44. pāṇḍurōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతః పాండురోగప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

హృద్రోగప్రతిషేధానంతరం సంఖ్యాసామ్యాత్ తీక్ష్ణామ్లకటుకాదిహృద్రోగచికిత్సితస్య హేతుత్వాత్ పాండురోగప్రతిషేధారంభో యుక్త ఇత్యాహ- అథాత ఇత్యాది| అత్రాదిశబ్దద్వయం లుప్తం ద్రష్టవ్యం, తేన పాండ్వాదిరోగాదిప్రతిషేధమితి| తత్ర ప్రథమేనాదిశబ్దేన కృష్ణపీతమిశ్రా వర్ణా గ్రాహ్యాః, కామలాదయో ద్వితీయేన; అపరే తు పాండువర్ణాధిక్యాత్ సర్వే ఏవ పాండురోగాః ప్రోచ్యంత ఇతి మత్వా ఏకమేవాదిశబ్దం లుప్తం వర్ణయంతి; తే చ ఆదిశబ్దాత్ కామలాదీన్ గృహ్ణంతి| అపరే త్వాదిశబ్దం వినాఽపి కామలాదీన్ గృహ్ణంతి, పాండురోగాంతర్భావాత్తేషామితి||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

వ్యవాయమమ్లం లవణాని మద్యం మృదం దివాస్వప్నమతీవ తీక్ష్ణం | నిషేవమాణస్య విదూష్య రక్తం కుర్వంతి దోషాస్త్వచి పాండుభావం ||3||

పాండురోగస్య హేతుసంప్రాప్తీ ఆహ- వ్యవాయమమ్లమిత్యాది| వ్యవాయాదీని నిషేవమాణస్య పురుషస్య దుష్టా దోషా రక్తం విదూష్య త్వచి పాండుభావం కుర్వంతీతి పిండార్థః| వ్యవాయః స్త్రీసేవా, స చ సర్వదోషప్రకోపకః, అన్యే తు వాతపిత్తప్రకోపకత్వం వ్యవాయస్య మన్యంతే భారహరణాదౌ క్రోధాదౌ చ తత్పాఠాత్| అమ్లలవణయోః పిత్తకఫకరత్వం| మృత్తికా సర్వదోషప్రకోపణీ, నానావిధత్వాత్; తథా చోక్తం,- “కషాయా మారుతం, పిత్తమూషరా, మధురా కఫం| కోపయేన్మృద్రసాదీంశ్చ రౌక్ష్యాద్భుక్తం విరూక్షయేత్”- ఇతి| దివాస్వప్నః త్రిదోషప్రకోపకః| తీక్ష్ణం పిత్తకోపి| ఏవం యథాస్వం యథాసంభవం హేతురుక్తః| విదూష్య రక్తమిత్యాదికా సంప్రాప్తిః| అతీవ తీక్ష్ణమిత్యత్ర ఆదిశబ్దో లుప్తో ద్రష్టవ్యః; తేన పిష్టపయోమాషతిలాదీనాం గ్రహణం| కేచిత్ ‘మృన్మద్యమత్స్యామిషతీక్ష్ణపిష్టపయోదివాస్వప్నతిలేక్షుమాషాన్| నిషేవమాణస్య’- ఇతి పఠంతి, శేషం సమం| తేఽపి లుప్తాదిశబ్దాత్ వ్యవాయాదీని గృహ్ణంతి| అపరే ‘అతీవ తీక్ష్ణం’ ఇత్యత్ర ‘అతీవరూక్షం’ ఇతి పఠంతి||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

పాండ్వామయోఽష్టార్ధవిధః ప్రదిష్టః పృథక్సమస్తైర్యుగపచ్చ దోషైః |4|

సంఖ్యామాహ- పాండ్విత్యాది| అష్టార్ధవిధిః చతుర్విధః; కథం చతుర్విధ ఇత్యాహ- పృథగిత్యాది| పృథగ్దోషైః త్రయః, సమస్తైః ఏకః| యుగపదితి పదం దోషత్రయస్యైకకాలప్రకోపసూచనార్థం| యద్యపి తంత్రాంతరే మృజ్జః పాండురోగః పంచమః కథితః, తథాఽప్యత్ర మృజ్జస్త్రిదోషజ ఏవాంతర్భూతః, వక్ష్యమాణాశ్చ కామలాదయః పాండురోగస్యైవ పర్యాయాః; అతోఽత్ర చత్వార ఏవ| కేచిత్ పాండ్వామయస్త్వష్టవిధ ఇతి పఠంతి| తన్మతే పృథగ్దోషైః త్రయః, సమస్తైః ఏకః, మృద్భక్షణాత్ ఏకః, ద్వే కామలే చ, ఏకో హలీమకః, ఏవం పాండురోగోఽష్టవిధః| తథా చ తంత్రాంతరం- “వాతేన పిత్తేన కఫేన చాపి త్రిదోషమృద్భక్షణసంభవః స్యాత్| ద్వే కామలే చైకహలీమకశ్చ స చాష్టధైవం త్విహ పాండురోగః”- ఇతి|4|-

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

సర్వేషు చైతేష్విహ పాండుభావో యతోఽధికోఽతః ఖలు పాండురోగః ||4||

యద్యపి వాతాదిభేదేన కృష్ణాదివర్ణత్వమభిధాస్యతి, తథాఽప్యస్య వికారస్య పాండువర్ణాధిక్యాత్ పాండురోగవ్యపదేశ ఇతి దర్శయన్నాహ- సర్వేషు చైతేష్విహ పాండుభావ ఇత్యాది||4||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

త్వక్స్ఫోటనం ష్ఠీవనగాత్రసాదౌ మృద్భక్షణం ప్రేక్షణకూటశోథః | విణ్మూత్రపీతత్వమథావిపాకో భవిష్యతస్తస్య పురఃసరాణి ||5||

ఇదానీం పాండురోగపూర్వరూపాణ్యాహ- త్వగిత్యాది| త్వక్స్ఫోటః త్వచాం స్ఫుటనం| ష్ఠీవనం థూత్కరణం| యద్యప్యత్ర మృద్భక్షణం కథితం, తథాఽపి మృద్భక్షణే ఇచ్ఛా గమ్యతే| ప్రేక్షణం అక్షి| అవిపాక ఆహారస్య| పురఃసరాణి అగ్రేసరాణి||5||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

స కామలాపానకిపాండురోగః కుంభాహ్వయో లాఘర(వ)కోఽలసాఖ్యః | విభాష్యతే లక్షణమస్య కృత్స్నం నిబోధ వక్ష్యామ్యనుపూర్వశస్తత్ ||6||

తస్యైవ పాండురోగస్య పర్యాయానాహ- స ఇత్యాది| స రోగః కామలాదికాభిః సంజ్ఞాభిర్విభాష్యతే వివిధం భాష్యతే| అస్యేతి కామలాదిపర్యాయైర్నిర్దిష్టస్య రోగస్య| అనుపూర్వశః పూర్వం పూర్వమనుపూర్వేణేత్యర్థః| తం పాండురోగం||6||

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

కృష్ణేక్షణం కృష్ణసిరావనద్ధం తద్వర్ణవిణ్మూత్రనఖాననం చ | వాతేన పాండుం మనుజం వ్యవస్యేద్యుక్తం తథాఽన్యైస్తదుపద్రవైశ్చ ||7||

వాతికపాండురోగలక్షణమాహ- కృష్ణేక్షణమిత్యాది| కృష్ణేక్షణం కృష్ణాక్షికం| తద్వర్ణవిణ్మూత్రనఖాననం కృష్ణవర్ణవిణ్మూత్రనఖమిత్యర్థః| తదుపద్రవైః వాతోపద్రవైః||7||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

పీతేక్షణం పీతసిరావనద్ధం తద్వర్ణవిణ్మూత్రనఖాననం చ | పిత్తేన పాండుం మనుజం వ్యవస్యేద్యుక్తం తథాఽన్యైస్తదుపద్రవైశ్చ ||8||

పైత్తికపాండురోగలక్షణమాహ- పీతేత్యాది| తద్వర్ణం పీతవర్ణం| తదుపద్రవైః పిత్తోపద్రవైరిత్యర్థః||8||

Adhikarana 9 (9) · Śloka 9

శుక్లేక్షణం శుక్లసిరావనద్ధం తద్వర్ణవిణ్మూత్రనఖాననం చ | కఫేన పాండుం మనుజం వ్యవస్యేద్యుక్తం తథాఽన్యైస్తదుపద్రవైశ్చ ||9||

శ్లైష్మికపాండురోగలక్షణమాహ- శుక్లేత్యాది| తద్వర్ణం శుక్లవర్ణం, తదుపద్రవైః కఫోపద్రవైః||9||

Adhikarana 10 (10) · Śloka 10

సర్వాత్మకే సర్వమిదం వ్యవస్యేద్... |10|

సాన్నిపాతికపాండురోగలక్షణమాహ- సర్వాత్మకే సర్వమిదమిత్యాది| సర్వాత్మకే సాన్నిపాతికే పాండురోగే, సర్వం సమస్తం, ఇదం వాతాదిజ పాండురోగలక్షణం, వ్యవస్యేత్ జానీయాత్|10|-

Adhikarana 11 (10) · Śloka 11

... వక్ష్యామి లింగాన్యథ కామలాయాః | యో హ్యామయాంతే సహసాఽన్నమమ్లమద్యాదపథ్యాని చ తస్య పిత్తం ||10|| కరోతి పాండుం వదనం విశేషాత్ పూర్వేరితౌ తంద్రిబలక్షయౌ చ |11|

ఇదానీం పాండురోగపర్యాయభూతాయా అపి కామలాయా లక్షణమాహ- వక్ష్యామీత్యాది| నను, యది పాండురోగస్య పర్యాయః కామలా, తత్ కథం తస్య లక్షణాన్యుక్తాని? సత్యం, యథా పాండురోగాణాం వాతాదిజానాం ప్రతిస్వం భేదో విద్యతే తథాఽస్యాపీతి న దోషః; ఏతేన కామలాదీనాం సంజ్ఞానాం విశిష్టావస్థావిషయత్వాద్విశిష్టత్వం, పర్యాయత్వం పాండురోగత్వాపరిత్యాగాత్| తాన్యేవ లింగాన్యాహ- య ఇత్యాది| ‘వక్ష్యామి లింగాన్యథ కామలాయా’ ఇత్యభిధాయ కామలాకారణవచనం భవిష్యంత్యా అపి తస్యాః పరిజ్ఞానార్థం| ఆమయాంతే పాండురోగాంతే అన్యరోగాంతే చ| సహసా శీఘ్రం| అన్నమమ్లం అమ్లభోజనం| పాండుమిత్యత్ర దేహమితి శేషః| ‘పూర్వేరితౌ తంద్రిబలక్షయౌ చ’ ఇతి శారీరస్థానే గర్భవ్యాకరణాధ్యాయే తంద్రా కథితా, సూత్రస్థానే దోషాదిక్షయవృద్ధ్యధ్యాయే బలక్షయ ఇత్యర్థః| నను, తంద్రాశబ్దస్య వ్యుత్పాదితత్వాత్ కథం తంద్రిబలక్షయావితి? సత్యం, కృష్యాదేరాకృతిగణత్వేనేక్ప్రత్యయాంతత్వేన సాధు| అన్యే ‘తంద్రాఽబలత్వం ప్రథమోదితం చ’ ఇతి పఠంతి; తత్రాపి స ఏవార్థః| అపరే 'ప్రథమోదితాంశ్చా ఇతి పఠంతి; తే చ పాండురోగోక్తలింగవిశేషాన్ గృహ్ణంతి| ‘పాండువదనం’ ఇత్యత్ర ‘పీతవదనం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తం చానార్షం టీకాకారా భాషంతే||10||-

Adhikarana 12 (11) · Śloka 11

భేదస్తు తస్యాః ఖలు కుంభసాహ్వః శోఫో మహాంస్తత్ర చ పర్వభేదః ||11||

ఇదానీం కామలాభేదమాహ- భేద ఇత్యాది| తత్రేతి కుంభసాహ్వే| పర్వభేదః సంధిపీడా| కుంభసాహ్వః తంత్రాంతరే కుంభకామలేతి కథ్యతే||11||

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

జ్వరాంగమర్దభ్రమసాదతంద్రాక్షయాన్వితో లాఘర(వ)కోఽలసాఖ్యః |12|

తస్యైవ కుంభసాహ్వస్యావస్థాయాం సంజ్ఞాంతరమాహ- జ్వరాంగమర్దేత్యాది| స ఏవ కుంభసాహ్వో జ్వరాదియుక్తో లాఘరకోఽలసాఖ్యః స్యాదితి పిండార్థః| లాఘరకః కథ్యతే అలసకశ్చ కథ్యత ఇత్యర్థః| అంగమర్దో వేదనావిశేషః, స్ఫుటనికేత్యపరే| అన్యే పాండురోగ ఏవ జ్వరాదియుక్తః కుంభసాహ్వః కథ్యత ఇతి మన్యంతే| అస్యైవ అవస్థాభేదం పానకీతి తంత్రాంతరీయాః పఠంతి| తద్యథా- “సంతాపో భిన్నవర్చస్త్వం బహిరంతశ్చ పీతతా| పాండుతా నేత్రరోగశ్చ పానకీలక్షణం వదేత్”- ఇతి|12|-

Adhikarana 14 (12) · Śloka 12

తం వాతపిత్తాద్ధరిపీతనీలం హలీమకం నామ వదంతి తజ్జ్ఞాః ||12||

ఇదానీం హలీమకలక్షణమాహ- తమిత్యాది| తం పాండురోగం| కుంభసాహ్వో యదా హరితపీతనీలః స్యాత్, తదా తజ్జ్ఞాః కాయచికిత్సావిదో హలీమకం నామ వదంతి| హరి హరితం, నీలం శ్యావం| కేచిత్తు ‘తం వాతపిత్తాభిపరీతలింగం’ ఇతి పఠిత్వా వాతపిత్తాభ్యామభిపరీతం సంబద్ధం లింగం యస్య తథేతి వ్యాఖ్యానయంతి||12||

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

ఉపద్రవాస్తేష్వరుచిః పిపాసా ఛర్దిర్జ్వరో మూర్ధరుజాఽగ్నిసాదః | శోఫస్తథా కంఠగతోఽబలత్వం మూర్చ్ఛా క్లమో హృద్యవపీడనం చ ||13||

ఇదానీం పాండురోగోపద్రవానాహ- ఉపద్రవా ఇత్యాది| తేషు పాండురోగేషు| మూర్ధరుజా శిరోవ్యథా| అబలత్వం నిర్బలత్వం| సోపద్రవస్య పాండురోగస్య కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వమసాధ్యత్వం చ యథావస్థం బోద్ధవ్యం||13||

Adhikarana 16 (14-15) · Śloka 15

సాధ్యం తు పాండ్వామయినం సమీక్ష్య స్నిగ్ధం ఘృతేనోర్ధ్వమధశ్చ శుద్ధం | సంపాదయేత్ క్షౌద్రఘృతప్రగాఢైర్హరీతకీచూర్ణయుతైః ప్రయోగైః ||14|| పిబేద్ఘృతం వా రజనీవిపక్వం యత్త్రైఫలం తైల్వకమేవ వాఽపి | విరేచనద్రవ్యకృతం పిబేద్వా యోగాంశ్చ వైరేచనికాన్ ఘృతేన ||15||

ఇదానీం చికిత్సితమాహ- సాధ్యమిత్యాది| సాధ్యపాండురోగజ్ఞానం వక్ష్యమాణాసాధ్యలక్షణవిపర్యయాదరిష్టలక్షణవైపరీత్యాచ్చ| ఘృతేనేతి కట్వరకల్యాణకదాధికమహాతిక్తపంచగవ్యాదినా, అన్యే కేవలేనైవ గవ్యఘృతేనేత్యాహుః| యదత్ర పాండురోగేషు ఘృతేనైవ స్నేహనముక్తం తత్తేషాం పిత్తభూయిష్ఠత్వాద్రక్తదూష్యత్వాచ్చ| యద్యపి పాండురోగే ఊర్ధ్వశోధనం నిషిద్ధం, తథాఽపి ఋతుదేశప్రకృతికాలశరీరాపేక్షయా మృదు వమనం దేయం| తథా చ తంత్రాంతరం,- “కాలం చ దేశప్రకృతీ శరీరం సమీక్ష్య దద్యాద్వమనం విధిజ్ఞః| వాంతస్య తీక్ష్ణాన్యనులోమనాని కల్పోపదిష్టాని భిషగ్విదధ్యాత్”- ఇతి| వమనానంతరం వక్ష్యమాణైః శాలిప్రభృతిభిః కృతసంసర్జనక్రమస్య దోషశమనార్థమాహ- సంపాదయేదిత్యాది| శుద్ధం పాండురోగిణమేవంభూతైః ప్రయోగైర్వక్ష్యమాణయోగైః శేషదోషశమనార్థం సంపాదయేత్ సమ్యక్ యోజయేదిత్యర్థః| నను, సర్పిర్మధుహరీతకీయుక్తమేకమేవాయోరజోయోగమభిధాస్యతి, తత్ కథం ప్రయోగైరితి బహువచనం? సత్యం, ప్రదేశాంతరోక్తానాం నవాయసప్రభృతీనామత్ర శస్తత్వాత్| పిబేద్ఘృతం వేత్యాది| రజనీవిపక్వం హరిద్రాకల్కసాధితం|త్రైఫలం త్రిఫలాసాధితం| తైల్వకమితి తిల్వకః పట్టికారోధ్రః, తేన సాధితమిత్యర్థః; అన్యే తైల్వకం వాతవ్యాధ్యుక్తమాహుః| విరేచనద్రవ్యకృతమిత్యాది|- త్రివృదాదిసంస్కృతం ఘృతం; వైరేచనికాన్ యోగాన్ విరేచనద్రవ్యవికల్పోక్తాన్, తాంశ్చ ఘృతేన పిబేత్||14-15||

Adhikarana 17 (16) · Śloka 16

మూత్రే నికుంభార్ధపలం విపాచ్య పిబేదభీక్ష్ణం కుడవార్ధమాత్రం | ఖాదేద్గుడం వాఽప్యభయావిపక్వమారగ్వధాదిక్వథితం పిబేద్వా ||16||

ఇదానీం పాండురోగేఽపరాణ్యపి విరేచనాన్యాహ- మూత్రే ఇత్యాది| నికుంభా దంతీ, తస్యా అర్ధపలం మహిషీమూత్రే షోడశగుణే విపాచ్య, చతుర్భాగావశిష్టం కుడవార్ధమాత్రం పలద్వయమాత్రం, విరేకాయ పిబేదిత్యర్థః| గుడ ఇక్షువికృతిః| అభయావిపక్వం హరీతకీక్వాథవిపక్వం, అన్యే అభయావిపక్వం గుడకం సహరీతకీప్రభృతికమాహుః| అపరే ‘అభయావిమిశ్రం’ ఇతి పఠంతి| ముహుర్వైరేచనికయోగనిర్దేశాత్ పాండురోగే విరేచనస్యాత్యంతహితత్వం జ్ఞేయం||16||

Adhikarana 18 (17) · Śloka 17

అయోరజోవ్యోషవిడంగచూర్ణం లిహ్యాద్ధరిద్రాం త్రిఫలాన్వితాం వా | సర్పిర్మధుభ్యాం విదధీత వాఽపి శాస్త్రప్రదేశాభిహితాంశ్చ యోగాన్ ||17||

కిం పాండురోగే పూర్వోక్తమేవ కార్యముతాన్యదపీత్యాహ- అయ ఇత్యాది| అయోరజోవ్యోషవిడంగచూర్ణమిత్యేకో యోగః| హరిద్రాం త్రిఫలాన్వితామితి ద్వితీయో యోగః| అయోరజో లోహచూర్ణం| వ్యోషం త్రికటుకం| ‘లిహ్యాత్’ ఇత్యాత్ర ‘మధుసర్పిర్భ్యాం’ ఇతి సంబంధనీయం| హరిద్రాం పిండహరిద్రాం| కేచిత్ హరిద్రాశబ్దేన ఆదౌ దారుశబ్దలోపాత్ దారుహరిద్రాం గృహ్ణంతి| విదధీత వాఽపీత్యాది| విదధీత కుర్వీత| శాస్త్రప్రదేశాభిహితాంశ్చ యోగాన్ శాస్త్రేఽన్యప్రదేశోక్తాన్ నవాయసాదీన్||17||

Adhikarana 19 (18) · Śloka 18

హరేచ్చ దోషాన్ బహుశోఽల్పమాత్రాన్ శ్వయేద్ధి దోషేష్వతినిర్హృతేషు |18|

ఇదానీం పాండురోగే యత్ శోధనముక్తం తదల్పమాత్రయా కర్తవ్యమిత్యాహ- హరేచ్చ దోషానిత్యాది| బహుశో బహూన్ వారాన్| అల్పమాత్రాన్ స్తోకస్తోకాన్| కస్మాత్ స్తోకాన్ స్తోకాన్ హరేదిత్యాహ- శ్వయేద్ధి దోషేష్విత్యాది| శ్వయేత్ శ్వయథుం ప్రాప్నుయాత్| హి యస్మాదర్థే| అత్ర పాఠాంతరం- ‘హరేచ్చ దోషాన్ బహుశోఽల్పమాత్రాన్ శుద్ధేషు దోషేష్వభినిర్హృతేషు’ ఇతి| శుద్ధేషు దుష్టిరహితేషు; అభినిర్హృతేష్విత్యభిశబ్దః సమ్యగర్థః, అతియోగస్యానిష్టత్వాత్|18|-

Adhikarana 20 (18) · Śloka 18

ధాత్రీఫలానాం రసమిక్షుజం చ మంథం పిబేత్ క్షౌద్రయుతం హితాశీ ||18||

ధాత్రీఫలానామిత్యాది| ధాత్రీఫలానామామలకఫలానాం స్వరసం క్షౌద్రయుతం పిబేదిత్యేకో యోగః| ఇక్షుజం రసం క్షౌద్రయుతమితి ద్వితీయః| మంథమితి “శక్తవః సర్పిషాఽభ్యక్తాః శీతవారిపరిప్లుతాః”- ఇత్యాద్యుక్తలక్షణం క్షౌద్రయుతమితి తృతీయః| తథా చ తంత్రాంతరం- “పిబేత్ సుశీతలాన్ మంథాన్ ఘృతాక్తాన్ మధుసంయుతాన్| సక్షౌద్రం వా రసం ధాత్ర్యా ఇక్షోర్వాఽపి హితాశనః”- ఇతి| తంత్రాంతరే పాండురోగే మంథశబ్దేన విశిష్టో మంథ ఉచ్యతే| తద్యథా- “ధాత్రీఫలరసే శక్తూనిక్షూణాం చ రసే తథా| పాండుర్మధుసమాయుక్తం పిబేన్మంథం సుశీతలం”- ఇతి||18||

Adhikarana 21 (19) · Śloka 20

ఉమే బృహత్యౌ రజనీం శుకాఖ్యాం కాకాదనీం చాపి సకాకమాచీం | ఆదారిబింబీం సకదంబపుష్పీం విపాచ్య సర్పిర్విపచేత్ కషాయే ||19|| తత్ పాండుతాం హంత్యుపయుజ్యమానం క్షీరేణ వా మాగధికా యథాగ్ని |20|

ఉమే ఇత్యాది| శుకాఖ్యా చర్మకారవటః, అన్యే శుకశింబామాహుః| కాకాదనీ కాకతిందుకః| ఆదారిబింబీం సకదంబపుష్పీమిత్యాది|- ఆదారీ వేల్లంతరసదృశపుష్పా ఆలిరితి లోకే, బింబీ రాస్నానుకారివిటపా లోహితఫలా చ; కార్తికకుండస్తు ఆదారిశింబీ ఆఉలిరితి ప్రసిద్ధేతి వ్యాఖ్యానయతి| కదంబపుష్పీ భూమికదంబః, అలంబుషామపరే| ఏతాని కషాయకల్పేన విపాచ్య, తస్మిన్ కషాయే సర్పిర్ఘృతం విపచేత్| క్షీరేణ వేత్యాది| మాగధికా వా క్షీరేణ సహ యథాగ్ని ఉపయుజ్యమానా పండుతాం హంతీత్యర్థః||19||-

Adhikarana 22 (20) · Śloka 20

హితం చ యష్టీమధుజం కషాయం చూర్ణం సమం వా మధునాఽవలిహ్యాత్ ||20||

హితం చేత్యాది| యష్టీమధుకకషాయం మధునా సమమిత్యేకో యోగః| చూర్ణం వా యష్టీమధుకస్య మధునా సమం మధునా సహ లిహ్యాదితి ద్వితీయః| అన్యే ‘చూర్ణం సమం వా మధునాఽవలిహ్యాత్’ ఇత్యత్ర ‘చూర్ణం లిహేద్వా మధునా ద్వితీయం’ ఇతి పఠంతి; తత్రాపి స ఏవార్థః||20||

Adhikarana 23 (21) · Śloka 21

గోమూత్రయుక్తం త్రిఫలాదలానాం దత్త్వాఽఽయసం చూర్ణమనల్పకాలం | ప్రవాలముక్తాంజనశంఖచూర్ణం లిహ్యాత్తథా కాంచనగైరికోత్థం ||21||

గోమూత్రయూక్తమిత్యాది| త్రిఫలాదలానాం చూర్ణమాయసం చూర్ణం దత్త్వా గోమూత్రయుక్తమనల్పకాలం చిరకాలం లిహ్యాత్| త్రిఫలాదలానామితి దలశబ్దః అష్ఠీలాపరిహారార్థం| అన్యే ‘గోమూత్రయుక్తం త్రిఫలాదలానాం’ ఇత్యత్ర ‘గోమూత్రపీతత్రిఫలాదలానాం’ ఇతి పఠంతి, గోమూత్రభావితత్రిఫలాదలానామితి వ్యాఖ్యానయంతి| ప్రవాలేత్యాది| ప్రవాలో విద్రుమః, ముక్తా మౌక్తికం, అంజనం రసాంజనం| తథేతి గోమూత్రయుక్తమనల్పకాలం లిహ్యాదిత్యర్థః| కాంచనగైరికోత్థమిత్యత్రాపి తథేతి సంబధ్యతే; తేన సువర్ణగైరికచూర్ణం గోమూత్రయుతం చిరకాలం లిహ్యాదిత్యర్థః| ‘గోమూత్రపీతాం త్రిఫలాం సపిష్టాం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, గోమూత్రపీతాం గోమూత్రభావితాం మధునా అవలిహ్యాదితి వ్యాఖ్యానయంతి||21||

Adhikarana 24 (22) · Śloka 22

ఆజం శకృత్స్యాత్ కుడవప్రమాణం విడం హరిద్రా లవణోత్తమం చ | పృథక్ పలాంశాని సమగ్రమేతచ్చూర్ణం హితాశీ మధునాఽవలిహ్యాత్ ||22||

ఆజమిత్యాది| ఆజం శకృత్ ఛాగలీపురీషం| కుడవప్రమాణం చతుష్పలమాత్రం| విడం లవణం| లవణోత్తమం సైంధవం| పృథక్పలాంశాని విడాదీని పృథక్పలమాత్రాణీత్యర్థః| సమగ్రం సమస్తం||22||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

మండూరలోహాగ్నివిడంగపథ్యావ్యోషాంశకః సర్వసమానతాప్యః | మూత్రాసుతోఽయం మధునాఽవలేహః పాండ్వామయం హంత్యచిరేణ ఘోరం ||23||

ఇదానీం పాండురోగే సిద్ధతమం యోగమాహ- మండూరేత్యాది| మండూరం లోహకిట్టానుకారి ద్రవ్యం| అగ్నిః చిత్రకః| వ్యోషం త్రికటుకం| మండూరాదీనాం వ్యోషపర్యంతానామంశః సమో భాగో యస్మిన్ స తథేత్యర్థః| తాప్యో మాక్షికధాతుః| మూత్రాసుతః మూత్రే ఉషితః మూత్రసంధిత ఇత్యర్థః||23||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

బిభీతకాయోమలనాగరాణాం చూర్ణం తిలానాం చ గుడశ్చ ముఖ్యః | తక్రానుపానో వటకః ప్రయుక్తః క్షిణోతి ఘోరానపి పాండురోగాన్ ||24||

అపరమపి సిద్ధతమం యోగమాహ- బిభీతకేత్యాది| అయోమలం లోహసింఘాణకం| తిలానాం కృష్ణతిలానామపి చూర్ణం| గుడశ్చ ముఖ్య ఇతి సర్వసమో గుడో నార్ధగుడ ఇత్యర్థః| క్షిణోతి హంతి| యద్యప్యేతద్యోగద్వయమనార్షం తథాఽపి సిద్ధతమత్వేనాస్మద్గురుసమ్మతత్వాదస్మాభిః పఠితం||24||

Adhikarana 27 (25-26) · Śloka 26

సౌవర్చలం హింగు కిరాతతిక్తం కలాయమాత్రాణి సుఖాంబునా వా | మూర్వాహరిద్రామలకం చ లిహ్యాత్ స్థితం గవాం సప్తదినాని మూత్రే ||25|| మూలం బలాచిత్రకయోః పిబేద్వా పాండ్వామయార్తోఽక్షసమం హితాశీ | సుఖాంబునా వా లవణేన తుల్యం శిగ్రోః ఫలం క్షీరభుజోపయోజ్యం ||26||

సౌవర్చలమిత్యాది| సౌవర్చలాదీనామేకత్వేన నిర్దిష్టానాం బహువచనాంతం కలాయమాత్రాణీతి విశేషణం సౌవర్చలాదీనాం ప్రత్యేకం కలాయమాత్రేతి ప్రమాణబోధనార్థం| సుఖాంబునా వా ఈషదుష్ణాంబునా, ‘లిహేత్’ ఇతి వాక్యశేషః| వాశబ్దోఽత్ర యోగాపేక్షయా| మూర్వేత్యాది| మూర్వాదికం సప్తదినాని గవాం మూత్రే స్థితం లిహ్యాత్| మూర్వా చోరస్నాయుః| బలాచిత్రకయోః సముదితయోర్మూలకల్కం వా కర్షసమం హితాశీ పాండురోగార్తో మూత్రేణ సుఖాంబునా వా పిబేదిత్యర్థః| కార్తికకుండస్తు ‘మూర్వాహరిద్రామలకం పిబేద్వా స్థితం గవాం సప్తదినాని మూత్రే’ ఇతి పఠతి; తత్ర తంత్రయుక్తివశాత్ ‘యత్ర తత్’ ఇతి పదం ద్రష్టవ్యం, తేన యత్ర మూర్వాదికం స్థితం తత్ పిబేదిత్యర్థః| తథా చ తంత్రాంతరం- “నిశామలకమూర్వాభిర్భావితం సప్త వాసరాన్| గోమూత్రం పిబతః పాండుః కామలా చ ప్రణశ్యతి”- ఇతి| సుఖాంబునా ఉష్ణోదకేన| లవణేన సైంధవేన| తుల్యం సమం| శిగ్రోః ఫలం శోభాంజనకఫలం| కలాయమాత్రమిత్యనువర్తనీయం, సైంధవస్యాపి హింగువదధికమాత్రస్యానభిమతత్వాత్| క్షీరభుజా దుగ్ధాశనేన| ఉపయోజ్యం పానాదివిధినా||25-26||

Adhikarana 28 (27) · Śloka 27

న్యగ్రోధవర్గస్య పిబేత్ కషాయం శీతం సితాక్షౌద్రయుతం హితాశీ | శాలాదికం చాప్యథ సారచూర్ణం ధాత్రీఫలం వా మధునాఽవలిహ్యాత్ ||27||

న్యగ్రోధవర్గస్యేత్యాది| న్యగ్రోధవర్గస్య న్యగ్రోధాదిగణస్య| కషాయం క్వాథపాకపరిభాషయా క్వథితం| శాలాదికం చాఽప్యథ సారచూర్ణమిత్యాది| శాలసారాదిచూర్ణం మధునా అవలిహ్యాత్, ఆమలకచూర్ణం వేత్యర్థః||27||

Adhikarana 29 (28-29) · Śloka 30

విడంగముస్తత్రిఫలాజమోదపరూషకవ్యోషవినిర్దహన్యః | చూర్ణాని కృత్వా గుడశర్కరే చ తథైవ సర్పిర్మధునీ శుభే చ ||28|| సంభారమేతద్విపచేన్నిధాయ సారోదకే సారవతో గణస్య | జాతం చ లేహ్యం మతిమాన్ విదిత్వా నిధాపయేన్మోక్షకజే సముద్గే ||29|| హంత్యేష లేహః ఖలు పాండురోగం సశోథముగ్రామపి కామలాం చ |30|

విడంగముస్తత్రిఫలేత్యాది| ఏతాని విడంగాదిద్రవ్యాణి చూర్ణీకృతాని , సారవతో గణస్య సారోదకే శాలాసారాదిగణసారక్వాథే, నిధాయ నిక్షిప్య, తథా శుభే నిర్మలే కృత్వా గుడశర్కరే సర్పిర్మధునీ చ నిక్షిప్య, ఐకధ్యం తావత్ పచేత్ యావల్లేహ్యం స్యాత్, తతశ్చ సంజాతలేహ్యం విదిత్వా మతిమాన్ వైద్యో మోక్షకజే సముద్గే మోక్షకమయే సంపుటే నిధాపయేత్ నిక్షిపేదితి పిండార్థః| వినిర్దహనీ చిత్రకః| గుడశర్కరావిడంగాదిద్రవ్యచూర్ణప్రమాణం సారోదకచతుర్థాంశేన, మధుసర్పిఃప్రమాణమపి తథైవ| నను, ఉష్ణయోగేన మధు విరుధ్యతే, తత్ కథం మధునా సహావలేహపాకః? సత్యం, ఉష్ణేన సహ మధునోఽభ్యవహారే విరోధో న పాకే; తథా చ తంత్రాంతరం- ‘సక్షౌద్రాం శర్కరాం పక్త్వా’ ఇత్యాది| యద్యప్యత్ర పాండురోగచికిత్సితం సామాన్యేనోక్తం, తథాఽప్యేతదేవ చికిత్సితం ద్రవ్యస్వరూపేణ వికల్ప్య యథాదోషం యోజ్యం| తథా చ తంత్రాంతరం- “పాండురోగప్రశాంత్యర్థమిదముక్తం చికిత్సితం| వికల్ప్యైవం చ భిషజా యథాదోషబలం ప్రతి|| స్నేహప్రాయం పవనజే, తిక్తశీతం తు పైత్తికే| శ్లైష్మికే కటురూక్షోష్ణం, మిశ్రం స్యాత్ సాన్నిపాతికే” (చ. చి. 16) ఇతి||28-29||-

Adhikarana 30 (30) · Śloka 30

సశర్కరా కామలినాం త్రిభండీ హితా గవాక్షీ సగుడా చ శుంఠీ ||30||

అతః పరం కామలాచికిత్సితమాహ- సశర్కరేత్యాది| త్రిభండీ త్రివృత్, సశర్కరా కామలినాం హితా| గవాక్షీ ఇంద్రవారుణీ, సా సగుడా హితా, శుంఠ్యపి సగుడా||30||

Adhikarana 31 (31) · Śloka 31

కాలేయకే చాపి ఘృతం విపక్వం హితం చ తత్ స్యాద్రజనీవిమిశ్రం |31|

కాలేయకే ఇత్యాది| కాలేయకం దారుహరిద్రానుకారి ద్రవ్యం, తత్కల్కసాధితం ఘృతం, రజనీవిమిశ్రం హరిద్రాచూర్ణప్రక్షేపయుతం|31|-

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

ధాతుం నదీజం జతు శైలజం వా కుంభాహ్వయే మూత్రయుతం పిబేద్వా ||31||

కుంభాహ్వయచికిత్సామాహ- ధాతుమిత్యాది| నదీజం ధాతుం సువర్ణమాక్షికం| తచ్చ మూత్రయుతం పిబేత్| జతు శైలజం వేతి శిలాజతు వా మూత్రయుతం పిబేత్||31||

Adhikarana 33 (32) · Śloka 32

మూత్రే స్థితం సైంధవసంప్రయుక్తం మాసం పిబేద్వాఽపి హి లోహకిట్టం |32|

మూత్రే స్థితమిత్యాది| గోమూత్రే మాసముషితం లోహకిట్టం లోహమలం తేనైవ మూత్రేణ చూర్ణితం సైంధవయుక్తం కుంభాహ్వయే పిబేత్| లోహకిట్టమిత్యత్ర హిరణ్యకిట్టమితి కేచిత్ పఠంతి; తన్నేచ్ఛంతి నిబంధకారాః, హిరణ్యస్యామలత్వాత్|32|-

Adhikarana 34 (32-35) · Śloka 35

దగ్ధ్వాఽక్షకాష్ఠైర్మలమాయసం వా గోమూత్రనిర్వాపితమష్టవారాన్ ||32|| విచూర్ణ్య లీఢం మధునాఽచిరేణ కుంభాహ్వయం పాండుగదం నిహన్యాత్ | సింధూద్భవం వాఽగ్నిసమం చ కృత్వా క్షిప్త్వా చ మూత్రే సకృదేవ తప్తం ||33|| లౌహం చ కిట్టం బహుశశ్చ తప్త్వా నిర్వాప్య మూత్రే బహుశస్తథైవ | ఏకీకృతం గోజలపిష్టమేతదైకధ్యమావాప్య పచేదుఖాయాం ||34|| యథా న దహ్యేత తథా విశుష్కం చూర్ణీకృతం పేయముదశ్వితా తత్ | తక్రౌదనాశీ విజయేత రోగం పాండుం తథా దీపయతేఽనలం చ ||35||

కుంభాహ్వయే సిద్ధతమం యోగమాహ- దగ్ధ్వేత్యాది| సింధూద్భవం సైంధవం| అగ్నిసమం కృత్వా బిభీతకాగ్నినా అగ్నివర్ణం కృత్వేత్యర్థః| సకృత్ ఏకవారం| లౌహం చ కిట్టమితి లోహసింహాణకమిత్యర్థః| నిర్వాప్య నిర్వాపిత్తం కృత్వా| ఏకీకృతం సమభాగేన మిశ్రీకృతం, గోజలపిష్టం నిర్వాపణావశిష్టపంచగుణే గోమూత్రే పిష్టం, ఉఖాయాం స్థాల్యాం నిక్షిప్య, ముఖం పిధాయ, యథా బాష్పో బహిర్న నిఃసరతి యథా న దహ్యేత తథా విపచేత్| తతశ్చ విశుష్కం చూర్ణీకృతముదశ్వితా మథితేన సహ పేయం| జీర్ణే చ తక్రౌదనం భోజయేదిత్యర్థః| అయమసౌశ్రుతోఽపి పూర్వోక్తహేతుత్వాదస్మాభిః పఠితః| అస్య యోగస్య తంత్రాంతరే బిభీతకలవణమితి సంజ్ఞా||32-35||

Adhikarana 35 (36) · Śloka 36

ద్రాక్షాగుడూచ్యామలకీరసైశ్చ సిద్ధం ఘృతం లాఘర(వ)కే హితం చ |36|

ఇదానీం లాఘరచికిత్సామాహ- ద్రాక్షేత్యాది|36|-

Adhikarana 36 (36-37) · Śloka 37

గౌడానరిష్టాన్ మధుశర్కరాశ్చ మూత్రాసవాన్ క్షారకృతాంస్తథైవ ||36|| స్నిగ్ధాన్ రసానామలకైరుపేతాన్ కోలాన్వితాన్ వాఽపి హి జాంగలానాం | సేవేత శోఫాభిహితాంశ్చ యోగాన్ పాండ్వామయీ శాలియవాంశ్చ నిత్యం ||37||

ఇదానీం తంత్రాంతరోక్తాన్ సర్వానేవాభయారిష్టాదీన్ భోజనం చ సంగృహ్ణన్నాహ- గౌడానిత్యాది| గౌడానరిష్టాన్ అభయారిష్టాదీన్| మధుశర్కరాశ్చేతి మధుశబ్దేన మధ్వాసవః, స చ లోహారిష్టప్రభృతికః; శర్కరాశబ్దేన శర్కరాసవః| మూత్రాసవాన్ కుష్ఠచికిత్సితోక్తాన్| క్షారకృతానాసవాన్ శ్లీపదపఠితాన్| స్నిగ్ధాన్ రసాన్ స్నేహభృష్టాన్ జాంగలానాం మాంసరసాన్; ఆమలకైరుపేతాన్ ఆమలకఫలసంస్కృతాన్, కోలాన్వితాన్ వేతి బదరసంస్కృతాన్; వికల్పాభిధానం సాత్మ్యాపేక్షయా| శోఫాభిహితాన్ యోగాన్ దేవదారుశుంఠీరసాదికాన్| శాలయో రక్తశాల్యాదయః||36-37||

Adhikarana 37 (38) · Śloka 38

శ్వాసాతిసారారుచికాసమూర్చ్ఛాతృట్ఛర్ది శూలజ్వరశోఫదాహాన్ | తథాఽవిపాకస్వరభేదసాదాన్ జయేద్యథాస్వం ప్రసామీక్ష్య శాస్త్రం ||38||

పాండురోగోపద్రవచికిత్సామాహ- శ్వాసేత్యాది| ఏతాన్ శ్వాసాదీనుపద్రవాన్, యథాస్వం శాస్త్రం యథాత్మీయం చికిత్సాశాస్త్రం ప్రసమీక్ష్య జయేత్| కేచిదముం పాఠమన్యథా పఠంతి,- ‘తృష్ణాం జ్వరం ఛర్దిమథాతిసారం మూర్చ్ఛాం క్షయం శ్వాసమనన్నలిప్సాం | తథాఽవిపాకస్వరభేదసాదాన్ జయేద్యథావత్ ప్రసమీక్ష్య శాస్త్రం’- ఇతి| నను, జ్వరాతిసారాన్వితస్య తస్యాసాధ్యత్వేన వక్ష్యమాణత్వాత్ కుతో జ్వరాతిసారయోశ్చికిత్సాతిదేశః? ఉచ్యతే, అచిరోత్థితయోస్తయోః సతోః పాండురోగిణః ప్రతికార్యత్వాత్||38||

Adhikarana 38 (39-40) · Śloka 40

అంతేషు శూనం పరిహీనమధ్యం మ్లానం తథాఽంతేషు చ మధ్యశూనం | గుదే చ శేఫస్యథ ముష్కశూనం ప్రతామ్యమానం చ విసంజ్ఞకల్పం ||39|| వివర్జయేత్ పాండుకినం యశోఽర్థీ తథాఽతిసారజ్వరపీడితం చ ||40||

ఇదానీమనుపక్రమ్యస్య పాండురోగిణో లక్షణమాహ- అంతేషు శూనమిత్యాది| అంతేషు హస్తపాదముఖేషు| పరిహీనమధ్యం కృశమధ్యకాయం| మ్లానం కృశం| గుదే చ శేఫసీత్యత్రాపి శూనమితి సంబంధనీయం, శేఫో యోనిలింగం| ముష్కశూనం అండకోషశూనం| యద్యపి మధ్యశూనమిత్యనేనైవ గుదాదిశోఫః ప్రాప్తః, తథాఽప్యంతే మ్లానతాం వినాఽపి గుదాదిశోఫీ త్యాజ్య ఇతి దర్శనార్థం గుదాదిశోఫకథనం| ప్రతామ్యమానం మూర్చ్ఛంతం| విసంజ్ఞకల్పం వేచేతనప్రాయం| యద్యపి మూర్చ్ఛాయేన విసంజ్ఞకల్పమితి ప్రాప్తం, తథాఽప్యభిధానం విసంజ్ఞకల్పస్య విశేషేణాసాధ్యతాప్రతిపాదనార్థం| అతిసారజ్వరపీడితం అతిసారజ్వరాభ్యాం పీడితమిత్యర్థః| యద్యపి పానకీహలీమకచికిత్సితం నోక్తం, తథాఽపి పాండురోగచికిత్సితం తయోరపి కర్తవ్యం||39-40||

Adhikarana puShpikA · Śloka 44

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే పాండురోగప్రతిషేధో నామ (షష్ఠోఽధ్యాయః, ఆదితః) చతుశ్చత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః ||44||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే పాండురోగప్రతిషేధో నామ చతుశ్చత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః||44||