44. pāṇḍurōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതഃ പാണ്ഡുരോഗപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

ഹൃദ്രോഗപ്രതിഷേധാനന്തരം സങ്ഖ്യാസാമ്യാത് തീക്ഷ്ണാമ്ലകടുകാദിഹൃദ്രോഗചികിത്സിതസ്യ ഹേതുത്വാത് പാണ്ഡുരോഗപ്രതിഷേധാരമ്ഭോ യുക്ത ഇത്യാഹ- അഥാത ഇത്യാദി| അത്രാദിശബ്ദദ്വയം ലുപ്തം ദ്രഷ്ടവ്യം, തേന പാണ്ഡ്വാദിരോഗാദിപ്രതിഷേധമിതി| തത്ര പ്രഥമേനാദിശബ്ദേന കൃഷ്ണപീതമിശ്രാ വര്ണാ ഗ്രാഹ്യാഃ, കാമലാദയോ ദ്വിതീയേന; അപരേ തു പാണ്ഡുവര്ണാധിക്യാത് സര്വേ ഏവ പാണ്ഡുരോഗാഃ പ്രോച്യന്ത ഇതി മത്വാ ഏകമേവാദിശബ്ദം ലുപ്തം വര്ണയന്തി; തേ ച ആദിശബ്ദാത് കാമലാദീന് ഗൃഹ്ണന്തി| അപരേ ത്വാദിശബ്ദം വിനാऽപി കാമലാദീന് ഗൃഹ്ണന്തി, പാണ്ഡുരോഗാന്തര്ഭാവാത്തേഷാമിതി||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

വ്യവായമമ്ലം ലവണാനി മദ്യം മൃദം ദിവാസ്വപ്നമതീവ തീക്ഷ്ണമ് | നിഷേവമാണസ്യ വിദൂഷ്യ രക്തം കുര്വന്തി ദോഷാസ്ത്വചി പാണ്ഡുഭാവമ് ||൩||

പാണ്ഡുരോഗസ്യ ഹേതുസമ്പ്രാപ്തീ ആഹ- വ്യവായമമ്ലമിത്യാദി| വ്യവായാദീനി നിഷേവമാണസ്യ പുരുഷസ്യ ദുഷ്ടാ ദോഷാ രക്തം വിദൂഷ്യ ത്വചി പാണ്ഡുഭാവം കുര്വന്തീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| വ്യവായഃ സ്ത്രീസേവാ, സ ച സര്വദോഷപ്രകോപകഃ, അന്യേ തു വാതപിത്തപ്രകോപകത്വം വ്യവായസ്യ മന്യന്തേ ഭാരഹരണാദൌ ക്രോധാദൌ ച തത്പാഠാത്| അമ്ലലവണയോഃ പിത്തകഫകരത്വമ്| മൃത്തികാ സര്വദോഷപ്രകോപണീ, നാനാവിധത്വാത്; തഥാ ചോക്തമ്,- “കഷായാ മാരുതം, പിത്തമൂഷരാ, മധുരാ കഫമ്| കോപയേന്മൃദ്രസാദീംശ്ച രൌക്ഷ്യാദ്ഭുക്തം വിരൂക്ഷയേത്”- ഇതി| ദിവാസ്വപ്നഃ ത്രിദോഷപ്രകോപകഃ| തീക്ഷ്ണം പിത്തകോപി| ഏവം യഥാസ്വം യഥാസമ്ഭവം ഹേതുരുക്തഃ| വിദൂഷ്യ രക്തമിത്യാദികാ സമ്പ്രാപ്തിഃ| അതീവ തീക്ഷ്ണമിത്യത്ര ആദിശബ്ദോ ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ; തേന പിഷ്ടപയോമാഷതിലാദീനാം ഗ്രഹണമ്| കേചിത് ‘മൃന്മദ്യമത്സ്യാമിഷതീക്ഷ്ണപിഷ്ടപയോദിവാസ്വപ്നതിലേക്ഷുമാഷാന്| നിഷേവമാണസ്യ’- ഇതി പഠന്തി, ശേഷം സമമ്| തേऽപി ലുപ്താദിശബ്ദാത് വ്യവായാദീനി ഗൃഹ്ണന്തി| അപരേ ‘അതീവ തീക്ഷ്ണമ്’ ഇത്യത്ര ‘അതീവരൂക്ഷമ്’ ഇതി പഠന്തി||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

പാണ്ഡ്വാമയോऽഷ്ടാര്ധവിധഃ പ്രദിഷ്ടഃ പൃഥക്സമസ്തൈര്യുഗപച്ച ദോഷൈഃ |൪|

സങ്ഖ്യാമാഹ- പാണ്ഡ്വിത്യാദി| അഷ്ടാര്ധവിധിഃ ചതുര്വിധഃ; കഥം ചതുര്വിധ ഇത്യാഹ- പൃഥഗിത്യാദി| പൃഥഗ്ദോഷൈഃ ത്രയഃ, സമസ്തൈഃ ഏകഃ| യുഗപദിതി പദം ദോഷത്രയസ്യൈകകാലപ്രകോപസൂചനാര്ഥമ്| യദ്യപി തന്ത്രാന്തരേ മൃജ്ജഃ പാണ്ഡുരോഗഃ പഞ്ചമഃ കഥിതഃ, തഥാऽപ്യത്ര മൃജ്ജസ്ത്രിദോഷജ ഏവാന്തര്ഭൂതഃ, വക്ഷ്യമാണാശ്ച കാമലാദയഃ പാണ്ഡുരോഗസ്യൈവ പര്യായാഃ; അതോऽത്ര ചത്വാര ഏവ| കേചിത് പാണ്ഡ്വാമയസ്ത്വഷ്ടവിധ ഇതി പഠന്തി| തന്മതേ പൃഥഗ്ദോഷൈഃ ത്രയഃ, സമസ്തൈഃ ഏകഃ, മൃദ്ഭക്ഷണാത് ഏകഃ, ദ്വേ കാമലേ ച, ഏകോ ഹലീമകഃ, ഏവം പാണ്ഡുരോഗോऽഷ്ടവിധഃ| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരമ്- “വാതേന പിത്തേന കഫേന ചാപി ത്രിദോഷമൃദ്ഭക്ഷണസമ്ഭവഃ സ്യാത്| ദ്വേ കാമലേ ചൈകഹലീമകശ്ച സ ചാഷ്ടധൈവം ത്വിഹ പാണ്ഡുരോഗഃ”- ഇതി|൪|-

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

സര്വേഷു ചൈതേഷ്വിഹ പാണ്ഡുഭാവോ യതോऽധികോऽതഃ ഖലു പാണ്ഡുരോഗഃ ||൪||

യദ്യപി വാതാദിഭേദേന കൃഷ്ണാദിവര്ണത്വമഭിധാസ്യതി, തഥാऽപ്യസ്യ വികാരസ്യ പാണ്ഡുവര്ണാധിക്യാത് പാണ്ഡുരോഗവ്യപദേശ ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- സര്വേഷു ചൈതേഷ്വിഹ പാണ്ഡുഭാവ ഇത്യാദി||൪||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

ത്വക്സ്ഫോടനം ഷ്ഠീവനഗാത്രസാദൌ മൃദ്ഭക്ഷണം പ്രേക്ഷണകൂടശോഥഃ | വിണ്മൂത്രപീതത്വമഥാവിപാകോ ഭവിഷ്യതസ്തസ്യ പുരഃസരാണി ||൫||

ഇദാനീം പാണ്ഡുരോഗപൂര്വരൂപാണ്യാഹ- ത്വഗിത്യാദി| ത്വക്സ്ഫോടഃ ത്വചാം സ്ഫുടനമ്| ഷ്ഠീവനം ഥൂത്കരണമ്| യദ്യപ്യത്ര മൃദ്ഭക്ഷണം കഥിതം, തഥാऽപി മൃദ്ഭക്ഷണേ ഇച്ഛാ ഗമ്യതേ| പ്രേക്ഷണമ് അക്ഷി| അവിപാക ആഹാരസ്യ| പുരഃസരാണി അഗ്രേസരാണി||൫||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

സ കാമലാപാനകിപാണ്ഡുരോഗഃ കുമ്ഭാഹ്വയോ ലാഘര(വ)കോऽലസാഖ്യഃ | വിഭാഷ്യതേ ലക്ഷണമസ്യ കൃത്സ്നം നിബോധ വക്ഷ്യാമ്യനുപൂര്വശസ്തത് ||൬||

തസ്യൈവ പാണ്ഡുരോഗസ്യ പര്യായാനാഹ- സ ഇത്യാദി| സ രോഗഃ കാമലാദികാഭിഃ സഞ്ജ്ഞാഭിര്വിഭാഷ്യതേ വിവിധം ഭാഷ്യതേ| അസ്യേതി കാമലാദിപര്യായൈര്നിര്ദിഷ്ടസ്യ രോഗസ്യ| അനുപൂര്വശഃ പൂര്വം പൂര്വമനുപൂര്വേണേത്യര്ഥഃ| തം പാണ്ഡുരോഗമ്||൬||

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

കൃഷ്ണേക്ഷണം കൃഷ്ണസിരാവനദ്ധം തദ്വര്ണവിണ്മൂത്രനഖാനനം ച | വാതേന പാണ്ഡും മനുജം വ്യവസ്യേദ്യുക്തം തഥാऽന്യൈസ്തദുപദ്രവൈശ്ച ||൭||

വാതികപാണ്ഡുരോഗലക്ഷണമാഹ- കൃഷ്ണേക്ഷണമിത്യാദി| കൃഷ്ണേക്ഷണം കൃഷ്ണാക്ഷികമ്| തദ്വര്ണവിണ്മൂത്രനഖാനനം കൃഷ്ണവര്ണവിണ്മൂത്രനഖമിത്യര്ഥഃ| തദുപദ്രവൈഃ വാതോപദ്രവൈഃ||൭||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

പീതേക്ഷണം പീതസിരാവനദ്ധം തദ്വര്ണവിണ്മൂത്രനഖാനനം ച | പിത്തേന പാണ്ഡും മനുജം വ്യവസ്യേദ്യുക്തം തഥാऽന്യൈസ്തദുപദ്രവൈശ്ച ||൮||

പൈത്തികപാണ്ഡുരോഗലക്ഷണമാഹ- പീതേത്യാദി| തദ്വര്ണം പീതവര്ണമ്| തദുപദ്രവൈഃ പിത്തോപദ്രവൈരിത്യര്ഥഃ||൮||

Adhikarana 9 (9) · Śloka 9

ശുക്ലേക്ഷണം ശുക്ലസിരാവനദ്ധം തദ്വര്ണവിണ്മൂത്രനഖാനനം ച | കഫേന പാണ്ഡും മനുജം വ്യവസ്യേദ്യുക്തം തഥാऽന്യൈസ്തദുപദ്രവൈശ്ച ||൯||

ശ്ലൈഷ്മികപാണ്ഡുരോഗലക്ഷണമാഹ- ശുക്ലേത്യാദി| തദ്വര്ണം ശുക്ലവര്ണം, തദുപദ്രവൈഃ കഫോപദ്രവൈഃ||൯||

Adhikarana 10 (10) · Śloka 10

സര്വാത്മകേ സര്വമിദം വ്യവസ്യേദ്... |൧൦|

സാന്നിപാതികപാണ്ഡുരോഗലക്ഷണമാഹ- സര്വാത്മകേ സര്വമിദമിത്യാദി| സര്വാത്മകേ സാന്നിപാതികേ പാണ്ഡുരോഗേ, സര്വം സമസ്തമ്, ഇദം വാതാദിജ പാണ്ഡുരോഗലക്ഷണം, വ്യവസ്യേത് ജാനീയാത്|൧൦|-

Adhikarana 11 (10) · Śloka 11

... വക്ഷ്യാമി ലിങ്ഗാന്യഥ കാമലായാഃ | യോ ഹ്യാമയാന്തേ സഹസാऽന്നമമ്ലമദ്യാദപഥ്യാനി ച തസ്യ പിത്തമ് ||൧൦|| കരോതി പാണ്ഡും വദനം വിശേഷാത് പൂര്വേരിതൌ തന്ദ്രിബലക്ഷയൌ ച |൧൧|

ഇദാനീം പാണ്ഡുരോഗപര്യായഭൂതായാ അപി കാമലായാ ലക്ഷണമാഹ- വക്ഷ്യാമീത്യാദി| നനു, യദി പാണ്ഡുരോഗസ്യ പര്യായഃ കാമലാ, തത് കഥം തസ്യ ലക്ഷണാന്യുക്താനി? സത്യം, യഥാ പാണ്ഡുരോഗാണാം വാതാദിജാനാം പ്രതിസ്വം ഭേദോ വിദ്യതേ തഥാऽസ്യാപീതി ന ദോഷഃ; ഏതേന കാമലാദീനാം സഞ്ജ്ഞാനാം വിശിഷ്ടാവസ്ഥാവിഷയത്വാദ്വിശിഷ്ടത്വം, പര്യായത്വം പാണ്ഡുരോഗത്വാപരിത്യാഗാത്| താന്യേവ ലിങ്ഗാന്യാഹ- യ ഇത്യാദി| ‘വക്ഷ്യാമി ലിങ്ഗാന്യഥ കാമലായാ’ ഇത്യഭിധായ കാമലാകാരണവചനം ഭവിഷ്യന്ത്യാ അപി തസ്യാഃ പരിജ്ഞാനാര്ഥമ്| ആമയാന്തേ പാണ്ഡുരോഗാന്തേ അന്യരോഗാന്തേ ച| സഹസാ ശീഘ്രമ്| അന്നമമ്ലമ് അമ്ലഭോജനമ്| പാണ്ഡുമിത്യത്ര ദേഹമിതി ശേഷഃ| ‘പൂര്വേരിതൌ തന്ദ്രിബലക്ഷയൌ ച’ ഇതി ശാരീരസ്ഥാനേ ഗര്ഭവ്യാകരണാധ്യായേ തന്ദ്രാ കഥിതാ, സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷാദിക്ഷയവൃദ്ധ്യധ്യായേ ബലക്ഷയ ഇത്യര്ഥഃ| നനു, തന്ദ്രാശബ്ദസ്യ വ്യുത്പാദിതത്വാത് കഥം തന്ദ്രിബലക്ഷയാവിതി? സത്യം, കൃഷ്യാദേരാകൃതിഗണത്വേനേക്പ്രത്യയാന്തത്വേന സാധു| അന്യേ ‘തന്ദ്രാऽബലത്വം പ്രഥമോദിതം ച’ ഇതി പഠന്തി; തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| അപരേ 'പ്രഥമോദിതാംശ്ച' ഇതി പഠന്തി; തേ ച പാണ്ഡുരോഗോക്തലിങ്ഗവിശേഷാന് ഗൃഹ്ണന്തി| ‘പാണ്ഡുവദനമ്’ ഇത്യത്ര ‘പീതവദനമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തം ചാനാര്ഷം ടീകാകാരാ ഭാഷന്തേ||൧൦||-

Adhikarana 12 (11) · Śloka 11

ഭേദസ്തു തസ്യാഃ ഖലു കുമ്ഭസാഹ്വഃ ശോഫോ മഹാംസ്തത്ര ച പര്വഭേദഃ ||൧൧||

ഇദാനീം കാമലാഭേദമാഹ- ഭേദ ഇത്യാദി| തത്രേതി കുമ്ഭസാഹ്വേ| പര്വഭേദഃ സന്ധിപീഡാ| കുമ്ഭസാഹ്വഃ തന്ത്രാന്തരേ കുമ്ഭകാമലേതി കഥ്യതേ||൧൧||

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

ജ്വരാങ്ഗമര്ദഭ്രമസാദതന്ദ്രാക്ഷയാന്വിതോ ലാഘര(വ)കോऽലസാഖ്യഃ |൧൨|

തസ്യൈവ കുമ്ഭസാഹ്വസ്യാവസ്ഥായാം സഞ്ജ്ഞാന്തരമാഹ- ജ്വരാങ്ഗമര്ദേത്യാദി| സ ഏവ കുമ്ഭസാഹ്വോ ജ്വരാദിയുക്തോ ലാഘരകോऽലസാഖ്യഃ സ്യാദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| ലാഘരകഃ കഥ്യതേ അലസകശ്ച കഥ്യത ഇത്യര്ഥഃ| അങ്ഗമര്ദോ വേദനാവിശേഷഃ, സ്ഫുടനികേത്യപരേ| അന്യേ പാണ്ഡുരോഗ ഏവ ജ്വരാദിയുക്തഃ കുമ്ഭസാഹ്വഃ കഥ്യത ഇതി മന്യന്തേ| അസ്യൈവ അവസ്ഥാഭേദം പാനകീതി തന്ത്രാന്തരീയാഃ പഠന്തി| തദ്യഥാ- “സന്താപോ ഭിന്നവര്ചസ്ത്വം ബഹിരന്തശ്ച പീതതാ| പാണ്ഡുതാ നേത്രരോഗശ്ച പാനകീലക്ഷണം വദേത്”- ഇതി|൧൨|-

Adhikarana 14 (12) · Śloka 12

തം വാതപിത്താദ്ധരിപീതനീലം ഹലീമകം നാമ വദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ ||൧൨||

ഇദാനീം ഹലീമകലക്ഷണമാഹ- തമിത്യാദി| തം പാണ്ഡുരോഗമ്| കുമ്ഭസാഹ്വോ യദാ ഹരിതപീതനീലഃ സ്യാത്, തദാ തജ്ജ്ഞാഃ കായചികിത്സാവിദോ ഹലീമകം നാമ വദന്തി| ഹരി ഹരിതം, നീലം ശ്യാവമ്| കേചിത്തു ‘തം വാതപിത്താഭിപരീതലിങ്ഗം’ ഇതി പഠിത്വാ വാതപിത്താഭ്യാമഭിപരീതം സമ്ബദ്ധം ലിങ്ഗം യസ്യ തഥേതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൧൨||

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

ഉപദ്രവാസ്തേഷ്വരുചിഃ പിപാസാ ഛര്ദിര്ജ്വരോ മൂര്ധരുജാऽഗ്നിസാദഃ | ശോഫസ്തഥാ കണ്ഠഗതോऽബലത്വം മൂര്ച്ഛാ ക്ലമോ ഹൃദ്യവപീഡനം ച ||൧൩||

ഇദാനീം പാണ്ഡുരോഗോപദ്രവാനാഹ- ഉപദ്രവാ ഇത്യാദി| തേഷു പാണ്ഡുരോഗേഷു| മൂര്ധരുജാ ശിരോവ്യഥാ| അബലത്വം നിര്ബലത്വമ്| സോപദ്രവസ്യ പാണ്ഡുരോഗസ്യ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമസാധ്യത്വം ച യഥാവസ്ഥം ബോദ്ധവ്യമ്||൧൩||

Adhikarana 16 (14-15) · Śloka 15

സാധ്യം തു പാണ്ഡ്വാമയിനം സമീക്ഷ്യ സ്നിഗ്ധം ഘൃതേനോര്ധ്വമധശ്ച ശുദ്ധമ് | സമ്പാദയേത് ക്ഷൌദ്രഘൃതപ്രഗാഢൈര്ഹരീതകീചൂര്ണയുതൈഃ പ്രയോഗൈഃ ||൧൪|| പിബേദ്ഘൃതം വാ രജനീവിപക്വം യത്ത്രൈഫലം തൈല്വകമേവ വാऽപി | വിരേചനദ്രവ്യകൃതം പിബേദ്വാ യോഗാംശ്ച വൈരേചനികാന് ഘൃതേന ||൧൫||

ഇദാനീം ചികിത്സിതമാഹ- സാധ്യമിത്യാദി| സാധ്യപാണ്ഡുരോഗജ്ഞാനം വക്ഷ്യമാണാസാധ്യലക്ഷണവിപര്യയാദരിഷ്ടലക്ഷണവൈപരീത്യാച്ച| ഘൃതേനേതി കട്വരകല്യാണകദാധികമഹാതിക്തപഞ്ചഗവ്യാദിനാ, അന്യേ കേവലേനൈവ ഗവ്യഘൃതേനേത്യാഹുഃ| യദത്ര പാണ്ഡുരോഗേഷു ഘൃതേനൈവ സ്നേഹനമുക്തം തത്തേഷാം പിത്തഭൂയിഷ്ഠത്വാദ്രക്തദൂഷ്യത്വാച്ച| യദ്യപി പാണ്ഡുരോഗേ ഊര്ധ്വശോധനം നിഷിദ്ധം, തഥാऽപി ഋതുദേശപ്രകൃതികാലശരീരാപേക്ഷയാ മൃദു വമനം ദേയമ്| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരമ്,- “കാലം ച ദേശപ്രകൃതീ ശരീരം സമീക്ഷ്യ ദദ്യാദ്വമനം വിധിജ്ഞഃ| വാന്തസ്യ തീക്ഷ്ണാന്യനുലോമനാനി കല്പോപദിഷ്ടാനി ഭിഷഗ്വിദധ്യാത്”- ഇതി| വമനാനന്തരം വക്ഷ്യമാണൈഃ ശാലിപ്രഭൃതിഭിഃ കൃതസംസര്ജനക്രമസ്യ ദോഷശമനാര്ഥമാഹ- സമ്പാദയേദിത്യാദി| ശുദ്ധം പാണ്ഡുരോഗിണമേവമ്ഭൂതൈഃ പ്രയോഗൈര്വക്ഷ്യമാണയോഗൈഃ ശേഷദോഷശമനാര്ഥം സമ്പാദയേത് സമ്യക് യോജയേദിത്യര്ഥഃ| നനു, സര്പിര്മധുഹരീതകീയുക്തമേകമേവായോരജോയോഗമഭിധാസ്യതി, തത് കഥം പ്രയോഗൈരിതി ബഹുവചനം? സത്യം, പ്രദേശാന്തരോക്താനാം നവായസപ്രഭൃതീനാമത്ര ശസ്തത്വാത്| പിബേദ്ഘൃതം വേത്യാദി| രജനീവിപക്വം ഹരിദ്രാകല്കസാധിതമ്|ത്രൈഫലം ത്രിഫലാസാധിതമ്| തൈല്വകമിതി തില്വകഃ പട്ടികാരോധ്രഃ, തേന സാധിതമിത്യര്ഥഃ; അന്യേ തൈല്വകം വാതവ്യാധ്യുക്തമാഹുഃ| വിരേചനദ്രവ്യകൃതമിത്യാദി|- ത്രിവൃദാദിസംസ്കൃതം ഘൃതം; വൈരേചനികാന് യോഗാന് വിരേചനദ്രവ്യവികല്പോക്താന്, താംശ്ച ഘൃതേന പിബേത്||൧൪-൧൫||

Adhikarana 17 (16) · Śloka 16

മൂത്രേ നികുമ്ഭാര്ധപലം വിപാച്യ പിബേദഭീക്ഷ്ണം കുഡവാര്ധമാത്രമ് | ഖാദേദ്ഗുഡം വാऽപ്യഭയാവിപക്വമാരഗ്വധാദിക്വഥിതം പിബേദ്വാ ||൧൬||

ഇദാനീം പാണ്ഡുരോഗേऽപരാണ്യപി വിരേചനാന്യാഹ- മൂത്രേ ഇത്യാദി| നികുമ്ഭാ ദന്തീ, തസ്യാ അര്ധപലം മഹിഷീമൂത്രേ ഷോഡശഗുണേ വിപാച്യ, ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടം കുഡവാര്ധമാത്രം പലദ്വയമാത്രം, വിരേകായ പിബേദിത്യര്ഥഃ| ഗുഡ ഇക്ഷുവികൃതിഃ| അഭയാവിപക്വം ഹരീതകീക്വാഥവിപക്വം, അന്യേ അഭയാവിപക്വം ഗുഡകം സഹരീതകീപ്രഭൃതികമാഹുഃ| അപരേ ‘അഭയാവിമിശ്രമ്’ ഇതി പഠന്തി| മുഹുര്വൈരേചനികയോഗനിര്ദേശാത് പാണ്ഡുരോഗേ വിരേചനസ്യാത്യന്തഹിതത്വം ജ്ഞേയമ്||൧൬||

Adhikarana 18 (17) · Śloka 17

അയോരജോവ്യോഷവിഡങ്ഗചൂര്ണം ലിഹ്യാദ്ധരിദ്രാം ത്രിഫലാന്വിതാം വാ | സര്പിര്മധുഭ്യാം വിദധീത വാऽപി ശാസ്ത്രപ്രദേശാഭിഹിതാംശ്ച യോഗാന് ||൧൭||

കിം പാണ്ഡുരോഗേ പൂര്വോക്തമേവ കാര്യമുതാന്യദപീത്യാഹ- അയ ഇത്യാദി| അയോരജോവ്യോഷവിഡങ്ഗചൂര്ണമിത്യേകോ യോഗഃ| ഹരിദ്രാം ത്രിഫലാന്വിതാമിതി ദ്വിതീയോ യോഗഃ| അയോരജോ ലോഹചൂര്ണമ്| വ്യോഷം ത്രികടുകമ്| ‘ലിഹ്യാത്’ ഇത്യാത്ര ‘മധുസര്പിര്ഭ്യാമ്’ ഇതി സമ്ബന്ധനീയമ്| ഹരിദ്രാം പിണ്ഡഹരിദ്രാമ്| കേചിത് ഹരിദ്രാശബ്ദേന ആദൌ ദാരുശബ്ദലോപാത് ദാരുഹരിദ്രാം ഗൃഹ്ണന്തി| വിദധീത വാऽപീത്യാദി| വിദധീത കുര്വീത| ശാസ്ത്രപ്രദേശാഭിഹിതാംശ്ച യോഗാന് ശാസ്ത്രേऽന്യപ്രദേശോക്താന് നവായസാദീന്||൧൭||

Adhikarana 19 (18) · Śloka 18

ഹരേച്ച ദോഷാന് ബഹുശോऽല്പമാത്രാന് ശ്വയേദ്ധി ദോഷേഷ്വതിനിര്ഹൃതേഷു |൧൮|

ഇദാനീം പാണ്ഡുരോഗേ യത് ശോധനമുക്തം തദല്പമാത്രയാ കര്തവ്യമിത്യാഹ- ഹരേച്ച ദോഷാനിത്യാദി| ബഹുശോ ബഹൂന് വാരാന്| അല്പമാത്രാന് സ്തോകസ്തോകാന്| കസ്മാത് സ്തോകാന് സ്തോകാന് ഹരേദിത്യാഹ- ശ്വയേദ്ധി ദോഷേഷ്വിത്യാദി| ശ്വയേത് ശ്വയഥും പ്രാപ്നുയാത്| ഹി യസ്മാദര്ഥേ| അത്ര പാഠാന്തരം- ‘ഹരേച്ച ദോഷാന് ബഹുശോऽല്പമാത്രാന് ശുദ്ധേഷു ദോഷേഷ്വഭിനിര്ഹൃതേഷു’ ഇതി| ശുദ്ധേഷു ദുഷ്ടിരഹിതേഷു; അഭിനിര്ഹൃതേഷ്വിത്യഭിശബ്ദഃ സമ്യഗര്ഥഃ, അതിയോഗസ്യാനിഷ്ടത്വാത്|൧൮|-

Adhikarana 20 (18) · Śloka 18

ധാത്രീഫലാനാം രസമിക്ഷുജം ച മന്ഥം പിബേത് ക്ഷൌദ്രയുതം ഹിതാശീ ||൧൮||

ധാത്രീഫലാനാമിത്യാദി| ധാത്രീഫലാനാമാമലകഫലാനാം സ്വരസം ക്ഷൌദ്രയുതം പിബേദിത്യേകോ യോഗഃ| ഇക്ഷുജം രസം ക്ഷൌദ്രയുതമിതി ദ്വിതീയഃ| മന്ഥമിതി “ശക്തവഃ സര്പിഷാऽഭ്യക്താഃ ശീതവാരിപരിപ്ലുതാഃ”- ഇത്യാദ്യുക്തലക്ഷണം ക്ഷൌദ്രയുതമിതി തൃതീയഃ| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരമ്- “പിബേത് സുശീതലാന് മന്ഥാന് ഘൃതാക്താന് മധുസംയുതാന്| സക്ഷൌദ്രം വാ രസം ധാത്ര്യാ ഇക്ഷോര്വാऽപി ഹിതാശനഃ”- ഇതി| തന്ത്രാന്തരേ പാണ്ഡുരോഗേ മന്ഥശബ്ദേന വിശിഷ്ടോ മന്ഥ ഉച്യതേ| തദ്യഥാ- “ധാത്രീഫലരസേ ശക്തൂനിക്ഷൂണാം ച രസേ തഥാ| പാണ്ഡുര്മധുസമായുക്തം പിബേന്മന്ഥം സുശീതലമ്”- ഇതി||൧൮||

Adhikarana 21 (19) · Śloka 20

ഉമേ ബൃഹത്യൌ രജനീം ശുകാഖ്യാം കാകാദനീം ചാപി സകാകമാചീമ് | ആദാരിബിമ്ബീം സകദമ്ബപുഷ്പീം വിപാച്യ സര്പിര്വിപചേത് കഷായേ ||൧൯|| തത് പാണ്ഡുതാം ഹന്ത്യുപയുജ്യമാനം ക്ഷീരേണ വാ മാഗധികാ യഥാഗ്നി |൨൦|

ഉമേ ഇത്യാദി| ശുകാഖ്യാ ചര്മകാരവടഃ, അന്യേ ശുകശിമ്ബാമാഹുഃ| കാകാദനീ കാകതിന്ദുകഃ| ആദാരിബിമ്ബീം സകദമ്ബപുഷ്പീമിത്യാദി|- ആദാരീ വേല്ലന്തരസദൃശപുഷ്പാ ആലിരിതി ലോകേ, ബിമ്ബീ രാസ്നാനുകാരിവിടപാ ലോഹിതഫലാ ച; കാര്തികകുണ്ഡസ്തു ആദാരിശിമ്ബീ ആഉലിരിതി പ്രസിദ്ധേതി വ്യാഖ്യാനയതി| കദമ്ബപുഷ്പീ ഭൂമികദമ്ബഃ, അലമ്ബുഷാമപരേ| ഏതാനി കഷായകല്പേന വിപാച്യ, തസ്മിന് കഷായേ സര്പിര്ഘൃതം വിപചേത്| ക്ഷീരേണ വേത്യാദി| മാഗധികാ വാ ക്ഷീരേണ സഹ യഥാഗ്നി ഉപയുജ്യമാനാ പണ്ഡുതാം ഹന്തീത്യര്ഥഃ||൧൯||-

Adhikarana 22 (20) · Śloka 20

ഹിതം ച യഷ്ടീമധുജം കഷായം ചൂര്ണം സമം വാ മധുനാऽവലിഹ്യാത് ||൨൦||

ഹിതം ചേത്യാദി| യഷ്ടീമധുകകഷായം മധുനാ സമമിത്യേകോ യോഗഃ| ചൂര്ണം വാ യഷ്ടീമധുകസ്യ മധുനാ സമം മധുനാ സഹ ലിഹ്യാദിതി ദ്വിതീയഃ| അന്യേ ‘ചൂര്ണം സമം വാ മധുനാऽവലിഹ്യാത്’ ഇത്യത്ര ‘ചൂര്ണം ലിഹേദ്വാ മധുനാ ദ്വിതീയമ്’ ഇതി പഠന്തി; തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ||൨൦||

Adhikarana 23 (21) · Śloka 21

ഗോമൂത്രയുക്തം ത്രിഫലാദലാനാം ദത്ത്വാऽऽയസം ചൂര്ണമനല്പകാലമ് | പ്രവാലമുക്താഞ്ജനശങ്ഖചൂര്ണം ലിഹ്യാത്തഥാ കാഞ്ചനഗൈരികോത്ഥമ് ||൨൧||

ഗോമൂത്രയൂക്തമിത്യാദി| ത്രിഫലാദലാനാം ചൂര്ണമായസം ചൂര്ണം ദത്ത്വാ ഗോമൂത്രയുക്തമനല്പകാലം ചിരകാലം ലിഹ്യാത്| ത്രിഫലാദലാനാമിതി ദലശബ്ദഃ അഷ്ഠീലാപരിഹാരാര്ഥമ്| അന്യേ ‘ഗോമൂത്രയുക്തം ത്രിഫലാദലാനാം’ ഇത്യത്ര ‘ഗോമൂത്രപീതത്രിഫലാദലാനാം’ ഇതി പഠന്തി, ഗോമൂത്രഭാവിതത്രിഫലാദലാനാമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| പ്രവാലേത്യാദി| പ്രവാലോ വിദ്രുമഃ, മുക്താ മൌക്തികമ്, അഞ്ജനം രസാഞ്ജനമ്| തഥേതി ഗോമൂത്രയുക്തമനല്പകാലം ലിഹ്യാദിത്യര്ഥഃ| കാഞ്ചനഗൈരികോത്ഥമിത്യത്രാപി തഥേതി സമ്ബധ്യതേ; തേന സുവര്ണഗൈരികചൂര്ണം ഗോമൂത്രയുതം ചിരകാലം ലിഹ്യാദിത്യര്ഥഃ| ‘ഗോമൂത്രപീതാം ത്രിഫലാം സപിഷ്ടാം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, ഗോമൂത്രപീതാം ഗോമൂത്രഭാവിതാം മധുനാ അവലിഹ്യാദിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൨൧||

Adhikarana 24 (22) · Śloka 22

ആജം ശകൃത്സ്യാത് കുഡവപ്രമാണം വിഡം ഹരിദ്രാ ലവണോത്തമം ച | പൃഥക് പലാംശാനി സമഗ്രമേതച്ചൂര്ണം ഹിതാശീ മധുനാऽവലിഹ്യാത് ||൨൨||

ആജമിത്യാദി| ആജം ശകൃത് ഛാഗലീപുരീഷമ്| കുഡവപ്രമാണം ചതുഷ്പലമാത്രമ്| വിഡം ലവണമ്| ലവണോത്തമം സൈന്ധവമ്| പൃഥക്പലാംശാനി വിഡാദീനി പൃഥക്പലമാത്രാണീത്യര്ഥഃ| സമഗ്രം സമസ്തമ്||൨൨||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

മണ്ഡൂരലോഹാഗ്നിവിഡങ്ഗപഥ്യാവ്യോഷാംശകഃ സര്വസമാനതാപ്യഃ | മൂത്രാസുതോऽയം മധുനാऽവലേഹഃ പാണ്ഡ്വാമയം ഹന്ത്യചിരേണ ഘോരമ് ||൨൩||

ഇദാനീം പാണ്ഡുരോഗേ സിദ്ധതമം യോഗമാഹ- മണ്ഡൂരേത്യാദി| മണ്ഡൂരം ലോഹകിട്ടാനുകാരി ദ്രവ്യമ്| അഗ്നിഃ ചിത്രകഃ| വ്യോഷം ത്രികടുകമ്| മണ്ഡൂരാദീനാം വ്യോഷപര്യന്താനാമംശഃ സമോ ഭാഗോ യസ്മിന് സ തഥേത്യര്ഥഃ| താപ്യോ മാക്ഷികധാതുഃ| മൂത്രാസുതഃ മൂത്രേ ഉഷിതഃ മൂത്രസന്ധിത ഇത്യര്ഥഃ||൨൩||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

ബിഭീതകായോമലനാഗരാണാം ചൂര്ണം തിലാനാം ച ഗുഡശ്ച മുഖ്യഃ | തക്രാനുപാനോ വടകഃ പ്രയുക്തഃ ക്ഷിണോതി ഘോരാനപി പാണ്ഡുരോഗാന് ||൨൪||

അപരമപി സിദ്ധതമം യോഗമാഹ- ബിഭീതകേത്യാദി| അയോമലം ലോഹസിങ്ഘാണകമ്| തിലാനാം കൃഷ്ണതിലാനാമപി ചൂര്ണമ്| ഗുഡശ്ച മുഖ്യ ഇതി സര്വസമോ ഗുഡോ നാര്ധഗുഡ ഇത്യര്ഥഃ| ക്ഷിണോതി ഹന്തി| യദ്യപ്യേതദ്യോഗദ്വയമനാര്ഷം തഥാऽപി സിദ്ധതമത്വേനാസ്മദ്ഗുരുസമ്മതത്വാദസ്മാഭിഃ പഠിതമ്||൨൪||

Adhikarana 27 (25-26) · Śloka 26

സൌവര്ചലം ഹിങ്ഗു കിരാതതിക്തം കലായമാത്രാണി സുഖാമ്ബുനാ വാ | മൂര്വാഹരിദ്രാമലകം ച ലിഹ്യാത് സ്ഥിതം ഗവാം സപ്തദിനാനി മൂത്രേ ||൨൫|| മൂലം ബലാചിത്രകയോഃ പിബേദ്വാ പാണ്ഡ്വാമയാര്തോऽക്ഷസമം ഹിതാശീ | സുഖാമ്ബുനാ വാ ലവണേന തുല്യം ശിഗ്രോഃ ഫലം ക്ഷീരഭുജോപയോജ്യമ് ||൨൬||

സൌവര്ചലമിത്യാദി| സൌവര്ചലാദീനാമേകത്വേന നിര്ദിഷ്ടാനാം ബഹുവചനാന്തം കലായമാത്രാണീതി വിശേഷണം സൌവര്ചലാദീനാം പ്രത്യേകം കലായമാത്രേതി പ്രമാണബോധനാര്ഥമ്| സുഖാമ്ബുനാ വാ ഈഷദുഷ്ണാമ്ബുനാ, ‘ലിഹേത്’ ഇതി വാക്യശേഷഃ| വാശബ്ദോऽത്ര യോഗാപേക്ഷയാ| മൂര്വേത്യാദി| മൂര്വാദികം സപ്തദിനാനി ഗവാം മൂത്രേ സ്ഥിതം ലിഹ്യാത്| മൂര്വാ ചോരസ്നായുഃ| ബലാചിത്രകയോഃ സമുദിതയോര്മൂലകല്കം വാ കര്ഷസമം ഹിതാശീ പാണ്ഡുരോഗാര്തോ മൂത്രേണ സുഖാമ്ബുനാ വാ പിബേദിത്യര്ഥഃ| കാര്തികകുണ്ഡസ്തു ‘മൂര്വാഹരിദ്രാമലകം പിബേദ്വാ സ്ഥിതം ഗവാം സപ്തദിനാനി മൂത്രേ’ ഇതി പഠതി; തത്ര തന്ത്രയുക്തിവശാത് ‘യത്ര തത്’ ഇതി പദം ദ്രഷ്ടവ്യം, തേന യത്ര മൂര്വാദികം സ്ഥിതം തത് പിബേദിത്യര്ഥഃ| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരമ്- “നിശാമലകമൂര്വാഭിര്ഭാവിതം സപ്ത വാസരാന്| ഗോമൂത്രം പിബതഃ പാണ്ഡുഃ കാമലാ ച പ്രണശ്യതി”- ഇതി| സുഖാമ്ബുനാ ഉഷ്ണോദകേന| ലവണേന സൈന്ധവേന| തുല്യം സമമ്| ശിഗ്രോഃ ഫലം ശോഭാഞ്ജനകഫലമ്| കലായമാത്രമിത്യനുവര്തനീയം, സൈന്ധവസ്യാപി ഹിങ്ഗുവദധികമാത്രസ്യാനഭിമതത്വാത്| ക്ഷീരഭുജാ ദുഗ്ധാശനേന| ഉപയോജ്യം പാനാദിവിധിനാ||൨൫-൨൬||

Adhikarana 28 (27) · Śloka 27

ന്യഗ്രോധവര്ഗസ്യ പിബേത് കഷായം ശീതം സിതാക്ഷൌദ്രയുതം ഹിതാശീ | ശാലാദികം ചാപ്യഥ സാരചൂര്ണം ധാത്രീഫലം വാ മധുനാऽവലിഹ്യാത് ||൨൭||

ന്യഗ്രോധവര്ഗസ്യേത്യാദി| ന്യഗ്രോധവര്ഗസ്യ ന്യഗ്രോധാദിഗണസ്യ| കഷായം ക്വാഥപാകപരിഭാഷയാ ക്വഥിതമ്| ശാലാദികം ചാऽപ്യഥ സാരചൂര്ണമിത്യാദി| ശാലസാരാദിചൂര്ണം മധുനാ അവലിഹ്യാത്, ആമലകചൂര്ണം വേത്യര്ഥഃ||൨൭||

Adhikarana 29 (28-29) · Śloka 30

വിഡങ്ഗമുസ്തത്രിഫലാജമോദപരൂഷകവ്യോഷവിനിര്ദഹന്യഃ | ചൂര്ണാനി കൃത്വാ ഗുഡശര്കരേ ച തഥൈവ സര്പിര്മധുനീ ശുഭേ ച ||൨൮|| സമ്ഭാരമേതദ്വിപചേന്നിധായ സാരോദകേ സാരവതോ ഗണസ്യ | ജാതം ച ലേഹ്യം മതിമാന് വിദിത്വാ നിധാപയേന്മോക്ഷകജേ സമുദ്ഗേ ||൨൯|| ഹന്ത്യേഷ ലേഹഃ ഖലു പാണ്ഡുരോഗം സശോഥമുഗ്രാമപി കാമലാം ച |൩൦|

വിഡങ്ഗമുസ്തത്രിഫലേത്യാദി| ഏതാനി വിഡങ്ഗാദിദ്രവ്യാണി ചൂര്ണീകൃതാനി , സാരവതോ ഗണസ്യ സാരോദകേ ശാലാസാരാദിഗണസാരക്വാഥേ, നിധായ നിക്ഷിപ്യ, തഥാ ശുഭേ നിര്മലേ കൃത്വാ ഗുഡശര്കരേ സര്പിര്മധുനീ ച നിക്ഷിപ്യ, ഐകധ്യം താവത് പചേത് യാവല്ലേഹ്യം സ്യാത്, തതശ്ച സഞ്ജാതലേഹ്യം വിദിത്വാ മതിമാന് വൈദ്യോ മോക്ഷകജേ സമുദ്ഗേ മോക്ഷകമയേ സമ്പുടേ നിധാപയേത് നിക്ഷിപേദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| വിനിര്ദഹനീ ചിത്രകഃ| ഗുഡശര്കരാവിഡങ്ഗാദിദ്രവ്യചൂര്ണപ്രമാണം സാരോദകചതുര്ഥാംശേന, മധുസര്പിഃപ്രമാണമപി തഥൈവ| നനു, ഉഷ്ണയോഗേന മധു വിരുധ്യതേ, തത് കഥം മധുനാ സഹാവലേഹപാകഃ? സത്യമ്, ഉഷ്ണേന സഹ മധുനോऽഭ്യവഹാരേ വിരോധോ ന പാകേ; തഥാ ച തന്ത്രാന്തരം- ‘സക്ഷൌദ്രാം ശര്കരാം പക്ത്വാ’ ഇത്യാദി| യദ്യപ്യത്ര പാണ്ഡുരോഗചികിത്സിതം സാമാന്യേനോക്തം, തഥാऽപ്യേതദേവ ചികിത്സിതം ദ്രവ്യസ്വരൂപേണ വികല്പ്യ യഥാദോഷം യോജ്യമ്| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരമ്- “പാണ്ഡുരോഗപ്രശാന്ത്യര്ഥമിദമുക്തം ചികിത്സിതമ്| വികല്പ്യൈവം ച ഭിഷജാ യഥാദോഷബലം പ്രതി|| സ്നേഹപ്രായം പവനജേ, തിക്തശീതം തു പൈത്തികേ| ശ്ലൈഷ്മികേ കടുരൂക്ഷോഷ്ണം, മിശ്രം സ്യാത് സാന്നിപാതികേ” (ച. ചി. ൧൬) ഇതി||൨൮-൨൯||-

Adhikarana 30 (30) · Śloka 30

സശര്കരാ കാമലിനാം ത്രിഭണ്ഡീ ഹിതാ ഗവാക്ഷീ സഗുഡാ ച ശുണ്ഠീ ||൩൦||

അതഃ പരം കാമലാചികിത്സിതമാഹ- സശര്കരേത്യാദി| ത്രിഭണ്ഡീ ത്രിവൃത്, സശര്കരാ കാമലിനാം ഹിതാ| ഗവാക്ഷീ ഇന്ദ്രവാരുണീ, സാ സഗുഡാ ഹിതാ, ശുണ്ഠ്യപി സഗുഡാ||൩൦||

Adhikarana 31 (31) · Śloka 31

കാലേയകേ ചാപി ഘൃതം വിപക്വം ഹിതം ച തത് സ്യാദ്രജനീവിമിശ്രമ് |൩൧|

കാലേയകേ ഇത്യാദി| കാലേയകം ദാരുഹരിദ്രാനുകാരി ദ്രവ്യം, തത്കല്കസാധിതം ഘൃതം, രജനീവിമിശ്രം ഹരിദ്രാചൂര്ണപ്രക്ഷേപയുതമ്|൩൧|-

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

ധാതും നദീജം ജതു ശൈലജം വാ കുമ്ഭാഹ്വയേ മൂത്രയുതം പിബേദ്വാ ||൩൧||

കുമ്ഭാഹ്വയചികിത്സാമാഹ- ധാതുമിത്യാദി| നദീജം ധാതും സുവര്ണമാക്ഷികമ്| തച്ച മൂത്രയുതം പിബേത്| ജതു ശൈലജം വേതി ശിലാജതു വാ മൂത്രയുതം പിബേത്||൩൧||

Adhikarana 33 (32) · Śloka 32

മൂത്രേ സ്ഥിതം സൈന്ധവസമ്പ്രയുക്തം മാസം പിബേദ്വാऽപി ഹി ലോഹകിട്ടമ് |൩൨|

മൂത്രേ സ്ഥിതമിത്യാദി| ഗോമൂത്രേ മാസമുഷിതം ലോഹകിട്ടം ലോഹമലം തേനൈവ മൂത്രേണ ചൂര്ണിതം സൈന്ധവയുക്തം കുമ്ഭാഹ്വയേ പിബേത്| ലോഹകിട്ടമിത്യത്ര ഹിരണ്യകിട്ടമിതി കേചിത് പഠന്തി; തന്നേച്ഛന്തി നിബന്ധകാരാഃ, ഹിരണ്യസ്യാമലത്വാത്|൩൨|-

Adhikarana 34 (32-35) · Śloka 35

ദഗ്ധ്വാऽക്ഷകാഷ്ഠൈര്മലമായസം വാ ഗോമൂത്രനിര്വാപിതമഷ്ടവാരാന് ||൩൨|| വിചൂര്ണ്യ ലീഢം മധുനാऽചിരേണ കുമ്ഭാഹ്വയം പാണ്ഡുഗദം നിഹന്യാത് | സിന്ധൂദ്ഭവം വാऽഗ്നിസമം ച കൃത്വാ ക്ഷിപ്ത്വാ ച മൂത്രേ സകൃദേവ തപ്തമ് ||൩൩|| ലൌഹം ച കിട്ടം ബഹുശശ്ച തപ്ത്വാ നിര്വാപ്യ മൂത്രേ ബഹുശസ്തഥൈവ | ഏകീകൃതം ഗോജലപിഷ്ടമേതദൈകധ്യമാവാപ്യ പചേദുഖായാമ് ||൩൪|| യഥാ ന ദഹ്യേത തഥാ വിശുഷ്കം ചൂര്ണീകൃതം പേയമുദശ്വിതാ തത് | തക്രൌദനാശീ വിജയേത രോഗം പാണ്ഡും തഥാ ദീപയതേऽനലം ച ||൩൫||

കുമ്ഭാഹ്വയേ സിദ്ധതമം യോഗമാഹ- ദഗ്ധ്വേത്യാദി| സിന്ധൂദ്ഭവം സൈന്ധവമ്| അഗ്നിസമം കൃത്വാ ബിഭീതകാഗ്നിനാ അഗ്നിവര്ണം കൃത്വേത്യര്ഥഃ| സകൃത് ഏകവാരമ്| ലൌഹം ച കിട്ടമിതി ലോഹസിംഹാണകമിത്യര്ഥഃ| നിര്വാപ്യ നിര്വാപിത്തം കൃത്വാ| ഏകീകൃതം സമഭാഗേന മിശ്രീകൃതം, ഗോജലപിഷ്ടം നിര്വാപണാവശിഷ്ടപഞ്ചഗുണേ ഗോമൂത്രേ പിഷ്ടമ്, ഉഖായാം സ്ഥാല്യാം നിക്ഷിപ്യ, മുഖം പിധായ, യഥാ ബാഷ്പോ ബഹിര്ന നിഃസരതി യഥാ ന ദഹ്യേത തഥാ വിപചേത്| തതശ്ച വിശുഷ്കം ചൂര്ണീകൃതമുദശ്വിതാ മഥിതേന സഹ പേയമ്| ജീര്ണേ ച തക്രൌദനം ഭോജയേദിത്യര്ഥഃ| അയമസൌശ്രുതോऽപി പൂര്വോക്തഹേതുത്വാദസ്മാഭിഃ പഠിതഃ| അസ്യ യോഗസ്യ തന്ത്രാന്തരേ ബിഭീതകലവണമിതി സഞ്ജ്ഞാ||൩൨-൩൫||

Adhikarana 35 (36) · Śloka 36

ദ്രാക്ഷാഗുഡൂച്യാമലകീരസൈശ്ച സിദ്ധം ഘൃതം ലാഘര(വ)കേ ഹിതം ച |൩൬|

ഇദാനീം ലാഘരചികിത്സാമാഹ- ദ്രാക്ഷേത്യാദി|൩൬|-

Adhikarana 36 (36-37) · Śloka 37

ഗൌഡാനരിഷ്ടാന് മധുശര്കരാശ്ച മൂത്രാസവാന് ക്ഷാരകൃതാംസ്തഥൈവ ||൩൬|| സ്നിഗ്ധാന് രസാനാമലകൈരുപേതാന് കോലാന്വിതാന് വാऽപി ഹി ജാങ്ഗലാനാമ് | സേവേത ശോഫാഭിഹിതാംശ്ച യോഗാന് പാണ്ഡ്വാമയീ ശാലിയവാംശ്ച നിത്യമ് ||൩൭||

ഇദാനീം തന്ത്രാന്തരോക്താന് സര്വാനേവാഭയാരിഷ്ടാദീന് ഭോജനം ച സങ്ഗൃഹ്ണന്നാഹ- ഗൌഡാനിത്യാദി| ഗൌഡാനരിഷ്ടാന് അഭയാരിഷ്ടാദീന്| മധുശര്കരാശ്ചേതി മധുശബ്ദേന മധ്വാസവഃ, സ ച ലോഹാരിഷ്ടപ്രഭൃതികഃ; ശര്കരാശബ്ദേന ശര്കരാസവഃ| മൂത്രാസവാന് കുഷ്ഠചികിത്സിതോക്താന്| ക്ഷാരകൃതാനാസവാന് ശ്ലീപദപഠിതാന്| സ്നിഗ്ധാന് രസാന് സ്നേഹഭൃഷ്ടാന് ജാങ്ഗലാനാം മാംസരസാന്; ആമലകൈരുപേതാന് ആമലകഫലസംസ്കൃതാന്, കോലാന്വിതാന് വേതി ബദരസംസ്കൃതാന്; വികല്പാഭിധാനം സാത്മ്യാപേക്ഷയാ| ശോഫാഭിഹിതാന് യോഗാന് ദേവദാരുശുണ്ഠീരസാദികാന്| ശാലയോ രക്തശാല്യാദയഃ||൩൬-൩൭||

Adhikarana 37 (38) · Śloka 38

ശ്വാസാതിസാരാരുചികാസമൂര്ച്ഛാതൃട്ഛര്ദി ശൂലജ്വരശോഫദാഹാന് | തഥാऽവിപാകസ്വരഭേദസാദാന് ജയേദ്യഥാസ്വം പ്രസാമീക്ഷ്യ ശാസ്ത്രമ് ||൩൮||

പാണ്ഡുരോഗോപദ്രവചികിത്സാമാഹ- ശ്വാസേത്യാദി| ഏതാന് ശ്വാസാദീനുപദ്രവാന്, യഥാസ്വം ശാസ്ത്രം യഥാത്മീയം ചികിത്സാശാസ്ത്രം പ്രസമീക്ഷ്യ ജയേത്| കേചിദമും പാഠമന്യഥാ പഠന്തി,- ‘തൃഷ്ണാം ജ്വരം ഛര്ദിമഥാതിസാരം മൂര്ച്ഛാം ക്ഷയം ശ്വാസമനന്നലിപ്സാമ് | തഥാऽവിപാകസ്വരഭേദസാദാന് ജയേദ്യഥാവത് പ്രസമീക്ഷ്യ ശാസ്ത്രമ്’- ഇതി| നനു, ജ്വരാതിസാരാന്വിതസ്യ തസ്യാസാധ്യത്വേന വക്ഷ്യമാണത്വാത് കുതോ ജ്വരാതിസാരയോശ്ചികിത്സാതിദേശഃ? ഉച്യതേ, അചിരോത്ഥിതയോസ്തയോഃ സതോഃ പാണ്ഡുരോഗിണഃ പ്രതികാര്യത്വാത്||൩൮||

Adhikarana 38 (39-40) · Śloka 40

അന്തേഷു ശൂനം പരിഹീനമധ്യം മ്ലാനം തഥാऽന്തേഷു ച മധ്യശൂനമ് | ഗുദേ ച ശേഫസ്യഥ മുഷ്കശൂനം പ്രതാമ്യമാനം ച വിസഞ്ജ്ഞകല്പമ് ||൩൯|| വിവര്ജയേത് പാണ്ഡുകിനം യശോऽര്ഥീ തഥാऽതിസാരജ്വരപീഡിതം ച ||൪൦||

ഇദാനീമനുപക്രമ്യസ്യ പാണ്ഡുരോഗിണോ ലക്ഷണമാഹ- അന്തേഷു ശൂനമിത്യാദി| അന്തേഷു ഹസ്തപാദമുഖേഷു| പരിഹീനമധ്യം കൃശമധ്യകായമ്| മ്ലാനം കൃശമ്| ഗുദേ ച ശേഫസീത്യത്രാപി ശൂനമിതി സമ്ബന്ധനീയം, ശേഫോ യോനിലിങ്ഗമ്| മുഷ്കശൂനമ് അണ്ഡകോഷശൂനമ്| യദ്യപി മധ്യശൂനമിത്യനേനൈവ ഗുദാദിശോഫഃ പ്രാപ്തഃ, തഥാऽപ്യന്തേ മ്ലാനതാം വിനാऽപി ഗുദാദിശോഫീ ത്യാജ്യ ഇതി ദര്ശനാര്ഥം ഗുദാദിശോഫകഥനമ്| പ്രതാമ്യമാനം മൂര്ച്ഛന്തമ്| വിസഞ്ജ്ഞകല്പം വേചേതനപ്രായമ്| യദ്യപി മൂര്ച്ഛായേന വിസഞ്ജ്ഞകല്പമിതി പ്രാപ്തം, തഥാऽപ്യഭിധാനം വിസഞ്ജ്ഞകല്പസ്യ വിശേഷേണാസാധ്യതാപ്രതിപാദനാര്ഥമ്| അതിസാരജ്വരപീഡിതമ് അതിസാരജ്വരാഭ്യാം പീഡിതമിത്യര്ഥഃ| യദ്യപി പാനകീഹലീമകചികിത്സിതം നോക്തം, തഥാऽപി പാണ്ഡുരോഗചികിത്സിതം തയോരപി കര്തവ്യമ്||൩൯-൪൦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 44

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ കായചികിത്സാതന്ത്രേ പാണ്ഡുരോഗപ്രതിഷേധോ നാമ (ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) ചതുശ്ചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ ||൪൪||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ കായചികിത്സാതന്ത്രേ പാണ്ഡുരോഗപ്രതിഷേധോ നാമ ചതുശ്ചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൪൪||