44. pāṇḍurōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതഃ പാണ്ഡുരോഗപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

വ്യവായമമ്ലം ലവണാനി മദ്യം മൃദം ദിവാസ്വപ്നമതീവ തീക്ഷ്ണമ് | നിഷേവമാണസ്യ വിദൂഷ്യ രക്തം കുര്വന്തി ദോഷാസ്ത്വചി പാണ്ഡുഭാവമ് ||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

പാണ്ഡ്വാമയോऽഷ്ടാര്ധവിധഃ പ്രദിഷ്ടഃ പൃഥക്സമസ്തൈര്യുഗപച്ച ദോഷൈഃ |൪|

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

സര്വേഷു ചൈതേഷ്വിഹ പാണ്ഡുഭാവോ യതോऽധികോऽതഃ ഖലു പാണ്ഡുരോഗഃ ||൪||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

ത്വക്സ്ഫോടനം ഷ്ഠീവനഗാത്രസാദൌ മൃദ്ഭക്ഷണം പ്രേക്ഷണകൂടശോഥഃ | വിണ്മൂത്രപീതത്വമഥാവിപാകോ ഭവിഷ്യതസ്തസ്യ പുരഃസരാണി ||൫||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

സ കാമലാപാനകിപാണ്ഡുരോഗഃ കുമ്ഭാഹ്വയോ ലാഘര(വ)കോऽലസാഖ്യഃ | വിഭാഷ്യതേ ലക്ഷണമസ്യ കൃത്സ്നം നിബോധ വക്ഷ്യാമ്യനുപൂര്വശസ്തത് ||൬||

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

കൃഷ്ണേക്ഷണം കൃഷ്ണസിരാവനദ്ധം തദ്വര്ണവിണ്മൂത്രനഖാനനം ച | വാതേന പാണ്ഡും മനുജം വ്യവസ്യേദ്യുക്തം തഥാऽന്യൈസ്തദുപദ്രവൈശ്ച ||൭||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

പീതേക്ഷണം പീതസിരാവനദ്ധം തദ്വര്ണവിണ്മൂത്രനഖാനനം ച | പിത്തേന പാണ്ഡും മനുജം വ്യവസ്യേദ്യുക്തം തഥാऽന്യൈസ്തദുപദ്രവൈശ്ച ||൮||

Adhikarana 9 (9) · Śloka 9

ശുക്ലേക്ഷണം ശുക്ലസിരാവനദ്ധം തദ്വര്ണവിണ്മൂത്രനഖാനനം ച | കഫേന പാണ്ഡും മനുജം വ്യവസ്യേദ്യുക്തം തഥാऽന്യൈസ്തദുപദ്രവൈശ്ച ||൯||

Adhikarana 10 (10) · Śloka 10

സര്വാത്മകേ സര്വമിദം വ്യവസ്യേദ്... |൧൦|

Adhikarana 11 (10) · Śloka 11

... വക്ഷ്യാമി ലിങ്ഗാന്യഥ കാമലായാഃ | യോ ഹ്യാമയാന്തേ സഹസാऽന്നമമ്ലമദ്യാദപഥ്യാനി ച തസ്യ പിത്തമ് ||൧൦|| കരോതി പാണ്ഡും വദനം വിശേഷാത് പൂര്വേരിതൌ തന്ദ്രിബലക്ഷയൌ ച |൧൧|

Adhikarana 12 (11) · Śloka 11

ഭേദസ്തു തസ്യാഃ ഖലു കുമ്ഭസാഹ്വഃ ശോഫോ മഹാംസ്തത്ര ച പര്വഭേദഃ ||൧൧||

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

ജ്വരാങ്ഗമര്ദഭ്രമസാദതന്ദ്രാക്ഷയാന്വിതോ ലാഘര(വ)കോऽലസാഖ്യഃ |൧൨|

Adhikarana 14 (12) · Śloka 12

തം വാതപിത്താദ്ധരിപീതനീലം ഹലീമകം നാമ വദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ ||൧൨||

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

ഉപദ്രവാസ്തേഷ്വരുചിഃ പിപാസാ ഛര്ദിര്ജ്വരോ മൂര്ധരുജാऽഗ്നിസാദഃ | ശോഫസ്തഥാ കണ്ഠഗതോऽബലത്വം മൂര്ച്ഛാ ക്ലമോ ഹൃദ്യവപീഡനം ച ||൧൩||

Adhikarana 16 (14-15) · Śloka 15

സാധ്യം തു പാണ്ഡ്വാമയിനം സമീക്ഷ്യ സ്നിഗ്ധം ഘൃതേനോര്ധ്വമധശ്ച ശുദ്ധമ് | സമ്പാദയേത് ക്ഷൌദ്രഘൃതപ്രഗാഢൈര്ഹരീതകീചൂര്ണയുതൈഃ പ്രയോഗൈഃ ||൧൪|| പിബേദ്ഘൃതം വാ രജനീവിപക്വം യത്ത്രൈഫലം തൈല്വകമേവ വാऽപി | വിരേചനദ്രവ്യകൃതം പിബേദ്വാ യോഗാംശ്ച വൈരേചനികാന് ഘൃതേന ||൧൫||

Adhikarana 17 (16) · Śloka 16

മൂത്രേ നികുമ്ഭാര്ധപലം വിപാച്യ പിബേദഭീക്ഷ്ണം കുഡവാര്ധമാത്രമ് | ഖാദേദ്ഗുഡം വാऽപ്യഭയാവിപക്വമാരഗ്വധാദിക്വഥിതം പിബേദ്വാ ||൧൬||

Adhikarana 18 (17) · Śloka 17

അയോരജോവ്യോഷവിഡങ്ഗചൂര്ണം ലിഹ്യാദ്ധരിദ്രാം ത്രിഫലാന്വിതാം വാ | സര്പിര്മധുഭ്യാം വിദധീത വാऽപി ശാസ്ത്രപ്രദേശാഭിഹിതാംശ്ച യോഗാന് ||൧൭||

Adhikarana 19 (18) · Śloka 18

ഹരേച്ച ദോഷാന് ബഹുശോऽല്പമാത്രാന് ശ്വയേദ്ധി ദോഷേഷ്വതിനിര്ഹൃതേഷു |൧൮|

Adhikarana 20 (18) · Śloka 18

ധാത്രീഫലാനാം രസമിക്ഷുജം ച മന്ഥം പിബേത് ക്ഷൌദ്രയുതം ഹിതാശീ ||൧൮||

Adhikarana 21 (19) · Śloka 20

ഉമേ ബൃഹത്യൌ രജനീം ശുകാഖ്യാം കാകാദനീം ചാപി സകാകമാചീമ് | ആദാരിബിമ്ബീം സകദമ്ബപുഷ്പീം വിപാച്യ സര്പിര്വിപചേത് കഷായേ ||൧൯|| തത് പാണ്ഡുതാം ഹന്ത്യുപയുജ്യമാനം ക്ഷീരേണ വാ മാഗധികാ യഥാഗ്നി |൨൦|

Adhikarana 22 (20) · Śloka 20

ഹിതം ച യഷ്ടീമധുജം കഷായം ചൂര്ണം സമം വാ മധുനാऽവലിഹ്യാത് ||൨൦||

Adhikarana 23 (21) · Śloka 21

ഗോമൂത്രയുക്തം ത്രിഫലാദലാനാം ദത്ത്വാऽऽയസം ചൂര്ണമനല്പകാലമ് | പ്രവാലമുക്താഞ്ജനശങ്ഖചൂര്ണം ലിഹ്യാത്തഥാ കാഞ്ചനഗൈരികോത്ഥമ് ||൨൧||

Adhikarana 24 (22) · Śloka 22

ആജം ശകൃത്സ്യാത് കുഡവപ്രമാണം വിഡം ഹരിദ്രാ ലവണോത്തമം ച | പൃഥക് പലാംശാനി സമഗ്രമേതച്ചൂര്ണം ഹിതാശീ മധുനാऽവലിഹ്യാത് ||൨൨||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

മണ്ഡൂരലോഹാഗ്നിവിഡങ്ഗപഥ്യാവ്യോഷാംശകഃ സര്വസമാനതാപ്യഃ | മൂത്രാസുതോऽയം മധുനാऽവലേഹഃ പാണ്ഡ്വാമയം ഹന്ത്യചിരേണ ഘോരമ് ||൨൩||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

ബിഭീതകായോമലനാഗരാണാം ചൂര്ണം തിലാനാം ച ഗുഡശ്ച മുഖ്യഃ | തക്രാനുപാനോ വടകഃ പ്രയുക്തഃ ക്ഷിണോതി ഘോരാനപി പാണ്ഡുരോഗാന് ||൨൪||

Adhikarana 27 (25-26) · Śloka 26

സൌവര്ചലം ഹിങ്ഗു കിരാതതിക്തം കലായമാത്രാണി സുഖാമ്ബുനാ വാ | മൂര്വാഹരിദ്രാമലകം ച ലിഹ്യാത് സ്ഥിതം ഗവാം സപ്തദിനാനി മൂത്രേ ||൨൫|| മൂലം ബലാചിത്രകയോഃ പിബേദ്വാ പാണ്ഡ്വാമയാര്തോऽക്ഷസമം ഹിതാശീ | സുഖാമ്ബുനാ വാ ലവണേന തുല്യം ശിഗ്രോഃ ഫലം ക്ഷീരഭുജോപയോജ്യമ് ||൨൬||

Adhikarana 28 (27) · Śloka 27

ന്യഗ്രോധവര്ഗസ്യ പിബേത് കഷായം ശീതം സിതാക്ഷൌദ്രയുതം ഹിതാശീ | ശാലാദികം ചാപ്യഥ സാരചൂര്ണം ധാത്രീഫലം വാ മധുനാऽവലിഹ്യാത് ||൨൭||

Adhikarana 29 (28-29) · Śloka 30

വിഡങ്ഗമുസ്തത്രിഫലാജമോദപരൂഷകവ്യോഷവിനിര്ദഹന്യഃ | ചൂര്ണാനി കൃത്വാ ഗുഡശര്കരേ ച തഥൈവ സര്പിര്മധുനീ ശുഭേ ച ||൨൮|| സമ്ഭാരമേതദ്വിപചേന്നിധായ സാരോദകേ സാരവതോ ഗണസ്യ | ജാതം ച ലേഹ്യം മതിമാന് വിദിത്വാ നിധാപയേന്മോക്ഷകജേ സമുദ്ഗേ ||൨൯|| ഹന്ത്യേഷ ലേഹഃ ഖലു പാണ്ഡുരോഗം സശോഥമുഗ്രാമപി കാമലാം ച |൩൦|

Adhikarana 30 (30) · Śloka 30

സശര്കരാ കാമലിനാം ത്രിഭണ്ഡീ ഹിതാ ഗവാക്ഷീ സഗുഡാ ച ശുണ്ഠീ ||൩൦||

Adhikarana 31 (31) · Śloka 31

കാലേയകേ ചാപി ഘൃതം വിപക്വം ഹിതം ച തത് സ്യാദ്രജനീവിമിശ്രമ് |൩൧|

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

ധാതും നദീജം ജതു ശൈലജം വാ കുമ്ഭാഹ്വയേ മൂത്രയുതം പിബേദ്വാ ||൩൧||

Adhikarana 33 (32) · Śloka 32

മൂത്രേ സ്ഥിതം സൈന്ധവസമ്പ്രയുക്തം മാസം പിബേദ്വാऽപി ഹി ലോഹകിട്ടമ് |൩൨|

Adhikarana 34 (32-35) · Śloka 35

ദഗ്ധ്വാऽക്ഷകാഷ്ഠൈര്മലമായസം വാ ഗോമൂത്രനിര്വാപിതമഷ്ടവാരാന് ||൩൨|| വിചൂര്ണ്യ ലീഢം മധുനാऽചിരേണ കുമ്ഭാഹ്വയം പാണ്ഡുഗദം നിഹന്യാത് | സിന്ധൂദ്ഭവം വാऽഗ്നിസമം ച കൃത്വാ ക്ഷിപ്ത്വാ ച മൂത്രേ സകൃദേവ തപ്തമ് ||൩൩|| ലൌഹം ച കിട്ടം ബഹുശശ്ച തപ്ത്വാ നിര്വാപ്യ മൂത്രേ ബഹുശസ്തഥൈവ | ഏകീകൃതം ഗോജലപിഷ്ടമേതദൈകധ്യമാവാപ്യ പചേദുഖായാമ് ||൩൪|| യഥാ ന ദഹ്യേത തഥാ വിശുഷ്കം ചൂര്ണീകൃതം പേയമുദശ്വിതാ തത് | തക്രൌദനാശീ വിജയേത രോഗം പാണ്ഡും തഥാ ദീപയതേऽനലം ച ||൩൫||

Adhikarana 35 (36) · Śloka 36

ദ്രാക്ഷാഗുഡൂച്യാമലകീരസൈശ്ച സിദ്ധം ഘൃതം ലാഘര(വ)കേ ഹിതം ച |൩൬|

Adhikarana 36 (36-37) · Śloka 37

ഗൌഡാനരിഷ്ടാന് മധുശര്കരാശ്ച മൂത്രാസവാന് ക്ഷാരകൃതാംസ്തഥൈവ ||൩൬|| സ്നിഗ്ധാന് രസാനാമലകൈരുപേതാന് കോലാന്വിതാന് വാऽപി ഹി ജാങ്ഗലാനാമ് | സേവേത ശോഫാഭിഹിതാംശ്ച യോഗാന് പാണ്ഡ്വാമയീ ശാലിയവാംശ്ച നിത്യമ് ||൩൭||

Adhikarana 37 (38) · Śloka 38

ശ്വാസാതിസാരാരുചികാസമൂര്ച്ഛാതൃട്ഛര്ദി ശൂലജ്വരശോഫദാഹാന് | തഥാऽവിപാകസ്വരഭേദസാദാന് ജയേദ്യഥാസ്വം പ്രസാമീക്ഷ്യ ശാസ്ത്രമ് ||൩൮||

Adhikarana 38 (39-40) · Śloka 40

അന്തേഷു ശൂനം പരിഹീനമധ്യം മ്ലാനം തഥാऽന്തേഷു ച മധ്യശൂനമ് | ഗുദേ ച ശേഫസ്യഥ മുഷ്കശൂനം പ്രതാമ്യമാനം ച വിസഞ്ജ്ഞകല്പമ് ||൩൯|| വിവര്ജയേത് പാണ്ഡുകിനം യശോऽര്ഥീ തഥാऽതിസാരജ്വരപീഡിതം ച ||൪൦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 44

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ കായചികിത്സാതന്ത്രേ പാണ്ഡുരോഗപ്രതിഷേധോ നാമ (ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) ചതുശ്ചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ ||൪൪||