10. pittābhiṣyandapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ પિત્તાભિષ્યન્દપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

વાતાભિષ્યન્દપ્રતિષેધાનન્તરં ‘વાતાદ્દશ તથા પિત્તાત્’ ઇતિ વચનાત્ પિત્તાભિષ્યન્દપ્રતિષેધારમ્ભઃ- અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

પિત્તસ્યન્દે પૈત્તિકે ચાધિમન્થે રક્તાસ્રાવઃ સ્રંસનં ચાપિ કાર્યમ્ | અક્ષ્ણોઃ સેકાલેપનસ્યાઞ્જનાનિ પૈત્તે ચ સ્યાદ્યદ્વિસર્પે વિધાનમ્ ||૩||

પિત્તેત્યાદિ| સ્રંસનં વિરેકઃ| પિત્તવિસર્પવિધાનં ‘ઉશીરલામજ્જકચન્દનાનિ’ ઇત્યાદિપ્રલેપાઃ| પૂર્વવદત્રાપ્યપતર્પણાદિભિઃ કૃતામપાચનસ્ય સ્નેહપૂર્વકઃ સિરામોક્ષઃ||૩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 6

ગુન્દ્રાં શાલિં શૈવલં શૈલભેદં દાર્વીમેલામુત્પલં રોધ્રમભ્રમ્ | પદ્માત્પત્રં શર્કરા દર્ભમિક્ષું તાલં રોધ્રં વેતસં પદ્મકં ચ ||૪|| દ્રાક્ષાં ક્ષૌદ્રં ચન્દનં યષ્ટિકાહ્વં યોષિત્ક્ષીરં રાત્ર્યનન્તે ચ પિષ્ટ્વા | સર્પિઃસિદ્ધં તર્પણે સેકનસ્યે શસ્તં ક્ષીરં સિદ્ધમેતેષુ ચાજમ્ ||૫|| યોજ્યો વર્ગો વ્યસ્ત એષોઽન્યથા વા સમ્યઙ્નસ્યેઽષ્ટાર્ધસઙ્ખ્યેઽપિ નિત્યમ્ |૬|

ઇદાનીં પિત્તસ્યાભિષ્યન્દયૌગિકદ્રવ્યાણ્યાહ- ગુન્દ્રામિત્યાદિ| ગુન્દ્રા એરકાભેદઃ, ગવેધુકેત્યન્યે, શૈવલં દૂર્વા, શૈલભેદઃ પાષાણભેદઃ, ચન્દનં રક્તચન્દનં, રાત્રિઃ હરિદ્રા, અનન્તા ઉત્પલસારિવા, યોષિત્ક્ષીરં સ્ત્રીસ્તન્યં, શર્કરાદેઃ સાહચર્યાત્ કલ્કદ્રવ્યે ઇક્ષુરિતિ ઇક્ષુરસેન દ્રવકાર્યમ્| વ્યસ્તઃ અસમસ્તઃ, અન્યથા વા સમસ્ત ઇત્યર્થઃ| યદ્યપિ વર્ગત્વાત્ ‘સમસ્તં વર્ગમર્ધં વા યથાલાભમથાપિ વા’ ઇતિ શલ્યતન્ત્રોક્તપરિભાષયૈવ સમસ્તવ્યસ્તતા પ્રાપ્તા, તથાઽપિ શાલાક્યતન્ત્રત્વાદત્ર પુનરુક્તા| નસ્યે અષ્ટાર્ધસઙ્ખ્યે ચતુઃસઙ્ખ્યે પ્રતિમર્ષાવપીડનસ્યશિરોવિરેચનાખ્યે||૪-૫||-

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ક્રિયાઃ સર્વા પિત્તહર્યઃ પ્રશસ્તાસ્ત્ર્યહાચ્ચોર્ધ્વં ક્ષીરસર્પિશ્ચ નસ્યમ્ ||૬||

ક્રિયા ઇત્યાદિ| ક્ષીરસર્પિશ્ચેતિ ‘ભોજને’ ઇતિ શેષઃ| નસ્યમિત્યુપલક્ષણં, તેનાશ્ચ્યોતનસેકાઞ્જનાદિ ગૃહ્યતે| યદ્યપિ ‘પૈત્તે ચ સ્યાદ્યદ્વિસર્પે વિધાનં’ ઇત્યનેનૈવ પિત્તહરી ક્રિયા કથિતા, તથાઽપિ તત્ર વ્યાધિપ્રત્યનીકતયોક્તા, અત્ર તુ દોષપ્રત્યનીકત્વેનેતિ ન દોષઃ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

પાલાશં સ્યાચ્છોણિતં ચાઞ્જનાર્થે શલ્લક્યા વા શર્કરાક્ષૌદ્રયુક્તમ્ |૭|

રક્તપિત્તપ્રસાદકાઞ્જનાનાં રસક્રિયા પ્રથમા, અતસ્તામાહ- પાલાશમિત્યાદિ| પાલાશં શોણિતં કિંશુકરસઃ; અન્યે પલાશખપુરમાહુઃ|૭|-

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

રસક્રિયાં શર્કરાક્ષૌદ્રયુક્તાં પાલિન્દ્યાં વા મધુકે વાઽપિ કુર્યાત્ ||૭||

અપરામપિ રસક્રિયામાહ- રસક્રિયામિત્યાદિ| રસક્રિયાફાણિતાકૃતિઃ| તથા ચોક્તમ્- “ગૃહીત્વા ક્વાથકલ્પેન ક્વાથં પૂતં પુનઃ પુનઃ| ક્વાથયેત્ ફાણિતાકારમેષા પ્રોક્તા રસક્રિયા” ઇતિ| પાલિન્દી શ્યામા ત્રિવૃત્, સારિવામન્યે||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

મુસ્તા ફેનઃ સાગરસ્યોત્પલં ચ કૃમિઘ્નૈલાધાત્રિબીજાદ્રસશ્ચ |૮|

અપરમપિ રસક્રિયાઞ્જનમાહ- મુસ્તેત્યાદિ| કૃમિઘ્ના વિડઙ્ગાઃ, ધાત્રી આમલકં, બીજઃ પીતસારઃ ‘બીજક’ ઇતિ યાવત્, મુસ્તાદીનાં રસે રસક્રિયા કાર્યા|૮|-

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

તાલીશૈલાગૈરિકોશીરશઙ્ખૈરેવં યુઞ્જ્યાદઞ્જનં સ્તન્યપિષ્ટૈઃ ||૮||

વર્ત્યઞ્જનમાહ- તાલીશેત્યાદિ| કાશીશૈલેતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૮||

Adhikarana 9 (9) · Śloka 9

ચૂર્ણં કુર્યાદઞ્જનાર્થે રસો વા સ્તન્યોપેતો ધાતકીસ્યન્દનાભ્યામ્ |૯|

ચૂર્ણાઞ્જનમાહ- ચૂર્ણમિત્યાદિ| રસો વેતિ રસક્રિયા વેત્યર્થઃ| સ્યન્દનોઽનેનૈવ નામ્ના પ્રસિદ્ધઃ| કેચિત્ ચન્દનાભ્યામિતિ પઠન્તિ|૯|-

Adhikarana 10 (9) · Śloka 9

યોષિત્સ્તન્યં શાતકુમ્ભં વિઘૃષ્ટં ક્ષૌદ્રોપેતં કૈંશુકં ચાપિ પુષ્પમ્ ||૯||

યોષિદિત્યાદિ| શાતકુમ્ભં સુવર્ણં, તચ્ચ યોષિત્સ્તન્યેન ઘૃષ્ટમઞ્જનમ્| ક્ષૌદ્રયુક્તં વા કિંશુકપુષ્પં ઘૃષ્ટં તામ્રપાત્રાદાવઞ્જનમ્||૯||

Adhikarana 11 (10) · Śloka 10

રોધ્રં દ્રાક્ષાં શર્કરામુત્પલં ચ નાર્યાઃ ક્ષીરે યષ્ટિકાહ્વં વચાં ચ | પિષ્ટ્વા ક્ષીરે વર્ણકસ્ય ત્વચં ચ તોયોન્મિશ્રે ચન્દનોદુમ્બરે ચ ||૧૦||

રોધ્રમિત્યાદિ| રોધ્રાદિવચાન્તં નારીક્ષીરે પિષ્ટમેકમઞ્જનમ્| વર્ણકો રોચનિકા; તસ્યાસ્ત્વક્ નારીક્ષીરેણ પિષ્ટા દ્વિતીયમઞ્જનમ્| અન્યે વર્ણકત્વક્શબ્દેન કર્ણિકારવૃક્ષસ્ય વલ્કલં કથયન્તિ, તન્નેચ્છતિ ગયી| તોયોન્મિશ્રે ચન્દનોદુમ્બરે ચેતિ તૃતીયાઞ્જનં, તોયોન્મિશ્રે બાલકયુક્તે, ચન્દનં કુચન્દનં; પઞ્જિકાકારસ્તુ ચન્દનોદુમ્બરં ભૃશતરં ચૂર્ણિતં વસ્ત્રબદ્ધં તોયપ્લુતમાશ્ચ્યોતનાઞ્જનમાહ||૧૦||

Adhikarana 12 (11-12) · Śloka 12

કાર્યઃ ફેનઃ સાગરસ્યાઞ્જનાર્થે નારીસ્તન્યે માક્ષિકે ચાપિ ઘૃષ્ટઃ | યોષિત્સ્તન્યે સ્થાપિતં યષ્ટિકાહ્વં રોધ્રં દ્રાક્ષાં શર્કરામુત્પલં ચ ||૧૧|| ક્ષૌમાબદ્ધં પથ્યમાશ્ચ્યોતને વા સર્પિર્ઘૃષ્ટં યષ્ટિકાહ્વં સરોધ્રમ્ | તોયોન્મિશ્રાઃ કાશ્મરીધાત્રિપથ્યાસ્તદ્વચ્ચાહુઃ કટ્ફલં ચામ્બુનૈવ ||૧૨||

કાર્ય ઇત્યાદિ| અપરમાશ્ચ્યોતનમાહ- નારીત્યાદિ| યષ્ટિમધુકાદિદ્રવ્યમતીવ ચૂર્ણિતં સ્ત્રીસ્તન્યસ્થાપિતં ક્ષૌમવસ્ત્રાવબદ્ધમાશ્ચ્યોતને હિતમિત્યર્થઃ| યષ્ટિકાહ્વં સરોધ્રમિતિ યષ્ટિમધુકરોધ્રે વા ઘૃતઘૃષ્ટે પૂર્વવદાશ્ચ્યોતનમ્||૧૧-૧૨||

Adhikarana 13 (13) · Śloka 13

એષોઽમ્લાખ્યેઽનુક્રમશ્ચાપિ શુક્તૌ કાર્યઃ સર્વઃ સ્યાત્સિરામોક્ષવર્જ્યઃ ||૧૩||

ઇદાનીમમ્લાધ્યુષિતશુક્ત્યોઃ સામાન્યચિકિત્સામાહ- એષ ઇત્યાદિ| કેચિદમ્લાધ્યુષિતશુક્ત્યોરશસ્ત્રકૃત્યત્વાદેવ સિરામોક્ષવર્જનં સિદ્ધમ્, અતઃ ‘શિરામોક્ષવર્જ્ય’ ઇતિ પાઠં ન પઠન્તિ||૧૩||

Adhikarana 14 (14) · Śloka 14

સર્પિઃ પેયં ત્રૈફલં તૈલ્વકં વા પેયં વા સ્યાત્ કેવલં યત્ પુરાણમ્ |૧૪|

અમ્લાધ્યુષિતે વિશેષચિકિત્સિતમાહ- સર્પિરિત્યાદિ| આદ્યં ઘૃતદ્વયં સંશોધનં, પુરાણઘૃતં તુ સંશમનમ્|૧૪|-

Adhikarana 15 (14) · Śloka 14

દોષેઽધસ્તાચ્છુક્તિકાયામપાસ્તે શીતૈર્દ્રવ્યૈરઞ્જનં કાર્યમાશુ ||૧૪||

શુક્તિકાયાં વિશેષચિકિત્સિતમાહ- દોષે ઇત્યાદિ| અધસ્તાદપાસ્તે દોષે ‘વિરેચનેન’ ઇતિ શેષઃ||૧૪||

Adhikarana 16 (15) · Śloka 15

વૈદૂર્યં યત્ સ્ફાટિકં વૈદ્રુમં ચ મૌક્તં શાઙ્ખં રાજતં શાતકુમ્ભમ્ | ચૂર્ણં સૂક્ષ્મં શર્કરાક્ષૌદ્રયુક્તં શુક્તિં હન્યાદઞ્જનં ચૈતદાશુ ||૧૫||

તાન્યેવ શીતદ્રવ્યાણ્યાહ- વૈદૂર્યમિત્યાદિ||૧૫||

Adhikarana 17 (16) · Śloka 16

યુઞ્જ્યાત્ સર્પિર્ધૂમદર્શી નરસ્તુ શેષં કુર્યાદ્રક્તપિત્તે વિધાનમ્ | યચ્ચૈવાન્યત્ પિત્તહૃચ્ચાપિ સર્વં યદ્વીસર્પે પૈત્તિકે વૈ વિધાનમ્ ||૧૬||

ધૂમદર્શિનશ્ચિકિત્સિતમાહ- યુઞ્જ્યાદિત્યાદિ| રક્તપિત્તે વિધાનમિતિ રક્તાભિષ્યન્દે પિત્તાભિષ્યન્દે ચ ચિકિત્સિતં યદુક્તં તદિત્યર્થઃ| અન્યત્ પિત્તહૃદિતિ પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટેર્યદ્વિધાનં તદત્ર યોજયેત્| યદ્વીસર્પે પૈત્તિકે વૈ વિધાનમિતિ પિત્તવિસર્પોક્તં વિધાનં યોજયેદિતિ સમ્બન્ધઃ||૧૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 10

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે પિત્તાભિષ્યન્દપ્રતિષેધો નામ દશમોઽધ્યાયઃ ||૧૦||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||