10. pittābhiṣyandapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതഃ പിത്താഭിഷ്യന്ദപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

വാതാഭിഷ്യന്ദപ്രതിഷേധാനന്തരം ‘വാതാദ്ദശ തഥാ പിത്താത്’ ഇതി വചനാത് പിത്താഭിഷ്യന്ദപ്രതിഷേധാരമ്ഭഃ- അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

പിത്തസ്യന്ദേ പൈത്തികേ ചാധിമന്ഥേ രക്താസ്രാവഃ സ്രംസനം ചാപി കാര്യമ് | അക്ഷ്ണോഃ സേകാലേപനസ്യാഞ്ജനാനി പൈത്തേ ച സ്യാദ്യദ്വിസര്പേ വിധാനമ് ||൩||

പിത്തേത്യാദി| സ്രംസനം വിരേകഃ| പിത്തവിസര്പവിധാനം ‘ഉശീരലാമജ്ജകചന്ദനാനി’ ഇത്യാദിപ്രലേപാഃ| പൂര്വവദത്രാപ്യപതര്പണാദിഭിഃ കൃതാമപാചനസ്യ സ്നേഹപൂര്വകഃ സിരാമോക്ഷഃ||൩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 6

ഗുന്ദ്രാം ശാലിം ശൈവലം ശൈലഭേദം ദാര്വീമേലാമുത്പലം രോധ്രമഭ്രമ് | പദ്മാത്പത്രം ശര്കരാ ദര്ഭമിക്ഷും താലം രോധ്രം വേതസം പദ്മകം ച ||൪|| ദ്രാക്ഷാം ക്ഷൌദ്രം ചന്ദനം യഷ്ടികാഹ്വം യോഷിത്ക്ഷീരം രാത്ര്യനന്തേ ച പിഷ്ട്വാ | സര്പിഃസിദ്ധം തര്പണേ സേകനസ്യേ ശസ്തം ക്ഷീരം സിദ്ധമേതേഷു ചാജമ് ||൫|| യോജ്യോ വര്ഗോ വ്യസ്ത ഏഷോऽന്യഥാ വാ സമ്യങ്നസ്യേऽഷ്ടാര്ധസങ്ഖ്യേऽപി നിത്യമ് |൬|

ഇദാനീം പിത്തസ്യാഭിഷ്യന്ദയൌഗികദ്രവ്യാണ്യാഹ- ഗുന്ദ്രാമിത്യാദി| ഗുന്ദ്രാ ഏരകാഭേദഃ, ഗവേധുകേത്യന്യേ, ശൈവലം ദൂര്വാ, ശൈലഭേദഃ പാഷാണഭേദഃ, ചന്ദനം രക്തചന്ദനം, രാത്രിഃ ഹരിദ്രാ, അനന്താ ഉത്പലസാരിവാ, യോഷിത്ക്ഷീരം സ്ത്രീസ്തന്യം, ശര്കരാദേഃ സാഹചര്യാത് കല്കദ്രവ്യേ ഇക്ഷുരിതി ഇക്ഷുരസേന ദ്രവകാര്യമ്| വ്യസ്തഃ അസമസ്തഃ, അന്യഥാ വാ സമസ്ത ഇത്യര്ഥഃ| യദ്യപി വര്ഗത്വാത് ‘സമസ്തം വര്ഗമര്ധം വാ യഥാലാഭമഥാപി വാ’ ഇതി ശല്യതന്ത്രോക്തപരിഭാഷയൈവ സമസ്തവ്യസ്തതാ പ്രാപ്താ, തഥാऽപി ശാലാക്യതന്ത്രത്വാദത്ര പുനരുക്താ| നസ്യേ അഷ്ടാര്ധസങ്ഖ്യേ ചതുഃസങ്ഖ്യേ പ്രതിമര്ഷാവപീഡനസ്യശിരോവിരേചനാഖ്യേ||൪-൫||-

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ക്രിയാഃ സര്വാ പിത്തഹര്യഃ പ്രശസ്താസ്ത്ര്യഹാച്ചോര്ധ്വം ക്ഷീരസര്പിശ്ച നസ്യമ് ||൬||

ക്രിയാ ഇത്യാദി| ക്ഷീരസര്പിശ്ചേതി ‘ഭോജനേ’ ഇതി ശേഷഃ| നസ്യമിത്യുപലക്ഷണം, തേനാശ്ച്യോതനസേകാഞ്ജനാദി ഗൃഹ്യതേ| യദ്യപി ‘പൈത്തേ ച സ്യാദ്യദ്വിസര്പേ വിധാനം’ ഇത്യനേനൈവ പിത്തഹരീ ക്രിയാ കഥിതാ, തഥാऽപി തത്ര വ്യാധിപ്രത്യനീകതയോക്താ, അത്ര തു ദോഷപ്രത്യനീകത്വേനേതി ന ദോഷഃ||൬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

പാലാശം സ്യാച്ഛോണിതം ചാഞ്ജനാര്ഥേ ശല്ലക്യാ വാ ശര്കരാക്ഷൌദ്രയുക്തമ് |൭|

രക്തപിത്തപ്രസാദകാഞ്ജനാനാം രസക്രിയാ പ്രഥമാ, അതസ്താമാഹ- പാലാശമിത്യാദി| പാലാശം ശോണിതം കിംശുകരസഃ; അന്യേ പലാശഖപുരമാഹുഃ|൭|-

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

രസക്രിയാം ശര്കരാക്ഷൌദ്രയുക്താം പാലിന്ദ്യാം വാ മധുകേ വാऽപി കുര്യാത് ||൭||

അപരാമപി രസക്രിയാമാഹ- രസക്രിയാമിത്യാദി| രസക്രിയാഫാണിതാകൃതിഃ| തഥാ ചോക്തമ്- “ഗൃഹീത്വാ ക്വാഥകല്പേന ക്വാഥം പൂതം പുനഃ പുനഃ| ക്വാഥയേത് ഫാണിതാകാരമേഷാ പ്രോക്താ രസക്രിയാ” ഇതി| പാലിന്ദീ ശ്യാമാ ത്രിവൃത്, സാരിവാമന്യേ||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

മുസ്താ ഫേനഃ സാഗരസ്യോത്പലം ച കൃമിഘ്നൈലാധാത്രിബീജാദ്രസശ്ച |൮|

അപരമപി രസക്രിയാഞ്ജനമാഹ- മുസ്തേത്യാദി| കൃമിഘ്നാ വിഡങ്ഗാഃ, ധാത്രീ ആമലകം, ബീജഃ പീതസാരഃ ‘ബീജക’ ഇതി യാവത്, മുസ്താദീനാം രസേ രസക്രിയാ കാര്യാ|൮|-

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

താലീശൈലാഗൈരികോശീരശങ്ഖൈരേവം യുഞ്ജ്യാദഞ്ജനം സ്തന്യപിഷ്ടൈഃ ||൮||

വര്ത്യഞ്ജനമാഹ- താലീശേത്യാദി| കാശീശൈലേതി കേചിത് പഠന്തി||൮||

Adhikarana 9 (9) · Śloka 9

ചൂര്ണം കുര്യാദഞ്ജനാര്ഥേ രസോ വാ സ്തന്യോപേതോ ധാതകീസ്യന്ദനാഭ്യാമ് |൯|

ചൂര്ണാഞ്ജനമാഹ- ചൂര്ണമിത്യാദി| രസോ വേതി രസക്രിയാ വേത്യര്ഥഃ| സ്യന്ദനോऽനേനൈവ നാമ്നാ പ്രസിദ്ധഃ| കേചിത് ചന്ദനാഭ്യാമിതി പഠന്തി|൯|-

Adhikarana 10 (9) · Śloka 9

യോഷിത്സ്തന്യം ശാതകുമ്ഭം വിഘൃഷ്ടം ക്ഷൌദ്രോപേതം കൈംശുകം ചാപി പുഷ്പമ് ||൯||

യോഷിദിത്യാദി| ശാതകുമ്ഭം സുവര്ണം, തച്ച യോഷിത്സ്തന്യേന ഘൃഷ്ടമഞ്ജനമ്| ക്ഷൌദ്രയുക്തം വാ കിംശുകപുഷ്പം ഘൃഷ്ടം താമ്രപാത്രാദാവഞ്ജനമ്||൯||

Adhikarana 11 (10) · Śloka 10

രോധ്രം ദ്രാക്ഷാം ശര്കരാമുത്പലം ച നാര്യാഃ ക്ഷീരേ യഷ്ടികാഹ്വം വചാം ച | പിഷ്ട്വാ ക്ഷീരേ വര്ണകസ്യ ത്വചം ച തോയോന്മിശ്രേ ചന്ദനോദുമ്ബരേ ച ||൧൦||

രോധ്രമിത്യാദി| രോധ്രാദിവചാന്തം നാരീക്ഷീരേ പിഷ്ടമേകമഞ്ജനമ്| വര്ണകോ രോചനികാ; തസ്യാസ്ത്വക് നാരീക്ഷീരേണ പിഷ്ടാ ദ്വിതീയമഞ്ജനമ്| അന്യേ വര്ണകത്വക്ശബ്ദേന കര്ണികാരവൃക്ഷസ്യ വല്കലം കഥയന്തി, തന്നേച്ഛതി ഗയീ| തോയോന്മിശ്രേ ചന്ദനോദുമ്ബരേ ചേതി തൃതീയാഞ്ജനം, തോയോന്മിശ്രേ ബാലകയുക്തേ, ചന്ദനം കുചന്ദനം; പഞ്ജികാകാരസ്തു ചന്ദനോദുമ്ബരം ഭൃശതരം ചൂര്ണിതം വസ്ത്രബദ്ധം തോയപ്ലുതമാശ്ച്യോതനാഞ്ജനമാഹ||൧൦||

Adhikarana 12 (11-12) · Śloka 12

കാര്യഃ ഫേനഃ സാഗരസ്യാഞ്ജനാര്ഥേ നാരീസ്തന്യേ മാക്ഷികേ ചാപി ഘൃഷ്ടഃ | യോഷിത്സ്തന്യേ സ്ഥാപിതം യഷ്ടികാഹ്വം രോധ്രം ദ്രാക്ഷാം ശര്കരാമുത്പലം ച ||൧൧|| ക്ഷൌമാബദ്ധം പഥ്യമാശ്ച്യോതനേ വാ സര്പിര്ഘൃഷ്ടം യഷ്ടികാഹ്വം സരോധ്രമ് | തോയോന്മിശ്രാഃ കാശ്മരീധാത്രിപഥ്യാസ്തദ്വച്ചാഹുഃ കട്ഫലം ചാമ്ബുനൈവ ||൧൨||

കാര്യ ഇത്യാദി| അപരമാശ്ച്യോതനമാഹ- നാരീത്യാദി| യഷ്ടിമധുകാദിദ്രവ്യമതീവ ചൂര്ണിതം സ്ത്രീസ്തന്യസ്ഥാപിതം ക്ഷൌമവസ്ത്രാവബദ്ധമാശ്ച്യോതനേ ഹിതമിത്യര്ഥഃ| യഷ്ടികാഹ്വം സരോധ്രമിതി യഷ്ടിമധുകരോധ്രേ വാ ഘൃതഘൃഷ്ടേ പൂര്വവദാശ്ച്യോതനമ്||൧൧-൧൨||

Adhikarana 13 (13) · Śloka 13

ഏഷോऽമ്ലാഖ്യേऽനുക്രമശ്ചാപി ശുക്തൌ കാര്യഃ സര്വഃ സ്യാത്സിരാമോക്ഷവര്ജ്യഃ ||൧൩||

ഇദാനീമമ്ലാധ്യുഷിതശുക്ത്യോഃ സാമാന്യചികിത്സാമാഹ- ഏഷ ഇത്യാദി| കേചിദമ്ലാധ്യുഷിതശുക്ത്യോരശസ്ത്രകൃത്യത്വാദേവ സിരാമോക്ഷവര്ജനം സിദ്ധമ്, അതഃ ‘ശിരാമോക്ഷവര്ജ്യ’ ഇതി പാഠം ന പഠന്തി||൧൩||

Adhikarana 14 (14) · Śloka 14

സര്പിഃ പേയം ത്രൈഫലം തൈല്വകം വാ പേയം വാ സ്യാത് കേവലം യത് പുരാണമ് |൧൪|

അമ്ലാധ്യുഷിതേ വിശേഷചികിത്സിതമാഹ- സര്പിരിത്യാദി| ആദ്യം ഘൃതദ്വയം സംശോധനം, പുരാണഘൃതം തു സംശമനമ്|൧൪|-

Adhikarana 15 (14) · Śloka 14

ദോഷേऽധസ്താച്ഛുക്തികായാമപാസ്തേ ശീതൈര്ദ്രവ്യൈരഞ്ജനം കാര്യമാശു ||൧൪||

ശുക്തികായാം വിശേഷചികിത്സിതമാഹ- ദോഷേ ഇത്യാദി| അധസ്താദപാസ്തേ ദോഷേ ‘വിരേചനേന’ ഇതി ശേഷഃ||൧൪||

Adhikarana 16 (15) · Śloka 15

വൈദൂര്യം യത് സ്ഫാടികം വൈദ്രുമം ച മൌക്തം ശാങ്ഖം രാജതം ശാതകുമ്ഭമ് | ചൂര്ണം സൂക്ഷ്മം ശര്കരാക്ഷൌദ്രയുക്തം ശുക്തിം ഹന്യാദഞ്ജനം ചൈതദാശു ||൧൫||

താന്യേവ ശീതദ്രവ്യാണ്യാഹ- വൈദൂര്യമിത്യാദി||൧൫||

Adhikarana 17 (16) · Śloka 16

യുഞ്ജ്യാത് സര്പിര്ധൂമദര്ശീ നരസ്തു ശേഷം കുര്യാദ്രക്തപിത്തേ വിധാനമ് | യച്ചൈവാന്യത് പിത്തഹൃച്ചാപി സര്വം യദ്വീസര്പേ പൈത്തികേ വൈ വിധാനമ് ||൧൬||

ധൂമദര്ശിനശ്ചികിത്സിതമാഹ- യുഞ്ജ്യാദിത്യാദി| രക്തപിത്തേ വിധാനമിതി രക്താഭിഷ്യന്ദേ പിത്താഭിഷ്യന്ദേ ച ചികിത്സിതം യദുക്തം തദിത്യര്ഥഃ| അന്യത് പിത്തഹൃദിതി പിത്തവിദഗ്ധദൃഷ്ടേര്യദ്വിധാനം തദത്ര യോജയേത്| യദ്വീസര്പേ പൈത്തികേ വൈ വിധാനമിതി പിത്തവിസര്പോക്തം വിധാനം യോജയേദിതി സമ്ബന്ധഃ||൧൬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 10

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലാക്യതന്ത്രേ പിത്താഭിഷ്യന്ദപ്രതിഷേധോ നാമ ദശമോऽധ്യായഃ ||൧൦||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലാക്യതന്ത്രേ ദശമോऽധ്യായഃ||൧൦||