45. raktapittapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો રક્તપિત્તપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

પાણ્ડુરોગપ્રતિષેધાનન્તરં દૂષ્યસામ્યાદ્રક્તપિત્તપ્રતિષેધારમ્ભો યુક્ત ઇત્યત આહ- અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 5

ક્રોધશોકભયાયાસવિરુદ્ધાન્નાતપાનલાન્ | કટ્વમ્લલવણક્ષારતીક્ષ્ણોષ્ણાતિવિદાહિનઃ ||૩|| નિત્યમભ્યસતો દુષ્ટો રસઃ પિત્તં પ્રકોપયેત્ | વિદગ્ધં સ્વગુણૈઃ પિત્તં વિદહત્યાશુ શોણિતમ્ ||૪|| તતઃ પ્રવર્તતે રક્તમૂર્ધ્વં ચાધો દ્વિધાઽપિ વા |૫|

નિદાનાનન્તરીયકત્વાત્ પ્રતિષેધસ્યાદૌ રક્તપિત્તનિદાનભૂતે હેતુસમ્પ્રાપ્તી આહ- ક્રોધશોકભયાયાસેત્યાદિ| ક્રોધાદીનિ નિત્યમભ્યસ્યતો નિષેવમાણસ્ય પુરુષસ્ય દુષ્ટિં ગતો રસઃ પિત્તં પ્રકોપયેત્, તતશ્ચ વિદગ્ધં દુષ્ટં પિત્તં સ્વગુણૈઃ તીક્ષ્ણોષ્ણાદિભિઃ શોણિતં વિદહતિ પ્રદૂષયતિ, તત ઊર્ધ્વમધો વા રક્તં પ્રવર્તત ઇતિ પિણ્ડાર્થઃ| તીક્ષ્ણમુષ્ણકટ્વમ્લલવણક્ષારવ્યતિરિક્તં જ્યોતિષ્મત્યપામાર્ગફલાદિકમ્| આયાસઃ શ્રમઃ| વિરુદ્ધાન્નં હિતાહિતીયોક્તમ્| ક્રોધશોકેત્યાદિઃ હેતુઃ, નિત્યમભ્યસ્યત ઇત્યાદિઃ સમ્પ્રાપ્તિઃ| ‘કટ્વમ્લલવણ’- ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘તીક્ષ્ણમુષ્ણામ્લલવણં દિવાસ્વપ્નં વિદાહિ યત્’ ઇતિ પઠન્તિ||૩-૪||-

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6

આમાશયાદ્વ્રજેદૂર્ધ્વમધઃ પક્વાશયાદ્વ્રજેત્ ||૫|| વિદગ્ધયોર્દ્વયોશ્ચાપિ દ્વિધાભાગં પ્રવર્તતે | કેચિત્ સયકૃતઃ પ્લીહ્નઃ પ્રવદન્ત્યસૃજો ગતિમ્ ||૬||

તદ્રક્તં યથોર્ધ્વમધો વા દ્વિધાઽપિ વા પ્રવર્તતે તથા દર્શયન્નાહ- આમાશયાદિત્યાદિ| યદ્યપિ રક્તસ્ય યકૃત્પ્લીહસ્થાનત્વાદામાશયપક્વાશયાભ્યાં પ્રવર્તનં ન સમ્ભવતિ, તથાઽપિ પ્રકુપિતરક્તસ્ય તત્રાપિ ગમનાત્ પ્રવર્તનં તાભ્યાં સમ્ભવત્યેવ| વિદગ્ધયોશ્ચાપ્યુભયોરિતિ દુષ્ટયોરામપક્વાશયયોરિત્યર્થઃ| તયોશ્ચ દુષ્ટિઃ દુષ્ટરુધિરસંયોગાત્| એકીયમતમાહ- કેચિદિત્યાદિ| સયકૃતઃ કાલખણ્ડસહિતાત્| એતદપ્યનુમતમ્, અપ્રતિષેધાત્| અસ્મિન્ પાઠે અઙ્ગીકૃતેઽપિ પૂર્વવાક્યેન સહ ન વિરોધઃ, યતો યકૃત્પ્લીહાભ્યામેવ રક્તં પ્રવર્તતે પરમામપક્વાશયમધિષ્ઠાય||૫-૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

ઊર્ધ્વં સાધ્યમધોયાપ્યમસાધ્યં યુગપદ્ગતમ્ |૭|

ત્રિપ્રકારસ્ય રક્તપિત્તસ્ય સાધ્યયાપ્યાસાધ્યત્વમાહ- ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| ઊર્ધ્વં સાધ્યમિતિ યદા દૌર્બલ્યાદ્યુપદ્રવહીનં માંસપ્રક્ષાલનાભમિત્યાદ્યસાધ્યલક્ષણરહિતમેકદોષાનુગં ભવતિ તદા સાધ્યં, યદા તુ તદેવ શાન્તિં ગત્વા પુનર્ભવતિ માર્ગાન્તરં વા યાતિ અલ્પોપદ્રવમ્ અલ્પાસાધ્યલક્ષણયુક્તં દ્વિદોષાનુગં ચ ભવતિ તદા યાપ્યં, યદા ચ બહૂપદ્રવયુક્તં બહ્વસાધ્યલક્ષણયુક્તં ત્રિદોષાનુગતં ચ ભવતિ તદા અસાધ્યમ્| અધો યાપ્યમિતિ અલ્પોપદ્રવમસાધ્યલક્ષણહીનં દ્વિદોષાનુગં ચ ભવતિ તદા અધોગં યાપ્યં; યદા ચ ત્રિદોષાનુગમસાધ્યલક્ષણયુક્તં તદા વર્જ્યં, યદા ચૈકદોષાનુગં નિરુપદ્રવં વર્જ્યલક્ષણાસંયુક્તં તદા સાધ્યમ્| અસાધ્યં યુગપદ્ગતમિતિ યદા ત્રિદોષાનુગં બહૂપદ્રવમસાધ્યલક્ષણયુક્તં ભવતિ તદા અસાધ્યં, યદા ચાન્યથા તદા યાપ્યમિત્યર્થઃ| યુગપદ્ગતમ્ ઉભયમાર્ગપ્રવૃત્તમિત્યર્થઃ|૭|-

Adhikarana 5 (7) · Śloka 8

સદનં શીતકામિત્વં કણ્ઠધૂમાયનં વમિઃ ||૭|| લોહગન્ધિશ્ચ નિઃશ્વાસો ભવત્યસ્મિન્ ભવિષ્યતિ |૮|

અથ પૂર્વરૂપમાહ- સદનમિત્યાદિ| સદનમ્ અઙ્ગમ્લાનિઃ| કણ્ઠધૂમાયનં કણ્ઠે ધૂમોદ્વમનમિવ વેદનેત્યર્થઃ| અસ્મિન્ રક્તપિત્તે||૭||-

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

બાહ્યાસૃગ્લક્ષણૈસ્તસ્ય સઙ્ખ્યાદોષોચ્છ્રિતીર્વિદુઃ ||૮||

રક્તપિત્તસ્ય સઙ્ખ્યાં દોષોચ્છ્રયં ચાતિદેશેનાહ- બાહ્યાસૃગ્લક્ષણૈસ્તસ્યેત્યાદિ| બાહ્યાસૃગ્લક્ષણૈરિતિ શોણિતવર્ણનીયોક્તૈઃ ‘ફેનિલમરુણમ્’ ઇત્યાદિભિઃ, તસ્ય રક્તપિત્તસ્ય, સઙ્ખ્યા સપ્તવિધા| નનુ, પિત્તેન વિ દગ્ધેન વિદગ્ધં રક્તં રક્તપિત્તમુચ્યતે, તત્ કથં પિત્તાદપિ પૃથગુદ્દિશ્યતે? ઉચ્યતે, તદ્રક્તાન્તરેણ સંસર્ગાત્| દોષોચ્છ્રિતિઃ દોષાધિક્યમ્||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

દૌર્બલ્યશ્વાસકાસજ્વરવમથુમદાસ્તન્દ્રિતાદાહમૂર્ચ્છા ભુક્તે ચાન્ને વિદાહસ્ત્વધૃતિરપિ સદા હૃદ્યતુલ્યા ચ પીડા | તૃષ્ણા કણ્ઠસ્ય ભેદઃ શિરસિ ચ દવનં પૂતિનિષ્ઠીવનં ચ દ્વેષો ભક્તેઽવિપાકો વિરતિરપિ રતે રક્તપિત્તોપસર્ગાઃ ||૯||

ઇદાનીં રક્તપિત્તોપદ્રવાનાહ- દૌર્બલ્યશ્વાસકાસેત્યાદિ| વમથુઃ છર્દિઃ| મદઃ પૂગફલેનેવ મત્તતા| અધૃતિઃ અસન્તોષઃ| અતુલ્યા અસાધારણા| કણ્ઠસ્ય ભેદઃ કણ્ઠક્ષણનમ્| શિરસિ ચ દવનં સન્તાપઃ| વિરતિરપિ રતેઃ સુખસ્યાપિ વિનાશો ભવતીત્યર્થઃ| ઉપસર્ગા ઉપદ્રવાઃ| ‘ભુક્તે ચાન્ને વિદાહ’ ઇત્યત્ર ‘ભુક્તે ઘોરો વિદાહ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ| તત્ર સપ્તમી ષષ્ઠ્યર્થે, તેન ભુક્તસ્ય આહારસ્ય ઘોરો મહાન્ વિદાહ ઇત્યર્થઃ| ‘કણ્ઠસ્ય ભેદ’ ઇત્યત્ર ‘કોષ્ઠસ્ય ભેદ’ ઇત્યપરે પઠન્તિ; કોષ્ઠશબ્દેન કોષ્ઠસ્થો મલસ્તસ્ય ભેદ ઇતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ| તદેતત્ પાઠદ્વયમૂર્ધ્વાધઃપ્રવૃત્તિરૂપં યથાસમ્ભવં બોદ્ધવ્યં, એકત્ર દ્વયોરપ્યનૌપયિકત્વાત્| શિરસિ ચ દવનમિત્યત્ર ‘પ્રવિતતસિરતા’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, સિરાતતગાત્રતેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| ‘વિરતિરપિ રતેઃ’ ઇત્યત્ર અપરે ‘વિનતિરપિ ભવેત્’ ઇતિ પઠન્તિ; વિનતિઃ શરીરસ્ય વિનમનમ્| અપરે ‘વિકૃતિરપિ ભવેત્’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ કાયસ્યાકુઞ્ચનાત્મિકા વિકૃતિરિત્યર્થઃ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

માંસપ્રક્ષાલનાભં ક્વથિતમિવ ચ યત્ કર્દમામ્ભોનિભં વા મેદઃપૂયાસ્રકલ્પં યકૃદિવ યદિ વા પક્વજમ્બૂફલાભમ્ | યત્ કૃષ્ણં યચ્ચ નીલં ભૃશમતિકુણપં યત્ર ચોક્તા વિકારાસ્તદ્વર્જ્યં રક્તપિત્તં સુરપતિધનુષા યચ્ચ તુલ્યં વિભાતિ ||૧૦||

અસાધ્યરક્તપિત્તલક્ષણમાહ- માંસપ્રક્ષાલનાભમિત્યાદિ| માંસપ્રક્ષાલનાભં માંસધાવનતોયાભમ્| કર્દમામ્ભોનિભં કર્દમેન મિશ્રિતં યદમ્ભસ્તોયં તન્નિભમ્| મેદઃપૂયાસ્રકલ્પં મેદઃપૂયરક્તસદૃશમિત્યર્થઃ| અતિકુણપં શટિતશવગન્ધિ| ઉક્તા વિકારા દૌર્બલ્યશ્વાસાદયઃ, ‘પ્રભૂતા’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| તદ્વર્જ્યમિતિ ઊર્ધ્વધોમાર્ગત્વેન સાધ્યં યાપ્યં ચ યદુક્તં ભવતિ તદપ્યેવંવિધમ્ અસાધ્યમ્| સુરપતિધનુઃ ઇન્દ્રધનુઃ| ‘ક્વથિતમિવ ચ યત્’ ઇત્યત્ર ‘ક્વથિતમિવ યકૃત્’ ઇતિ પઠિત્વા પક્વકાલખણ્ડતુલ્યમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

નાદૌ સઙ્ગ્રાહ્યમુદ્રિક્તં યદસૃગ્બલિનોઽશ્નતઃ | તત્ પાણ્ડુગ્રહણીકુષ્ઠપ્લીહગુલ્મજ્વરાવહમ્ ||૧૧||

આદૌ બલવતિ રક્તપિત્તે સઙ્ગ્રહણનિષેધમાહ- નાદૌ સઙ્ગ્રાહ્યમુદ્રિક્તમિત્યાદિ| યત્ રક્તપિત્તમ્, ઉદ્રિક્તમ્ અતિશયેન વૃદ્ધિં ગતં, તદ્બલયુક્તસ્યાશ્નતશ્ચ પુરુષસ્યાદૌ ન સઙ્ગ્રાહ્યં; યસ્માત્તદાદૌ સઙ્ગૃહીતં સત્ પાણ્ડ્વાદિરોગાવહં ભવતિ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

અધઃપ્રવૃત્તં વમનૈરૂર્ધ્વગં ચ વિરેચનૈઃ | જયેદન્યતરદ્વાઽપિ ક્ષીણસ્ય શમનૈરસૃક્ ||૧૨||

તર્હિ તત્ર કિં કુર્યાદિત્યાહ- અધઃપ્રવૃત્તં વમનૈરિત્યાદિ| સંશોધનાર્હસ્ય બલવતો નરસ્યાધોગં રક્તપિત્તં બહુદોષં વમનૈર્જયેત્, એવંવિધસ્યોર્ધ્વગં વિરેચનૈરિત્યર્થઃ| નનુ, અધોગં વાતાનુગં ભવતિ, ઊર્ધ્વગં ચ કફાનુગં, તત્ કથં તયોર્વમનવિરેચને યુજ્યેતે? સત્યં, વ્યાધિપ્રત્યનીકત્વાદ્યુજ્યેતે એવ; તથા ચ તન્ત્રાન્તરં- “અધોગં વમનૈર્ધીમાનૂર્ધ્વગં રેચનૈર્જયેત્”- ઇતિ| અન્યતરદ્વેતિ ઊર્ધ્વગમધોગં વા ક્ષીણસ્ય પુરુષસ્ય શમનૈર્જયેદિતિ ન વમનવિરેકૈઃ; તથા ચ તન્ત્રાન્તરમ્- “ઊર્ધ્વગં વાઽપ્યધોગં વા ક્ષીણસ્ય શમનૈર્જયેત્”- ઇતિ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

અતિપ્રવૃદ્ધદોષસ્ય પૂર્વં લોહિતપિત્તિનઃ | અક્ષીણબલમાંસાગ્નેઃ કર્તવ્યમપતર્પણમ્ ||૧૩||

ઇદાનીં સંશોધનાર્હસ્ય લઙ્ઘનમપિ હિતમિતિ દર્શયન્નાહ- અતિપ્રવૃદ્ધદોષસ્યેત્યાદિ| અપતર્પણં લઙ્ઘનમ્||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

લઙ્ઘિતસ્ય તતઃ પેયાં વિદધ્યાત્ સ્વલ્પતણ્ડુલામ્ | રસયૂષૌ પ્રદાતવ્યૌ સુરાભિસ્નેહસંસ્કૃતૌ | તર્પણં પાચનં લેહાન્ સર્પીંષિ વિવિધાનિ ચ ||૧૪||

લઙ્ઘનાદનન્તરં કિં કુર્યાદિત્યાહ- લઙ્ઘિતસ્યેત્યાદિ વિદધ્યાત્ કુર્યાત્| કિં રક્તપિત્તે પેયામેવ વિદધ્યાદુતાન્યદપીત્યાહ- તર્પણમિત્યાદિ| તર્પણમિતિ મૃદ્વીકામધુકાદિસાધિતજલેન સશર્કરેણાલોડિતાઃ સઘૃતક્ષૌદ્રા લાજશક્તવઃ| પાચનં હ્રીબેરચન્દનોશીરપર્પટમુસ્તસાધિતજલપાનમ્| લેહાનિતિ વક્ષ્યમાણાન્ મધુકશોભાઞ્જનકાદિપુષ્પૈઃ કૃતાન્ સઘૃતક્ષૌદ્રાન્| વિવિધાનિ સર્પીંષિ વાસાઘૃતાદીનિ| તત્રાધોગે પેયા હિતા યદિ મારુતો બલી ન સ્યાત્, મારુતશ્ચેદ્બલી ભવતિ તદા માંસરસ એવ; ઊર્ધ્વગે ચ તર્પણં હિતમ્| તથા ચ તન્ત્રાન્તરમ્- “અધોવહે યવાગ્વાદિ ન ચેત્ સ્યાન્મારુતો બલી| ઊર્ધ્વગે તર્પણં શસ્તં યથાદોષમથાપિ વા”- ઇતિ| કેચિત્ ‘લઙ્ઘિતસ્ય તતો યુક્ત્યા લઘ્વન્નમવચારયેત્’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- યુક્ત્યા માત્રયા પ્રત્યનીકં ચેત્યર્થઃ||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

દ્રક્ષામધુકકાશ્મર્યસિતાયુક્તં વિરેચનમ્ | યષ્ટીમધુકયુક્તં ચ સક્ષૌદ્રં વમનં હિતમ્ ||૧૫||

પૂર્વમુદ્દિષ્ટં યદ્વમનવિરેચનં તયોર્દ્રવ્યાણ્યાહ- દ્રાક્ષામધુકકાશ્મર્યેત્યાદિ| દ્રાક્ષાદિયુક્તં વિરેચનદ્રવ્યકલ્પોક્તં મૃદુ વિરેચનં, યષ્ટીમધુકક્ષૌદ્રયુક્તં વમનદ્રવ્યવિકલ્પોક્તં મૃદુ વમનં હિતમ્||૧૫||

Adhikarana 14 (16-18) · Śloka 18

પયાંસિ શીતાનિ રસાશ્ચ જાઙ્ગલાઃ સતીનયૂષાશ્ચ સશાલિષષ્ટિકાઃ | પટોલશેલૂસુનિષણ્ણયૂથિકાવટાતિમુક્તાઙ્કુરસિન્દુવારજમ્ ||૧૬|| હિતં ચ શાકં ઘૃતસંસ્કૃતં સદા તથૈવ ધાત્રીફલદાડિમાન્વિતમ્ | રસાશ્ચ પારાવતશઙ્ખકૂર્મજાસ્તથા યવાગ્વો વિહિતા ઘૃતોત્તરાઃ ||૧૭|| સન્તાનિકાશ્ચોત્પલવર્ગસાધિતે ક્ષીરે પ્રશસ્તા મધુશર્કરોત્તરાઃ | હિમાઃ પ્રદેહા મધુરા ગણાશ્ચ યે ઘૃતાનિ પથ્યાનિ રક્તપિત્તિનામ્ ||૧૮||

વમનવિરેચનદ્રવ્યાણ્યભિધાય ભોજનદ્રવ્યાણિ પ્રતિપાદયતિ- પયાંસીત્યાદિ| શીતાનિ ઉત્પલાદિદ્રવ્યક્વથિતશીતાનિ, તાનિ તુ પિત્તપ્રાયે| જાઙ્ગલરસા એણાદિલાવાદિકૃતાઃ, તે ચ વાતાનુબન્ધે| સતીનયૂષા વર્તુલકલાયયૂષાઃ, તે ચ કફાનુગે રક્તપિત્તે હિતાઃ| પટોલેત્યાદિ| શેલૂઃ દક્ષિણાપથજં શાકં, શ્લેષ્માન્તકમપરે| સુનિષણ્ણકઃ શિરવાલિકા, ચતુષ્પર્ણીત્યપરે| અતિમુક્ત આવન્તકઃ| અઙ્કુરાઃ કોમલપલ્લવાઃ પટોલાદીનામ્| સિન્દુવારઃ નિર્ગુણ્ડી| એતાન્યપિ શાકાનિ કફાનુગે શસ્તાનીતિ| પટોલેત્યત્ર કેચિત્ જીવન્તીતિ પઠન્તિ| રસાશ્ચેત્યાદિ| જાઙ્ગલરસાભિધાનેનૈવ પારાવતરસસ્યાપિ પરિગ્રહે તદભિધાનં વિશેષેણ રક્તપિત્તે હિતત્વાપાદનાર્થમ્| ધાત્રીદાડિમે સંસ્કારાર્થમ્| યવાગ્વઃ અભિહિતાઃ| સન્તાનિકા ઘૃતસ્યોપરિતનઃ સ્ત્યાનો ભાગઃ| ઘૃતોત્તરા ઘૃતપ્રધાનાઃ| હિમાઃ પ્રદેહા ઇત્યાદિ| હિમાઃ પ્રદેહાઃ શીતા લેપાઃ; તે ચ ન્યગ્રોધાદિપ્રભૃતિશીતલગણકૃતાઃ| મધુરા ગણાઃ કાકોલ્યાદયઃ| તે ચ પાનાદિના યોજ્યાઃ| ઘૃતાનિ મધુરગણસાધિતાનિ તન્ત્રાન્તરસંવાદાત્| પથ્યાનિ હિતાનિ||૧૬-૧૮||

Adhikarana 15 (19-20) · Śloka 20

મધૂકશોભાઞ્જનકોવિદારજૈઃ પ્રિયઙ્ગુકાયાઃ કુસુમૈશ્ચ ચૂર્ણિતૈઃ | ભિષગ્વિદધ્યાચ્ચતુરઃ સમાક્ષિકાન્ હિતાય લેહાનસૃજઃ પ્રશાન્તયે ||૧૯|| લિહ્યાચ્ચ દૂર્વાવટજાંશ્ચ પલ્લવાન્ મધુદ્વિતીયાન્ સિતકર્ણિકસ્ય ચ | હિતં ચ ખર્જૂરફલં સમાક્ષિકં ફલાનિ ચાન્યાન્યપિ તદ્ગુણાન્યથ ||૨૦||

મધૂકેત્યાદિ| મધૂકાદિપુષ્પૈરેકૈકૈશ્ચૂર્ણિતૈસ્ત્રયો લેહાઃ, પ્રિયઙ્ગુકાયાઃ કુસુમૈશ્ચતુર્થો લેહઃ| અપરાનપિ લેહાનાહ- લિહ્યાદિત્યાદિ| દૂર્વાવટપલ્લવાન્ મધુદ્વિતીયાન્ લિહ્યાદિત્યેકો યોગઃ| સિતકર્ણિકઃ શ્વેતકર્ણિકારઃ, તસ્યાપિ પલ્લવાન્ મધુદ્વિતીયાન્ લિહ્યાદિતિ દ્વિતીયો યોગઃ| કેચિત્ સમુદિતમેકં યોગં મન્યન્તે; તન્નેચ્છન્તિ નિબન્ધકારાઃ, સમાનતન્ત્રસંવાદાત્| ‘દૂર્વાવટજાંશ્ચ પલ્લવાન્’ ઇત્યત્રાપરે ‘દુગ્ધદ્રુમપલ્લવાન્’ ઇતિ પઠિત્વા વટાદિપલ્લવાનિતિ વ્યાચક્ષતે| કિં રક્તપિત્તે એતદેવ હિતમુતાન્યદપીત્યાહ- હિતમિત્યાદિ| સમાક્ષિકં સમધુ| અનુક્તસઙ્ગ્રહાયાહ- ફલાનિ ચાન્યાન્યપીત્યાદિ| અન્યાનિ ફલાનિ કાશ્મર્યાદીનિ| તદ્ગુણાનિ ખર્જૂરફલતુલ્યગુણાનિ||૧૯-૨૦||

Adhikarana 16 (21) · Śloka 21

રક્તાતિસારપ્રોક્તાંશ્ચ યોગાનત્રાપિ યોજયેત્ |૨૧|

ઇદાનીં રક્તપિત્તેઽતિદેશેન ચિકિત્સામાહ- રક્તાતીસારપ્રોક્તાંશ્ચેત્યાદિ| રક્તાતીસારપ્રોક્તાન્ યોગાન્ ‘પ્રિયાલમલ્લિકા’ ઇત્યાદીન્| અસ્યાગ્રે કાર્તિકકુણ્ડઃ ‘નીલોત્પલાનાં મધુના ભસ્મ વાઽપિ પરિસ્રુતમ્’ ઇત્યાદિયોગં પઠતિ, સ ચ જેજ્જટાચાર્યેણ ‘સક્ષૌદ્રમિન્દીવરભસ્મ’ ઇત્યાદિના અગ્રે પઠિતઃ|૨૧|-

Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22

શુદ્ધેક્ષુકાણ્ડમાપોથ્ય નવે કુમ્ભે હિમામ્ભસા ||૨૧|| યોજાયિત્વા ક્ષિપેદ્રાત્રાવાકાશે સોત્પલં તુ તત્ | પ્રાતઃ સ્રુતં ક્ષૌદ્રયુતં પિબેચ્છોણિતપિત્તવાન્ ||૨૨||

શુદ્ધેક્ષુકાણ્ડમાપોથ્યેત્યાદિ| શુદ્ધેક્ષુકાણ્ડાનિ નિર્વલ્કલેક્ષુકાણ્ડાનિ, આપોથ્ય અવક્ષુદ્ય| હિમામ્ભસા યોજયિત્વેત્યાદિ શીતલજલેન યોજયિત્વા નવે ઘટે રાત્રાવાકાશે નિરાવરણસ્થાને ક્ષિપેત્ ધારયેત્, તતશ્ચ પ્રાતઃકાલે સ્રુતં ગાલિતં નીલોત્પલચૂર્ણમધુભ્યાં યુતં શોણિતપિત્તવાન્ નરઃ પિબેત્||૨૧-૨૨||

Adhikarana 18 (23) · Śloka 23

પિબેચ્છીતકષાયં વા જમ્બ્વામ્રાર્જુનસમ્ભવમ્ | ઉદુમ્બરફલં પિષ્ટ્વા પિબેત્તદ્રસમેવ વા ||૨૩||

પિબેદિત્યાદિ| પિબેદિત્યત્ર મધુયુતમિત્યનુક્તમપિ સમ્બધ્યતે, સમાનતન્ત્રસંવાદાત્| ઉદુમ્બરફલમિત્યાદિ| ઉદુમ્બરફલં પિષ્ટ્વા તદ્રસં ગૃહીત્વા મધુયુતં પિબેત્||૨૩||

Adhikarana 19 (24-27) · Śloka 27

ત્રપુષીમૂલકલ્કં વા સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્બુના | પિબેદક્ષસમં કલ્કં યષ્ટીમધુકમેવ વા ||૨૪|| ચન્દનં મધુકં રોધ્રમેવમેવ સમં પિબેત્ | કરઞ્જબીજમેવં વા સિતાક્ષૌદ્રયુતં પિબેત્ ||૨૫|| મજ્જાનમિઙ્ગુદયસ્યૈવં પિબેન્મધુકસંયુતમ્ | સુખોષ્ણં લવણં બીજં કારઞ્જં દધિમસ્તુના ||૨૬|| પિબેદ્વાઽપિ ત્ર્યહં મર્ત્યો રક્તપિત્તાભિપીડિતઃ | રક્તપિત્તહરાઃ શસ્તાઃ ષડેતે યોગસત્તમાઃ ||૨૭||

ઇદાનીં રક્તપિત્તે સિદ્ધતમાન્ ષડ્યોગાનાહ- ત્રપુસીમૂલકલ્કમિત્યાદિ| સક્ષૌદ્રં કર્ષોન્મિતમધુસહિતં, તણ્ડુલામ્બુના કલ્કાચ્ચતુર્ગુણેનેત્યર્થઃ| અક્ષસમં કર્ષપ્રમાણં, એવમેવેતિ સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્બુનેત્યર્થઃ| કરઞ્જબીજાદિયોગદ્વયં કફાનુબન્ધે ઊર્ધ્વગે શસ્તમ્| મજ્જાનમિઙ્ગુદસ્યેત્યાદિ સિતામધુયુતમેવ(ક)મેવ પિબેદિત્યર્થઃ||૨૪-૨૭||

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

પથ્યાશ્ચૈવાવપીડેષુ ઘ્રાણતઃ પ્રસ્રુતેઽસૃજિ |૨૮|

અનન્તરોક્તાઃ ષડ્યોગા ઘ્રાણગે રક્તેઽવપીડનેઽપિ યોજ્યા ઇત્યાહ- પથ્યા ઇત્યાદિ| પથ્યા હિતાઃ, અનન્તરોક્તાઃ ત્રપુસીમૂલકલ્કમિત્યાદિ ષડ્યોગાઃ ઇતિ શેષઃ|૨૮|-

Adhikarana 21 (28) · Śloka 28

અતિનિસ્રુતરક્તો વા ક્ષૌદ્રયુક્તં પિબેદસૃક્ | યકૃદ્વા ભક્ષયેદાજમામં પિત્તસમાયુતમ્ ||૨૮||

અસૃગિતિ શરીરધાતુસામાન્યાત્ એણાદીનામિત્યર્થઃ| યકૃત્ કાલખણ્ડમ્||૨૮||

Adhikarana 22 (29-32) · Śloka 33

પલાશવૃક્ષસ્વરસે વિપક્વં સર્પિઃ પિબેત્ ક્ષૌદ્રયુતં સુશીતમ્ | વનસ્પતીનાં સ્વરસૈઃ કૃતં વા સશર્કરં ક્ષીરઘૃતં પિબેદ્વા ||૨૯|| દ્રાક્ષામુશીરાણ્યથ પદ્મકં સિતા પૃથક્પલાંશાન્યુદકે સમાવપેત્ | સ્થિતં નિશાં તદ્રુધિરામયં જયેત્ પીતં પયો વાઽમ્બુસમં હિતાશિનઃ ||૩૦|| તુરઙ્ગવર્ચઃસ્વરસં સમાક્ષિકં પિબેત્ સિતાક્ષૌદ્રયુતં વૃષસ્ય વા | લિહેત્તથા વાસ્તુકબીજચૂર્ણં ક્ષૌદ્રાન્વિતં તણ્ડુલસાહ્વયં વા ||૩૧|| લિહ્યાચ્ચ લાજાઞ્જનચૂર્ણમેકમેવં સિતાક્ષૌદ્રયુતાં તુગાખ્યામ્ | દ્રાક્ષાં સિતાં તિક્તકરોહિણીં ચ હિમામ્બુના વા મધુકેન યુક્તામ્ ||૩૨|| પથ્યામહિંસ્રાં રજનીં ઘૃતં ચ લિહ્યાત્તથા શોણિતપિત્તરોગી |૩૩|

વનસ્પતીનાં વટાદીનામ્| ક્ષીરઘૃતં ક્ષીરોત્થં ઘૃતમ્| પયો વાઽમ્બુસમમિતિ દુગ્ધં જલં ચ તુલ્યમિત્યર્થઃ| કેચિદેવં પઠન્તિ- ‘વાસાકષાયં સસિતં પિબેદ્વા તુરઙ્ગવર્ચઃસ્વરસં સમાક્ષિકમ્’ ઇતિ| લિહેત્તથા વાસ્તુકબીજચૂર્ણમિત્યાદિ|- વાસ્તુકબીજચૂર્ણં ટઙ્કવાસ્તુકબીજચૂર્ણં ક્ષૌદ્રાન્વિતં લિહેત્| તણ્ડુલસાહ્વયં વેતિ તણ્ડુલીયં ક્ષૌદ્રાન્વિતં વા લિહ્યાદિત્યર્થઃ| કેચિદેવં પઠન્તિ- ‘સતણ્ડુલીયં મધુનાઽવલેહયેત્ સિતાયુતં વાસ્તુકમૂલમેવ વા’ ઇતિ| લિહ્યાચ્ચેત્યાદિ| લાજા ભૃષ્ટધાન્યાનિ| અઞ્જનં રસાઞ્જનમ્| એકં પ્રધાનં, એવં ક્ષાદ્રેણેત્યર્થઃ| ‘લાજાઞ્જનચૂર્ણમ્’ ઇત્યત્ર ‘કાલાઞ્જનચૂર્ણમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તત્ર કાલાઞ્જનં સૌવીરાઞ્જનમ્| સિતાક્ષૌદ્રયુતમિત્યાદિ| તુગાખ્યા વંશરોચનાનુકારિ પાર્થિવં દ્રવ્યં, અન્યે વંશરોચનામાહુઃ; તાં ચ શર્કરાક્ષૌદ્રયુતાં લિહ્યાત્| દ્રાક્ષાં સિતામિત્યાદિ| દ્રાક્ષાદીનિ ત્રીણિ દ્રવ્યાણિ યષ્ટીમધુકેન યુતાનિ શીતોદકેન વા લિહ્યાત્| પથ્યામિત્યાદિ| પથ્યા હરીતકી, રજની હરિદ્રા, એતાનિ હરીતકીપ્રભૃતીનિ દ્રવ્યાણિ ઘૃતેન સહ લિહ્યાત્| અયં યોગઃ કણ્ઠગે પ્રસૃતે ચ રક્તપિત્તે યોજ્યઃ| કેચિત્ ‘રજનીં ઘૃતં ચ’ ઇત્યત્ર ‘રજનીદ્વયં ચ’ ઇતિ પઠન્તિ, તે ચ શીતોદકેનૈવ લેહ્યમિચ્છન્તિ; અયં પાઠઃ સમાનતન્ત્રવિરોધાદન્યાય્યઃ||૨૯-૩૨||-

Adhikarana 23 (33) · Śloka 34

વાસાકષાયોત્પલમૃત્પ્રિયઙ્ગુરોધ્રાઞ્જનામ્ભોરુહકેશરાણિ ||૩૩|| પીત્વા સિતાક્ષૌદ્રયુતાનિ જહ્યાત્ પિત્તાસૃજો વેગમુદીર્ણમાશુ |૩૪|

ઇદાનીં વેગવતિ રક્તપિત્તે સિદ્ધતમં યોગમાહ- વાસાકષાયોત્પલેત્યાદિ| ઉત્પલં નીલોત્પલં મૃત્ કેદારમૃત્તિકા, અમ્ભોરુહકેશરં પદ્મકેશરમ્| કલ્પનામાહ- પીત્વા સિતાક્ષૌદ્રયુતાનિ જહ્યાદિત્યાદિ| વાસાકષાયમુત્પલમૃદાદિચૂર્ણપ્રક્ષેપં સિતાક્ષૌદ્રયુતં પીત્વા નરો રક્તપિત્તસ્યોદીર્ણમુદ્રિક્તં વેગમાશુ જહ્યાત્ શીઘ્રં પરિત્યજેત્||૩૩||-

Adhikarana 24 (34) · Śloka 35

ગાયત્રિજમ્બ્વર્જુનકોવિદારશિરીષરોધ્રાશનશાલ્મલીનામ્ ||૩૪|| પુષ્પાણિ શિગ્રોશ્ચ વિચૂર્ણ્ય લેહો મધ્વન્વિતઃ શોણિતપિત્તરોગે |૩૫|

ગાયત્રિજમ્બ્વર્જુનકોવિદારેત્યાદિ| ગાયત્રી ખદિરઃ, અર્જુનઃ કકુભઃ, કોવિદારઃ કાઞ્ચનારઃ, અશનો બીજકઃ| શિગ્રુઃ શોભાઞ્જનકઃ||૩૪||-

Adhikarana 25 (35) · Śloka 36

સક્ષૌદ્રમિન્દીવરભસ્મવારિ કરઞ્જબીજં મધુસર્પિષી ચ ||૩૫|| જમ્બ્વર્જુનામ્રક્વથિતં ચ તોયં ઘ્નન્તિ ત્રયઃ પિત્તમસૃક્ ચ યોગાઃ |૩૬|

ઇદાનીં રક્તપિત્તે ત્રીન્ યોગાનાહ- સક્ષૌદ્રમિન્દીવરભસ્મેત્યાદિ| ઇન્દીવરભસ્મવારિ ઇન્દીવરક્ષારોદકં સક્ષૌદ્રં પિબેદિત્યેકો યોગઃ| કરઞ્જબીજં મધુસર્પિષા ચેતિ કરઞ્જબીજં મધુસર્પિષા વા લિહ્યાદિતિ દ્વિતીયો યોગઃ| જમ્બ્વર્જુનામ્રક્વથિતં તોયમિત્યાદિ|- જમ્બ્વાદિક્વથિતં તોયં સક્ષૌદ્રં પિબેદિતિ તૃતીયો યોગઃ| એષુ મધ્યે અન્ત્યૌ યોગૌ કણ્ઠાન્તઃસ્થિતે રક્તપિત્તે યોજ્યૌ||૩૫||-

Adhikarana 26 (36) · Śloka 37

મૂલાનિ પુષ્પાણિ ચ માતુલુઙ્ગ્યાઃ પિષ્ટ્વા પિબેત્તણ્ડુલધાવનેન ||૩૬|| ઘ્રાણપ્રવૃત્તે જલમાશુ દેયં સશર્કરં નાસિકયા પયો વા |૩૭|

મૂલાનીત્યાદિ| માતુલુઙ્ગો બીજપૂરકઃ, ‘મધુકર્કટી’ ઇતિ અન્યે| ઘ્રાણપ્રવૃત્તે જલમાશુ દેયમિત્યાદિ| ઘ્રાણપ્રવૃત્તે રક્તપિત્તે સશર્કરં પાનીયં દુગ્ધં વા સશર્કરં નાસિકયા દેયમ્| કેચિત્ ‘નાસિકયા’ ઇત્યત્ર ‘નાસિકયોઃ’ ઇતિ પઠન્તિ||૩૬||-

Adhikarana 27 (37) · Śloka 37

દ્રાક્ષારસં ક્ષીરઘૃતં પિબેદ્વા સશર્કરં ચેક્ષુરસં હિમં વા ||૩૭||

ઘ્રાણપ્રવૃત્તેઽપરમપિ નસ્યયોગમાહ- દ્રાક્ષારસમિત્યાદિ| દ્રાક્ષારસં સશર્કરં નાસિકયા પિબેત્, ક્ષીરઘૃતં ક્ષીરમથનોદ્ભૂતં તદ્વા સશર્કરં નાસિકયા પિબેત્, ઇક્ષુરસં હિમં વા તથૈવ પિબેત્, ઇત્થં ત્રયો યોગાઃ કલ્પનીયાઃ| તથા ચ તન્ત્રાન્તરં- “દ્રાક્ષારસસ્ય નસ્યં નસ્યં વા ક્ષીરસર્પિષઃ સપદિ| ઇક્ષો રસસ્ય નસ્યં સશર્કરં રક્તનુદ્ભવતિ”- ઇતિ||૩૭||

Adhikarana 28 (38) · Śloka 38

શીતોપચારં મધુરં ચ કુર્યાદ્વિશેષતઃ શોણિતપિત્તરોગે |૩૮|

સર્વતન્ત્રોક્તચિકિત્સાસઙ્ગ્રહાર્થમાહ- શીતોપચારમિત્યાદિ| શીતોપચારં દાહાદિષુ બાહ્યેઽપિ કુર્યાદિતિ|૩૮|-

Adhikarana 29 (38) · Śloka 39

દ્રાક્ષાઘૃતક્ષૌદ્રસિતાયુતેન વિદારિગન્ધાદિવિપાચિતેન ||૩૮|| ક્ષીરેણ ચાસ્થાપનમગ્ર્યમુક્તં હિતં ઘૃતં ચાપ્યનુવાસનાર્થમ્ |૩૯|

રક્તપિત્તે આસ્થાપનાર્થં ક્ષીરમનુવાસનાર્થં ચ ઘૃતમાહ- દ્રાક્ષેત્યાદિ| વિદારિગન્ધાદિગણસાધિતેન ક્ષીરેણ ઘૃતક્ષૌદ્રસિતાયુતેનાસ્થાપનં રક્તપિત્તેઽગ્ર્યમુક્તં, તથા ચાનુવાસનાર્થં ઘૃતં હિતમ્| તચ્ચ ઘૃતં યષ્ટીમધુકસાધિતં, અપક્વસ્ય સ્નેહસ્ય વ્યાપત્કરત્વાત્| અન્યે વિદારિગન્ધાદિસાધિતક્ષીરેણ ઘૃતપાકમિચ્છન્તિ||૩૮||-

Adhikarana 30 (39-41) · Śloka 42

પ્રિયઙ્ગુરોધ્રાઞ્જનગૈરિકોત્પલૈઃ સુવર્ણકાલીયકરક્તચન્દનૈઃ ||૩૯|| સિતાશ્વગન્ધામ્બુદયષ્ટિકાહ્વયૈર્મૃણાલસૌગન્ધિકતુલ્યપેષિતૈઃ | નિરૂહ્ય ચૈનં પયસા સમાક્ષિકૈર્ઘૃતપ્લુતૈઃ શીતજલાવસેચિતમ્ ||૪૦|| ક્ષીરૌદનં ભુક્તમથાનુવાસયેદ્ઘૃતેન યષ્ટીમધુસાધિતેન ચ | અધોવહં શોણિતમેષ નાશયેત્તથાઽતિસારં રુધિરસ્ય દુસ્તરમ્ ||૪૧|| વિરેકયોગે ત્વતિ ચૈવ શસ્યતે... |૪૨|

અપરેઽપિ રક્તપિત્તે આસ્થાપનાનુવાસને આહ- પ્રિયઙ્ગુરોધ્રાઞ્જનગૈરિકોત્પલૈરિત્યાદિ| અઞ્જનં સૌવીરાઞ્જનમ્| ગૈરિકં સામાન્યગૈરિકમ્| ઉત્પલં નીલોત્પલં; નાગકેશરમપરે| સુવર્ણં સુવર્ણગૈરિકમ્, અન્તલોપાત્| કાલીયકં દારુહરિદ્રાનુકારિ દ્રવ્યમ્| અમ્બુદો મુસ્તા| યષ્ટિકાહ્વયો મધુયષ્ટિકા| મૃણાલં પદ્મકેશરમ્| સૌગન્ધિકં કુમુદભેદઃ| પ્રિયઙ્ગ્વાદિભિઃ સૌગન્ધિકાન્તૈસ્તુલ્યૈઃ પેષિતૈઃ કલ્કીકૃતૈઃ સમઘૃતૈઃ પયસા સહૈનં રક્તપિત્તિનં નિરૂહયેત્| તતશ્ચ શીતલજલાવસેચિતં ક્ષીરૌદનં ભુક્તં પુરુષં યષ્ટીમધુકસાધિતેન ઘૃતેનાનુવાસયેત્| અધોવહં શોણિતમધોગં રક્તપિત્તમ્| એષ આસ્થાપનાનુવાસનપ્રયોગઃ| અતિસારં રુધિરસ્યેતિ રક્તાતિસારમિત્યર્થઃ| વિરેકયોગે ત્વતીતિ વિરેકાતિયોગે||૩૯-૪૧||-

Adhikarana 31 (42) · Śloka 42

... વામ્યશ્ચ રક્તે વિજિતે બલાન્વિતઃ ||૪૨||

વામ્યશ્ચ રક્તે ઇત્યાદિ| નિરૂહનાનુવાસનાભ્યાં વિજિતે રક્તપિત્તે સતિ બલાન્વિતઃ પુરુષો વામ્યો વામનીયઃ, અધોમાર્ગપ્રવૃત્તિનિવારણાર્થમ્| અત્ર કાર્તિકકુણ્ડેન બહૂક્તં, તચ્ચ ગ્રન્થગૌરવભયાત્ પરિહૃતમ્||૪૨||

Adhikarana 32 (43) · Śloka 43

એવંવિધા ઉત્તરબસ્તયશ્ચ મૂત્રાશયસ્થે રુધિરે વિધેયાઃ |૪૩|

વિશિષ્ટસ્થાનગે રક્તપિત્તે વિશિષ્ટચિકિત્સામાહ- એવંવિધા ઉત્તરતબસ્તયશ્ચેત્યાદિ| એવંવિધા અનન્તરોક્તાસ્થાપનાનુવાસનતુલ્યાઃ| મૂત્રાશયસ્થે બસ્તિસ્થે મૂત્રસ્રોતઃપ્રવૃત્તે ચ|૪૩|-

Adhikarana 33 (43) · Śloka 43

પ્રવૃત્તરક્તેષુ ચ પાયુજેષુ કુર્યાદ્વિધાનં ખલુ રક્તપૈત્તમ્ ||૪૩||

અર્શસઃ અતિપ્રવૃત્તૌ ચ રક્તપિત્તચિકિત્સિતમતિદિશન્નાહ- પ્રવૃત્તરક્તેષ્વિત્યાદિ| પાયુજેષુ અર્શઃસુ||૪૩||

Adhikarana 34 (44) · Śloka 44

વિધિશ્ચાસૃગ્દરેઽપ્યેષ સ્ત્રીણાં કાર્યો વિજાનતા | શસ્ત્રકર્મણિ રક્તં ચ યસ્યાતીવ પ્રવર્તતે ||૪૪||

વિધિશ્ચાસૃગ્દરેઽપ્યેષ ઇત્યાદિ| એષ વિધિઃ અધોગરક્તપિત્તઘ્નો વિધિઃ| વિજાનતા વૈદ્યેન અસૃગ્દરે કાર્યઃ| ન કેવલમસૃગ્દરે એવ એષ વિધિઃ કાર્યઃ કિન્તુ યસ્ય શસ્ત્રકર્મણિ કૃતે અતિરક્તં પ્રવર્તતે તસ્યાપ્યેષ એવ વિધિઃ કાર્યઃ| કેચિદત્રૈવાસૃગ્દરલક્ષણં પઠન્તિ| તદ્યથા- ‘દહેદધો વઙ્ક્ષણદેશમસ્યાઃ શ્રોણીં ચ પૃષ્ઠં ચ તથૈવ વૃક્કૌ | અસૃગ્દરં ચાપિ કરોતિ નાર્યા ગર્ભાશયાર્તિં ત્વચિરેણ ઘોરામ્’- ઇતિ| યે ત્વત્ર પઠન્તિ તે શુક્રશોણિતશુદ્ધાવસૃગ્દરલક્ષણં ન પઠન્તિ||૪૪||

Adhikarana 35 (45) · Śloka 45

ત્રયાણામપિ દોષાણાં શોણિતેઽપિ ચ સર્વશઃ | લિઙ્ગાન્યાલોક્ય કર્તવ્યં ચિકિત્સિતમનન્તરમ્ ||૪૫||

કિં રક્તપિત્તઘ્નો વિધિઃ રક્તપિત્તાખ્યે રોગેઽસૃગ્દરે શસ્ત્રકર્મણ્યતિરક્તપ્રવૃત્તૌ ચાવિશેષેણૈવ કાર્ય ઉત કિઞ્ચિદપેક્ષ્યેત્યાહ- ત્રયાણામપિ દોષાણામિત્યાદિ| ત્રયાણામપિ દોષાણાં પૃથગ્દ્વન્દ્વસમસ્તાનાં લિઙ્ગાનિ શોણિતવર્ણનીયોક્તાનિ શોણિતે સર્વશ આલોક્યાનન્તરં ચિકિત્સિતં કર્તવ્યં, અસૃગ્દરે વા શસ્ત્રકર્મણિ રક્તાતિપ્રવૃત્તૌ રક્તપિત્તઘ્નો વિધિઃ કાર્ય ઇત્યર્થઃ| અત્રાધોવહસ્ય નાશનં યાપનં વાઽભિપ્રેતં, તેન સાન્નિપાતિકસ્યાક્ષીણમાંસાગ્નેર્યાપ્યત્વમભિપ્રેતમ્| અત્ર કાર્તિકકુણ્ડ આપાતનિકાપૂર્વં ગર્ભિણીત્યાદિપાઠં પઠતિ, સ ચાભાવાન્ન લિખિતઃ||૪૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 45

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે રક્તપિત્તપ્રતિષેધો નામ (સપ્તમોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) પઞ્ચચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૫||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રે કાયચિકિત્સાયાં પઞ્ચચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૪૫||