44. pāṇḍurōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతః పాండురోగప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

వ్యవాయమమ్లం లవణాని మద్యం మృదం దివాస్వప్నమతీవ తీక్ష్ణం | నిషేవమాణస్య విదూష్య రక్తం కుర్వంతి దోషాస్త్వచి పాండుభావం ||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

పాండ్వామయోఽష్టార్ధవిధః ప్రదిష్టః పృథక్సమస్తైర్యుగపచ్చ దోషైః |4|

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

సర్వేషు చైతేష్విహ పాండుభావో యతోఽధికోఽతః ఖలు పాండురోగః ||4||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

త్వక్స్ఫోటనం ష్ఠీవనగాత్రసాదౌ మృద్భక్షణం ప్రేక్షణకూటశోథః | విణ్మూత్రపీతత్వమథావిపాకో భవిష్యతస్తస్య పురఃసరాణి ||5||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

స కామలాపానకిపాండురోగః కుంభాహ్వయో లాఘర(వ)కోఽలసాఖ్యః | విభాష్యతే లక్షణమస్య కృత్స్నం నిబోధ వక్ష్యామ్యనుపూర్వశస్తత్ ||6||

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

కృష్ణేక్షణం కృష్ణసిరావనద్ధం తద్వర్ణవిణ్మూత్రనఖాననం చ | వాతేన పాండుం మనుజం వ్యవస్యేద్యుక్తం తథాఽన్యైస్తదుపద్రవైశ్చ ||7||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

పీతేక్షణం పీతసిరావనద్ధం తద్వర్ణవిణ్మూత్రనఖాననం చ | పిత్తేన పాండుం మనుజం వ్యవస్యేద్యుక్తం తథాఽన్యైస్తదుపద్రవైశ్చ ||8||

Adhikarana 9 (9) · Śloka 9

శుక్లేక్షణం శుక్లసిరావనద్ధం తద్వర్ణవిణ్మూత్రనఖాననం చ | కఫేన పాండుం మనుజం వ్యవస్యేద్యుక్తం తథాఽన్యైస్తదుపద్రవైశ్చ ||9||

Adhikarana 10 (10) · Śloka 10

సర్వాత్మకే సర్వమిదం వ్యవస్యేద్... |10|

Adhikarana 11 (10) · Śloka 11

... వక్ష్యామి లింగాన్యథ కామలాయాః | యో హ్యామయాంతే సహసాఽన్నమమ్లమద్యాదపథ్యాని చ తస్య పిత్తం ||10|| కరోతి పాండుం వదనం విశేషాత్ పూర్వేరితౌ తంద్రిబలక్షయౌ చ |11|

Adhikarana 12 (11) · Śloka 11

భేదస్తు తస్యాః ఖలు కుంభసాహ్వః శోఫో మహాంస్తత్ర చ పర్వభేదః ||11||

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

జ్వరాంగమర్దభ్రమసాదతంద్రాక్షయాన్వితో లాఘర(వ)కోఽలసాఖ్యః |12|

Adhikarana 14 (12) · Śloka 12

తం వాతపిత్తాద్ధరిపీతనీలం హలీమకం నామ వదంతి తజ్జ్ఞాః ||12||

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

ఉపద్రవాస్తేష్వరుచిః పిపాసా ఛర్దిర్జ్వరో మూర్ధరుజాఽగ్నిసాదః | శోఫస్తథా కంఠగతోఽబలత్వం మూర్చ్ఛా క్లమో హృద్యవపీడనం చ ||13||

Adhikarana 16 (14-15) · Śloka 15

సాధ్యం తు పాండ్వామయినం సమీక్ష్య స్నిగ్ధం ఘృతేనోర్ధ్వమధశ్చ శుద్ధం | సంపాదయేత్ క్షౌద్రఘృతప్రగాఢైర్హరీతకీచూర్ణయుతైః ప్రయోగైః ||14|| పిబేద్ఘృతం వా రజనీవిపక్వం యత్త్రైఫలం తైల్వకమేవ వాఽపి | విరేచనద్రవ్యకృతం పిబేద్వా యోగాంశ్చ వైరేచనికాన్ ఘృతేన ||15||

Adhikarana 17 (16) · Śloka 16

మూత్రే నికుంభార్ధపలం విపాచ్య పిబేదభీక్ష్ణం కుడవార్ధమాత్రం | ఖాదేద్గుడం వాఽప్యభయావిపక్వమారగ్వధాదిక్వథితం పిబేద్వా ||16||

Adhikarana 18 (17) · Śloka 17

అయోరజోవ్యోషవిడంగచూర్ణం లిహ్యాద్ధరిద్రాం త్రిఫలాన్వితాం వా | సర్పిర్మధుభ్యాం విదధీత వాఽపి శాస్త్రప్రదేశాభిహితాంశ్చ యోగాన్ ||17||

Adhikarana 19 (18) · Śloka 18

హరేచ్చ దోషాన్ బహుశోఽల్పమాత్రాన్ శ్వయేద్ధి దోషేష్వతినిర్హృతేషు |18|

Adhikarana 20 (18) · Śloka 18

ధాత్రీఫలానాం రసమిక్షుజం చ మంథం పిబేత్ క్షౌద్రయుతం హితాశీ ||18||

Adhikarana 21 (19) · Śloka 20

ఉమే బృహత్యౌ రజనీం శుకాఖ్యాం కాకాదనీం చాపి సకాకమాచీం | ఆదారిబింబీం సకదంబపుష్పీం విపాచ్య సర్పిర్విపచేత్ కషాయే ||19|| తత్ పాండుతాం హంత్యుపయుజ్యమానం క్షీరేణ వా మాగధికా యథాగ్ని |20|

Adhikarana 22 (20) · Śloka 20

హితం చ యష్టీమధుజం కషాయం చూర్ణం సమం వా మధునాఽవలిహ్యాత్ ||20||

Adhikarana 23 (21) · Śloka 21

గోమూత్రయుక్తం త్రిఫలాదలానాం దత్త్వాఽఽయసం చూర్ణమనల్పకాలం | ప్రవాలముక్తాంజనశంఖచూర్ణం లిహ్యాత్తథా కాంచనగైరికోత్థం ||21||

Adhikarana 24 (22) · Śloka 22

ఆజం శకృత్స్యాత్ కుడవప్రమాణం విడం హరిద్రా లవణోత్తమం చ | పృథక్ పలాంశాని సమగ్రమేతచ్చూర్ణం హితాశీ మధునాఽవలిహ్యాత్ ||22||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

మండూరలోహాగ్నివిడంగపథ్యావ్యోషాంశకః సర్వసమానతాప్యః | మూత్రాసుతోఽయం మధునాఽవలేహః పాండ్వామయం హంత్యచిరేణ ఘోరం ||23||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

బిభీతకాయోమలనాగరాణాం చూర్ణం తిలానాం చ గుడశ్చ ముఖ్యః | తక్రానుపానో వటకః ప్రయుక్తః క్షిణోతి ఘోరానపి పాండురోగాన్ ||24||

Adhikarana 27 (25-26) · Śloka 26

సౌవర్చలం హింగు కిరాతతిక్తం కలాయమాత్రాణి సుఖాంబునా వా | మూర్వాహరిద్రామలకం చ లిహ్యాత్ స్థితం గవాం సప్తదినాని మూత్రే ||25|| మూలం బలాచిత్రకయోః పిబేద్వా పాండ్వామయార్తోఽక్షసమం హితాశీ | సుఖాంబునా వా లవణేన తుల్యం శిగ్రోః ఫలం క్షీరభుజోపయోజ్యం ||26||

Adhikarana 28 (27) · Śloka 27

న్యగ్రోధవర్గస్య పిబేత్ కషాయం శీతం సితాక్షౌద్రయుతం హితాశీ | శాలాదికం చాప్యథ సారచూర్ణం ధాత్రీఫలం వా మధునాఽవలిహ్యాత్ ||27||

Adhikarana 29 (28-29) · Śloka 30

విడంగముస్తత్రిఫలాజమోదపరూషకవ్యోషవినిర్దహన్యః | చూర్ణాని కృత్వా గుడశర్కరే చ తథైవ సర్పిర్మధునీ శుభే చ ||28|| సంభారమేతద్విపచేన్నిధాయ సారోదకే సారవతో గణస్య | జాతం చ లేహ్యం మతిమాన్ విదిత్వా నిధాపయేన్మోక్షకజే సముద్గే ||29|| హంత్యేష లేహః ఖలు పాండురోగం సశోథముగ్రామపి కామలాం చ |30|

Adhikarana 30 (30) · Śloka 30

సశర్కరా కామలినాం త్రిభండీ హితా గవాక్షీ సగుడా చ శుంఠీ ||30||

Adhikarana 31 (31) · Śloka 31

కాలేయకే చాపి ఘృతం విపక్వం హితం చ తత్ స్యాద్రజనీవిమిశ్రం |31|

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

ధాతుం నదీజం జతు శైలజం వా కుంభాహ్వయే మూత్రయుతం పిబేద్వా ||31||

Adhikarana 33 (32) · Śloka 32

మూత్రే స్థితం సైంధవసంప్రయుక్తం మాసం పిబేద్వాఽపి హి లోహకిట్టం |32|

Adhikarana 34 (32-35) · Śloka 35

దగ్ధ్వాఽక్షకాష్ఠైర్మలమాయసం వా గోమూత్రనిర్వాపితమష్టవారాన్ ||32|| విచూర్ణ్య లీఢం మధునాఽచిరేణ కుంభాహ్వయం పాండుగదం నిహన్యాత్ | సింధూద్భవం వాఽగ్నిసమం చ కృత్వా క్షిప్త్వా చ మూత్రే సకృదేవ తప్తం ||33|| లౌహం చ కిట్టం బహుశశ్చ తప్త్వా నిర్వాప్య మూత్రే బహుశస్తథైవ | ఏకీకృతం గోజలపిష్టమేతదైకధ్యమావాప్య పచేదుఖాయాం ||34|| యథా న దహ్యేత తథా విశుష్కం చూర్ణీకృతం పేయముదశ్వితా తత్ | తక్రౌదనాశీ విజయేత రోగం పాండుం తథా దీపయతేఽనలం చ ||35||

Adhikarana 35 (36) · Śloka 36

ద్రాక్షాగుడూచ్యామలకీరసైశ్చ సిద్ధం ఘృతం లాఘర(వ)కే హితం చ |36|

Adhikarana 36 (36-37) · Śloka 37

గౌడానరిష్టాన్ మధుశర్కరాశ్చ మూత్రాసవాన్ క్షారకృతాంస్తథైవ ||36|| స్నిగ్ధాన్ రసానామలకైరుపేతాన్ కోలాన్వితాన్ వాఽపి హి జాంగలానాం | సేవేత శోఫాభిహితాంశ్చ యోగాన్ పాండ్వామయీ శాలియవాంశ్చ నిత్యం ||37||

Adhikarana 37 (38) · Śloka 38

శ్వాసాతిసారారుచికాసమూర్చ్ఛాతృట్ఛర్ది శూలజ్వరశోఫదాహాన్ | తథాఽవిపాకస్వరభేదసాదాన్ జయేద్యథాస్వం ప్రసామీక్ష్య శాస్త్రం ||38||

Adhikarana 38 (39-40) · Śloka 40

అంతేషు శూనం పరిహీనమధ్యం మ్లానం తథాఽంతేషు చ మధ్యశూనం | గుదే చ శేఫస్యథ ముష్కశూనం ప్రతామ్యమానం చ విసంజ్ఞకల్పం ||39|| వివర్జయేత్ పాండుకినం యశోఽర్థీ తథాఽతిసారజ్వరపీడితం చ ||40||

Adhikarana puShpikA · Śloka 44

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే పాండురోగప్రతిషేధో నామ (షష్ఠోఽధ్యాయః, ఆదితః) చతుశ్చత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః ||44||