮೀಕ್ಷ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಮ್ ||೩೮||

ಪಾಣ್ಡುರೋಗೋಪದ್ರವಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಶ್ವಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಏತಾನ್ ಶ್ವಾಸಾದೀನುಪದ್ರವಾನ್, ಯಥಾಸ್ವಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಯಥಾತ್ಮೀಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಜಯೇತ್| ಕೇಚಿದಮುಂ ಪಾಠಮನ್ಯಥಾ ಪಠನ್ತಿ,- ‘ತೃಷ್ಣಾಂ ಜ್ವರಂ ಛರ್ದಿಮಥಾತಿಸಾರಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ಕ್ಷಯಂ ಶ್ವಾಸಮನನ್ನಲಿಪ್ಸಾಮ್ | ತಥಾಽವಿಪಾಕಸ್ವರಭೇದಸಾದಾನ್ ಜಯೇದ್ಯಥಾವತ್ ಪ್ರಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಮ್’- ಇತಿ| ನನು, ಜ್ವರಾತಿಸಾರಾನ್ವಿತಸ್ಯ ತಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್ ಕುತೋ ಜ್ವರಾತಿಸಾರಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾತಿದೇಶಃ? ಉಚ್ಯತೇ, ಅಚಿರೋತ್ಥಿತಯೋಸ್ತಯೋಃ ಸತೋಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಿಣಃ ಪ್ರತಿಕಾರ್ಯತ್ವಾತ್||೩೮||

Adhikarana 38 (39-40) · Śloka 40

ಅನ್ತೇಷು ಶೂನಂ ಪರಿಹೀನಮಧ್ಯಂ ಮ್ಲಾನಂ ತಥಾಽನ್ತೇಷು ಚ ಮಧ್ಯಶೂನಮ್ | ಗುದೇ ಚ ಶೇಫಸ್ಯಥ ಮುಷ್ಕಶೂನಂ ಪ್ರತಾಮ್ಯಮಾನಂ ಚ ವಿಸಞ್ಜ್ಞಕಲ್ಪಮ್ ||೩೯|| ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ಪಾಣ್ಡುಕಿನಂ ಯಶೋಽರ್ಥೀ ತಥಾಽತಿಸಾರಜ್ವರಪೀಡಿತಂ ಚ ||೪೦||

ಇದಾನೀಮನುಪಕ್ರಮ್ಯಸ್ಯ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಿಣೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಅನ್ತೇಷು ಶೂನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತೇಷು ಹಸ್ತಪಾದಮುಖೇಷು| ಪರಿಹೀನಮಧ್ಯಂ ಕೃಶಮಧ್ಯಕಾಯಮ್| ಮ್ಲಾನಂ ಕೃಶಮ್| ಗುದೇ ಚ ಶೇಫಸೀತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಶೂನಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಂ, ಶೇಫೋ ಯೋನಿಲಿಙ್ಗಮ್| ಮುಷ್ಕಶೂನಮ್ ಅಣ್ಡಕೋಷಶೂನಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಮಧ್ಯಶೂನಮಿತ್ಯನೇನೈವ ಗುದಾದಿಶೋಫಃ ಪ್ರಾಪ್ತಃ, ತಥಾಽಪ್ಯನ್ತೇ ಮ್ಲಾನತಾಂ ವಿನಾಽಪಿ ಗುದಾದಿಶೋಫೀ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಇತಿ ದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಗುದಾದಿಶೋಫಕಥನಮ್| ಪ್ರತಾಮ್ಯಮಾನಂ ಮೂರ್ಚ್ಛನ್ತಮ್| ವಿಸಞ್ಜ್ಞಕಲ್ಪಂ ವೇಚೇತನಪ್ರಾಯಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯೇನ ವಿಸಞ್ಜ್ಞಕಲ್ಪಮಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಂ, ತಥಾಽಪ್ಯಭಿಧಾನಂ ವಿಸಞ್ಜ್ಞಕಲ್ಪಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣಾಸಾಧ್ಯತಾಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಅತಿಸಾರಜ್ವರಪೀಡಿತಮ್ ಅತಿಸಾರಜ್ವರಾಭ್ಯಾಂ ಪೀಡಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಪಾನಕೀಹಲೀಮಕಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನೋಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ತಯೋರಪಿ ಕರ್ತವ್ಯಮ್||೩೯-೪೦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 44

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾತನ್ತ್ರೇ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ (ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ, ಆದಿತಃ) ಚತುಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪೪||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾತನ್ತ್ರೇ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ ಚತುಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪೪||