Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ pittābhiṣyandapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातः पित्ताभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
vātābhiṣyandapratiṣēdhānantaraṁ ‘vātāddaśa tathā pittāt’ iti vacanāt pittābhiṣyandapratiṣēdhārambhaḥ- athāta ityādi||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
pittasyandē paittikē cādhimanthē raktāsrāvaḥ sraṁsanaṁ cāpi kāryam | akṣṇōḥ sēkālēpanasyāñjanāni paittē ca syādyadvisarpē vidhānam ||3||
पित्तस्यन्दे पैत्तिके चाधिमन्थे रक्तास्रावः स्रंसनं चापि कार्यम् | अक्ष्णोः सेकालेपनस्याञ्जनानि पैत्ते च स्याद्यद्विसर्पे विधानम् ||३||
🔊 Audio coming soon
pittētyādi| sraṁsanaṁ virēkaḥ| pittavisarpavidhānaṁ ‘uśīralāmajjakacandanāni’ ityādipralēpāḥ| pūrvavadatrāpyapatarpaṇādibhiḥ kr̥tāmapācanasya snēhapūrvakaḥ sirāmōkṣaḥ||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 6
gundrāṁ śāliṁ śaivalaṁ śailabhēdaṁ dārvīmēlāmutpalaṁ rōdhramabhram | padmātpatraṁ śarkarā darbhamikṣuṁ tālaṁ rōdhraṁ vētasaṁ padmakaṁ ca ||4|| drākṣāṁ kṣaudraṁ candanaṁ yaṣṭikāhvaṁ yōṣitkṣīraṁ rātryanantē ca piṣṭvā | sarpiḥsiddhaṁ tarpaṇē sēkanasyē śastaṁ kṣīraṁ siddhamētēṣu cājam ||5|| yōjyō vargō vyasta ēṣō'nyathā vā samyaṅnasyē'ṣṭārdhasaṅkhyē'pi nityam |6|
गुन्द्रां शालिं शैवलं शैलभेदं दार्वीमेलामुत्पलं रोध्रमभ्रम् | पद्मात्पत्रं शर्करा दर्भमिक्षुं तालं रोध्रं वेतसं पद्मकं च ||४|| द्राक्षां क्षौद्रं चन्दनं यष्टिकाह्वं योषित्क्षीरं रात्र्यनन्ते च पिष्ट्वा | सर्पिःसिद्धं तर्पणे सेकनस्ये शस्तं क्षीरं सिद्धमेतेषु चाजम् ||५|| योज्यो वर्गो व्यस्त एषोऽन्यथा वा सम्यङ्नस्येऽष्टार्धसङ्ख्येऽपि नित्यम् |६|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ pittasyābhiṣyandayaugikadravyāṇyāha- gundrāmityādi| gundrā ērakābhēdaḥ, gavēdhukētyanyē, śaivalaṁ dūrvā, śailabhēdaḥ pāṣāṇabhēdaḥ, candanaṁ raktacandanaṁ, rātriḥ haridrā, anantā utpalasārivā, yōṣitkṣīraṁ strīstanyaṁ, śarkarādēḥ sāhacaryāt kalkadravyē ikṣuriti ikṣurasēna dravakāryam| vyastaḥ asamastaḥ, anyathā vā samasta ityarthaḥ| yadyapi vargatvāt ‘samastaṁ vargamardhaṁ vā yathālābhamathāpi vā’ iti śalyatantrōktaparibhāṣayaiva samastavyastatā prāptā, tathā'pi śālākyatantratvādatra punaruktā| nasyē aṣṭārdhasaṅkhyē catuḥsaṅkhyē pratimarṣāvapīḍanasyaśirōvirēcanākhyē||4-5||-
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
kriyāḥ sarvā pittaharyaḥ praśastāstryahāccōrdhvaṁ kṣīrasarpiśca nasyam ||6||
क्रियाः सर्वा पित्तहर्यः प्रशस्तास्त्र्यहाच्चोर्ध्वं क्षीरसर्पिश्च नस्यम् ||६||
🔊 Audio coming soon
kriyā ityādi| kṣīrasarpiścēti ‘bhōjanē’ iti śēṣaḥ| nasyamityupalakṣaṇaṁ, tēnāścyōtanasēkāñjanādi gr̥hyatē| yadyapi ‘paittē ca syādyadvisarpē vidhānaṁ’ ityanēnaiva pittaharī kriyā kathitā, tathā'pi tatra vyādhipratyanīkatayōktā, atra tu dōṣapratyanīkatvēnēti na dōṣaḥ||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
pālāśaṁ syācchōṇitaṁ cāñjanārthē śallakyā vā śarkarākṣaudrayuktam |7|
पालाशं स्याच्छोणितं चाञ्जनार्थे शल्लक्या वा शर्कराक्षौद्रयुक्तम् |७|
🔊 Audio coming soon
raktapittaprasādakāñjanānāṁ rasakriyā prathamā, atastāmāha- pālāśamityādi| pālāśaṁ śōṇitaṁ kiṁśukarasaḥ; anyē palāśakhapuramāhuḥ|7|-
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
rasakriyāṁ śarkarākṣaudrayuktāṁ pālindyāṁ vā madhukē vā'pi kuryāt ||7||
रसक्रियां शर्कराक्षौद्रयुक्तां पालिन्द्यां वा मधुके वाऽपि कुर्यात् ||७||
🔊 Audio coming soon
aparāmapi rasakriyāmāha- rasakriyāmityādi| rasakriyāphāṇitākr̥tiḥ| tathā cōktam- “gr̥hītvā kvāthakalpēna kvāthaṁ pūtaṁ punaḥ punaḥ| kvāthayēt phāṇitākāramēṣā prōktā rasakriyā” iti| pālindī śyāmā trivr̥t, sārivāmanyē||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
mustā phēnaḥ sāgarasyōtpalaṁ ca kr̥mighnailādhātribījādrasaśca |8|
मुस्ता फेनः सागरस्योत्पलं च कृमिघ्नैलाधात्रिबीजाद्रसश्च |८|
🔊 Audio coming soon
aparamapi rasakriyāñjanamāha- mustētyādi| kr̥mighnā viḍaṅgāḥ, dhātrī āmalakaṁ, bījaḥ pītasāraḥ ‘bījaka’ iti yāvat, mustādīnāṁ rasē rasakriyā kāryā|8|-
Adhikarana 8 (8) · Śloka 8
tālīśailāgairikōśīraśaṅkhairēvaṁ yuñjyādañjanaṁ stanyapiṣṭaiḥ ||8||
तालीशैलागैरिकोशीरशङ्खैरेवं युञ्ज्यादञ्जनं स्तन्यपिष्टैः ||८||
🔊 Audio coming soon
vartyañjanamāha- tālīśētyādi| kāśīśailēti kēcit paṭhanti||8||
Adhikarana 9 (9) · Śloka 9
cūrṇaṁ kuryādañjanārthē rasō vā stanyōpētō dhātakīsyandanābhyām |9|
चूर्णं कुर्यादञ्जनार्थे रसो वा स्तन्योपेतो धातकीस्यन्दनाभ्याम् |९|
🔊 Audio coming soon
cūrṇāñjanamāha- cūrṇamityādi| rasō vēti rasakriyā vētyarthaḥ| syandanō'nēnaiva nāmnā prasiddhaḥ| kēcit candanābhyāmiti paṭhanti|9|-
Adhikarana 10 (9) · Śloka 9
yōṣitstanyaṁ śātakumbhaṁ vighr̥ṣṭaṁ kṣaudrōpētaṁ kaiṁśukaṁ cāpi puṣpam ||9||
योषित्स्तन्यं शातकुम्भं विघृष्टं क्षौद्रोपेतं कैंशुकं चापि पुष्पम् ||९||
🔊 Audio coming soon
yōṣidityādi| śātakumbhaṁ suvarṇaṁ, tacca yōṣitstanyēna ghr̥ṣṭamañjanam| kṣaudrayuktaṁ vā kiṁśukapuṣpaṁ ghr̥ṣṭaṁ tāmrapātrādāvañjanam||9||
Adhikarana 11 (10) · Śloka 10
rōdhraṁ drākṣāṁ śarkarāmutpalaṁ ca nāryāḥ kṣīrē yaṣṭikāhvaṁ vacāṁ ca | piṣṭvā kṣīrē varṇakasya tvacaṁ ca tōyōnmiśrē candanōdumbarē ca ||10||
रोध्रं द्राक्षां शर्करामुत्पलं च नार्याः क्षीरे यष्टिकाह्वं वचां च | पिष्ट्वा क्षीरे वर्णकस्य त्वचं च तोयोन्मिश्रे चन्दनोदुम्बरे च ||१०||
🔊 Audio coming soon
rōdhramityādi| rōdhrādivacāntaṁ nārīkṣīrē piṣṭamēkamañjanam| varṇakō rōcanikā; tasyāstvak nārīkṣīrēṇa piṣṭā dvitīyamañjanam| anyē varṇakatvakśabdēna karṇikāravr̥kṣasya valkalaṁ kathayanti, tannēcchati gayī| tōyōnmiśrē candanōdumbarē cēti tr̥tīyāñjanaṁ, tōyōnmiśrē bālakayuktē, candanaṁ kucandanaṁ; pañjikākārastu candanōdumbaraṁ bhr̥śataraṁ cūrṇitaṁ vastrabaddhaṁ tōyaplutamāścyōtanāñjanamāha||10||
Adhikarana 12 (11-12) · Śloka 12
kāryaḥ phēnaḥ sāgarasyāñjanārthē nārīstanyē mākṣikē cāpi ghr̥ṣṭaḥ | yōṣitstanyē sthāpitaṁ yaṣṭikāhvaṁ rōdhraṁ drākṣāṁ śarkarāmutpalaṁ ca ||11|| kṣaumābaddhaṁ pathyamāścyōtanē vā sarpirghr̥ṣṭaṁ yaṣṭikāhvaṁ sarōdhram | tōyōnmiśrāḥ kāśmarīdhātripathyāstadvaccāhuḥ kaṭphalaṁ cāmbunaiva ||12||
कार्यः फेनः सागरस्याञ्जनार्थे नारीस्तन्ये माक्षिके चापि घृष्टः | योषित्स्तन्ये स्थापितं यष्टिकाह्वं रोध्रं द्राक्षां शर्करामुत्पलं च ||११|| क्षौमाबद्धं पथ्यमाश्च्योतने वा सर्पिर्घृष्टं यष्टिकाह्वं सरोध्रम् | तोयोन्मिश्राः काश्मरीधात्रिपथ्यास्तद्वच्चाहुः कट्फलं चाम्बुनैव ||१२||
🔊 Audio coming soon
kārya ityādi| aparamāścyōtanamāha- nārītyādi| yaṣṭimadhukādidravyamatīva cūrṇitaṁ strīstanyasthāpitaṁ kṣaumavastrāvabaddhamāścyōtanē hitamityarthaḥ| yaṣṭikāhvaṁ sarōdhramiti yaṣṭimadhukarōdhrē vā ghr̥taghr̥ṣṭē pūrvavadāścyōtanam||11-12||
Adhikarana 13 (13) · Śloka 13
ēṣō'mlākhyē'nukramaścāpi śuktau kāryaḥ sarvaḥ syātsirāmōkṣavarjyaḥ ||13||
एषोऽम्लाख्येऽनुक्रमश्चापि शुक्तौ कार्यः सर्वः स्यात्सिरामोक्षवर्ज्यः ||१३||
🔊 Audio coming soon
idānīmamlādhyuṣitaśuktyōḥ sāmānyacikitsāmāha- ēṣa ityādi| kēcidamlādhyuṣitaśuktyōraśastrakr̥tyatvādēva sirāmōkṣavarjanaṁ siddham, ataḥ ‘śirāmōkṣavarjya’ iti pāṭhaṁ na paṭhanti||13||
Adhikarana 14 (14) · Śloka 14
sarpiḥ pēyaṁ traiphalaṁ tailvakaṁ vā pēyaṁ vā syāt kēvalaṁ yat purāṇam |14|
सर्पिः पेयं त्रैफलं तैल्वकं वा पेयं वा स्यात् केवलं यत् पुराणम् |१४|
🔊 Audio coming soon
amlādhyuṣitē viśēṣacikitsitamāha- sarpirityādi| ādyaṁ ghr̥tadvayaṁ saṁśōdhanaṁ, purāṇaghr̥taṁ tu saṁśamanam|14|-
Adhikarana 15 (14) · Śloka 14
dōṣē'dhastācchuktikāyāmapāstē śītairdravyairañjanaṁ kāryamāśu ||14||
दोषेऽधस्ताच्छुक्तिकायामपास्ते शीतैर्द्रव्यैरञ्जनं कार्यमाशु ||१४||
🔊 Audio coming soon
śuktikāyāṁ viśēṣacikitsitamāha- dōṣē ityādi| adhastādapāstē dōṣē ‘virēcanēna’ iti śēṣaḥ||14||
Adhikarana 16 (15) · Śloka 15
vaidūryaṁ yat sphāṭikaṁ vaidrumaṁ ca mauktaṁ śāṅkhaṁ rājataṁ śātakumbham | cūrṇaṁ sūkṣmaṁ śarkarākṣaudrayuktaṁ śuktiṁ hanyādañjanaṁ caitadāśu ||15||
वैदूर्यं यत् स्फाटिकं वैद्रुमं च मौक्तं शाङ्खं राजतं शातकुम्भम् | चूर्णं सूक्ष्मं शर्कराक्षौद्रयुक्तं शुक्तिं हन्यादञ्जनं चैतदाशु ||१५||
🔊 Audio coming soon
tānyēva śītadravyāṇyāha- vaidūryamityādi||15||
Adhikarana 17 (16) · Śloka 16
yuñjyāt sarpirdhūmadarśī narastu śēṣaṁ kuryādraktapittē vidhānam | yaccaivānyat pittahr̥ccāpi sarvaṁ yadvīsarpē paittikē vai vidhānam ||16||
युञ्ज्यात् सर्पिर्धूमदर्शी नरस्तु शेषं कुर्याद्रक्तपित्ते विधानम् | यच्चैवान्यत् पित्तहृच्चापि सर्वं यद्वीसर्पे पैत्तिके वै विधानम् ||१६||
🔊 Audio coming soon
dhūmadarśinaścikitsitamāha- yuñjyādityādi| raktapittē vidhānamiti raktābhiṣyandē pittābhiṣyandē ca cikitsitaṁ yaduktaṁ tadityarthaḥ| anyat pittahr̥diti pittavidagdhadr̥ṣṭēryadvidhānaṁ tadatra yōjayēt| yadvīsarpē paittikē vai vidhānamiti pittavisarpōktaṁ vidhānaṁ yōjayēditi sambandhaḥ||16||
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē pittābhiṣyandapratiṣēdhō nāma daśamō'dhyāyaḥ ||10||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे पित्ताभिष्यन्दप्रतिषेधो नाम दशमोऽध्यायः ||१०||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē daśamō'dhyāyaḥ||10||