45. raktapittapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો રક્તપિત્તપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 5

ક્રોધશોકભયાયાસવિરુદ્ધાન્નાતપાનલાન્ | કટ્વમ્લલવણક્ષારતીક્ષ્ણોષ્ણાતિવિદાહિનઃ ||૩|| નિત્યમભ્યસતો દુષ્ટો રસઃ પિત્તં પ્રકોપયેત્ | વિદગ્ધં સ્વગુણૈઃ પિત્તં વિદહત્યાશુ શોણિતમ્ ||૪|| તતઃ પ્રવર્તતે રક્તમૂર્ધ્વં ચાધો દ્વિધાઽપિ વા |૫|

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6

આમાશયાદ્વ્રજેદૂર્ધ્વમધઃ પક્વાશયાદ્વ્રજેત્ ||૫|| વિદગ્ધયોર્દ્વયોશ્ચાપિ દ્વિધાભાગં પ્રવર્તતે | કેચિત્ સયકૃતઃ પ્લીહ્નઃ પ્રવદન્ત્યસૃજો ગતિમ્ ||૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

ઊર્ધ્વં સાધ્યમધોયાપ્યમસાધ્યં યુગપદ્ગતમ્ |૭|

Adhikarana 5 (7) · Śloka 8

સદનં શીતકામિત્વં કણ્ઠધૂમાયનં વમિઃ ||૭|| લોહગન્ધિશ્ચ નિઃશ્વાસો ભવત્યસ્મિન્ ભવિષ્યતિ |૮|

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

બાહ્યાસૃગ્લક્ષણૈસ્તસ્ય સઙ્ખ્યાદોષોચ્છ્રિતીર્વિદુઃ ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

દૌર્બલ્યશ્વાસકાસજ્વરવમથુમદાસ્તન્દ્રિતાદાહમૂર્ચ્છા ભુક્તે ચાન્ને વિદાહસ્ત્વધૃતિરપિ સદા હૃદ્યતુલ્યા ચ પીડા | તૃષ્ણા કણ્ઠસ્ય ભેદઃ શિરસિ ચ દવનં પૂતિનિષ્ઠીવનં ચ દ્વેષો ભક્તેઽવિપાકો વિરતિરપિ રતે રક્તપિત્તોપસર્ગાઃ ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

માંસપ્રક્ષાલનાભં ક્વથિતમિવ ચ યત્ કર્દમામ્ભોનિભં વા મેદઃપૂયાસ્રકલ્પં યકૃદિવ યદિ વા પક્વજમ્બૂફલાભમ્ | યત્ કૃષ્ણં યચ્ચ નીલં ભૃશમતિકુણપં યત્ર ચોક્તા વિકારાસ્તદ્વર્જ્યં રક્તપિત્તં સુરપતિધનુષા યચ્ચ તુલ્યં વિભાતિ ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

નાદૌ સઙ્ગ્રાહ્યમુદ્રિક્તં યદસૃગ્બલિનોઽશ્નતઃ | તત્ પાણ્ડુગ્રહણીકુષ્ઠપ્લીહગુલ્મજ્વરાવહમ્ ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

અધઃપ્રવૃત્તં વમનૈરૂર્ધ્વગં ચ વિરેચનૈઃ | જયેદન્યતરદ્વાઽપિ ક્ષીણસ્ય શમનૈરસૃક્ ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

અતિપ્રવૃદ્ધદોષસ્ય પૂર્વં લોહિતપિત્તિનઃ | અક્ષીણબલમાંસાગ્નેઃ કર્તવ્યમપતર્પણમ્ ||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

લઙ્ઘિતસ્ય તતઃ પેયાં વિદધ્યાત્ સ્વલ્પતણ્ડુલામ્ | રસયૂષૌ પ્રદાતવ્યૌ સુરાભિસ્નેહસંસ્કૃતૌ | તર્પણં પાચનં લેહાન્ સર્પીંષિ વિવિધાનિ ચ ||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

દ્રક્ષામધુકકાશ્મર્યસિતાયુક્તં વિરેચનમ્ | યષ્ટીમધુકયુક્તં ચ સક્ષૌદ્રં વમનં હિતમ્ ||૧૫||

Adhikarana 14 (16-18) · Śloka 18

પયાંસિ શીતાનિ રસાશ્ચ જાઙ્ગલાઃ સતીનયૂષાશ્ચ સશાલિષષ્ટિકાઃ | પટોલશેલૂસુનિષણ્ણયૂથિકાવટાતિમુક્તાઙ્કુરસિન્દુવારજમ્ ||૧૬|| હિતં ચ શાકં ઘૃતસંસ્કૃતં સદા તથૈવ ધાત્રીફલદાડિમાન્વિતમ્ | રસાશ્ચ પારાવતશઙ્ખકૂર્મજાસ્તથા યવાગ્વો વિહિતા ઘૃતોત્તરાઃ ||૧૭|| સન્તાનિકાશ્ચોત્પલવર્ગસાધિતે ક્ષીરે પ્રશસ્તા મધુશર્કરોત્તરાઃ | હિમાઃ પ્રદેહા મધુરા ગણાશ્ચ યે ઘૃતાનિ પથ્યાનિ રક્તપિત્તિનામ્ ||૧૮||

Adhikarana 15 (19-20) · Śloka 20

મધૂકશોભાઞ્જનકોવિદારજૈઃ પ્રિયઙ્ગુકાયાઃ કુસુમૈશ્ચ ચૂર્ણિતૈઃ | ભિષગ્વિદધ્યાચ્ચતુરઃ સમાક્ષિકાન્ હિતાય લેહાનસૃજઃ પ્રશાન્તયે ||૧૯|| લિહ્યાચ્ચ દૂર્વાવટજાંશ્ચ પલ્લવાન્ મધુદ્વિતીયાન્ સિતકર્ણિકસ્ય ચ | હિતં ચ ખર્જૂરફલં સમાક્ષિકં ફલાનિ ચાન્યાન્યપિ તદ્ગુણાન્યથ ||૨૦||

Adhikarana 16 (21) · Śloka 21

રક્તાતિસારપ્રોક્તાંશ્ચ યોગાનત્રાપિ યોજયેત્ |૨૧|

Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22

શુદ્ધેક્ષુકાણ્ડમાપોથ્ય નવે કુમ્ભે હિમામ્ભસા ||૨૧|| યોજાયિત્વા ક્ષિપેદ્રાત્રાવાકાશે સોત્પલં તુ તત્ | પ્રાતઃ સ્રુતં ક્ષૌદ્રયુતં પિબેચ્છોણિતપિત્તવાન્ ||૨૨||

Adhikarana 18 (23) · Śloka 23

પિબેચ્છીતકષાયં વા જમ્બ્વામ્રાર્જુનસમ્ભવમ્ | ઉદુમ્બરફલં પિષ્ટ્વા પિબેત્તદ્રસમેવ વા ||૨૩||

Adhikarana 19 (24-27) · Śloka 27

ત્રપુષીમૂલકલ્કં વા સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્બુના | પિબેદક્ષસમં કલ્કં યષ્ટીમધુકમેવ વા ||૨૪|| ચન્દનં મધુકં રોધ્રમેવમેવ સમં પિબેત્ | કરઞ્જબીજમેવં વા સિતાક્ષૌદ્રયુતં પિબેત્ ||૨૫|| મજ્જાનમિઙ્ગુદયસ્યૈવં પિબેન્મધુકસંયુતમ્ | સુખોષ્ણં લવણં બીજં કારઞ્જં દધિમસ્તુના ||૨૬|| પિબેદ્વાઽપિ ત્ર્યહં મર્ત્યો રક્તપિત્તાભિપીડિતઃ | રક્તપિત્તહરાઃ શસ્તાઃ ષડેતે યોગસત્તમાઃ ||૨૭||

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

પથ્યાશ્ચૈવાવપીડેષુ ઘ્રાણતઃ પ્રસ્રુતેઽસૃજિ |૨૮|

Adhikarana 21 (28) · Śloka 28

અતિનિસ્રુતરક્તો વા ક્ષૌદ્રયુક્તં પિબેદસૃક્ | યકૃદ્વા ભક્ષયેદાજમામં પિત્તસમાયુતમ્ ||૨૮||

Adhikarana 22 (29-32) · Śloka 33

પલાશવૃક્ષસ્વરસે વિપક્વં સર્પિઃ પિબેત્ ક્ષૌદ્રયુતં સુશીતમ્ | વનસ્પતીનાં સ્વરસૈઃ કૃતં વા સશર્કરં ક્ષીરઘૃતં પિબેદ્વા ||૨૯|| દ્રાક્ષામુશીરાણ્યથ પદ્મકં સિતા પૃથક્પલાંશાન્યુદકે સમાવપેત્ | સ્થિતં નિશાં તદ્રુધિરામયં જયેત્ પીતં પયો વાઽમ્બુસમં હિતાશિનઃ ||૩૦|| તુરઙ્ગવર્ચઃસ્વરસં સમાક્ષિકં પિબેત્ સિતાક્ષૌદ્રયુતં વૃષસ્ય વા | લિહેત્તથા વાસ્તુકબીજચૂર્ણં ક્ષૌદ્રાન્વિતં તણ્ડુલસાહ્વયં વા ||૩૧|| લિહ્યાચ્ચ લાજાઞ્જનચૂર્ણમેકમેવં સિતાક્ષૌદ્રયુતાં તુગાખ્યામ્ | દ્રાક્ષાં સિતાં તિક્તકરોહિણીં ચ હિમામ્બુના વા મધુકેન યુક્તામ્ ||૩૨|| પથ્યામહિંસ્રાં રજનીં ઘૃતં ચ લિહ્યાત્તથા શોણિતપિત્તરોગી |૩૩|

Adhikarana 23 (33) · Śloka 34

વાસાકષાયોત્પલમૃત્પ્રિયઙ્ગુરોધ્રાઞ્જનામ્ભોરુહકેશરાણિ ||૩૩|| પીત્વા સિતાક્ષૌદ્રયુતાનિ જહ્યાત્ પિત્તાસૃજો વેગમુદીર્ણમાશુ |૩૪|

Adhikarana 24 (34) · Śloka 35

ગાયત્રિજમ્બ્વર્જુનકોવિદારશિરીષરોધ્રાશનશાલ્મલીનામ્ ||૩૪|| પુષ્પાણિ શિગ્રોશ્ચ વિચૂર્ણ્ય લેહો મધ્વન્વિતઃ શોણિતપિત્તરોગે |૩૫|

Adhikarana 25 (35) · Śloka 36

સક્ષૌદ્રમિન્દીવરભસ્મવારિ કરઞ્જબીજં મધુસર્પિષી ચ ||૩૫|| જમ્બ્વર્જુનામ્રક્વથિતં ચ તોયં ઘ્નન્તિ ત્રયઃ પિત્તમસૃક્ ચ યોગાઃ |૩૬|

Adhikarana 26 (36) · Śloka 37

મૂલાનિ પુષ્પાણિ ચ માતુલુઙ્ગ્યાઃ પિષ્ટ્વા પિબેત્તણ્ડુલધાવનેન ||૩૬|| ઘ્રાણપ્રવૃત્તે જલમાશુ દેયં સશર્કરં નાસિકયા પયો વા |૩૭|

Adhikarana 27 (37) · Śloka 37

દ્રાક્ષારસં ક્ષીરઘૃતં પિબેદ્વા સશર્કરં ચેક્ષુરસં હિમં વા ||૩૭||

Adhikarana 28 (38) · Śloka 38

શીતોપચારં મધુરં ચ કુર્યાદ્વિશેષતઃ શોણિતપિત્તરોગે |૩૮|

Adhikarana 29 (38) · Śloka 39

દ્રાક્ષાઘૃતક્ષૌદ્રસિતાયુતેન વિદારિગન્ધાદિવિપાચિતેન ||૩૮|| ક્ષીરેણ ચાસ્થાપનમગ્ર્યમુક્તં હિતં ઘૃતં ચાપ્યનુવાસનાર્થમ્ |૩૯|

Adhikarana 30 (39-41) · Śloka 42

પ્રિયઙ્ગુરોધ્રાઞ્જનગૈરિકોત્પલૈઃ સુવર્ણકાલીયકરક્તચન્દનૈઃ ||૩૯|| સિતાશ્વગન્ધામ્બુદયષ્ટિકાહ્વયૈર્મૃણાલસૌગન્ધિકતુલ્યપેષિતૈઃ | નિરૂહ્ય ચૈનં પયસા સમાક્ષિકૈર્ઘૃતપ્લુતૈઃ શીતજલાવસેચિતમ્ ||૪૦|| ક્ષીરૌદનં ભુક્તમથાનુવાસયેદ્ઘૃતેન યષ્ટીમધુસાધિતેન ચ | અધોવહં શોણિતમેષ નાશયેત્તથાઽતિસારં રુધિરસ્ય દુસ્તરમ્ ||૪૧|| વિરેકયોગે ત્વતિ ચૈવ શસ્યતે... |૪૨|

Adhikarana 31 (42) · Śloka 42

... વામ્યશ્ચ રક્તે વિજિતે બલાન્વિતઃ ||૪૨||

Adhikarana 32 (43) · Śloka 43

એવંવિધા ઉત્તરબસ્તયશ્ચ મૂત્રાશયસ્થે રુધિરે વિધેયાઃ |૪૩|

Adhikarana 33 (43) · Śloka 43

પ્રવૃત્તરક્તેષુ ચ પાયુજેષુ કુર્યાદ્વિધાનં ખલુ રક્તપૈત્તમ્ ||૪૩||

Adhikarana 34 (44) · Śloka 44

વિધિશ્ચાસૃગ્દરેઽપ્યેષ સ્ત્રીણાં કાર્યો વિજાનતા | શસ્ત્રકર્મણિ રક્તં ચ યસ્યાતીવ પ્રવર્તતે ||૪૪||

Adhikarana 35 (45) · Śloka 45

ત્રયાણામપિ દોષાણાં શોણિતેઽપિ ચ સર્વશઃ | લિઙ્ગાન્યાલોક્ય કર્તવ્યં ચિકિત્સિતમનન્તરમ્ ||૪૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 45

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે રક્તપિત્તપ્રતિષેધો નામ (સપ્તમોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) પઞ્ચચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૫||