Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ രക്തപിത്തപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो रक्तपित्तप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
പാണ്ഡുരോഗപ്രതിഷേധാനന്തരം ദൂഷ്യസാമ്യാദ്രക്തപിത്തപ്രതിഷേധാരമ്ഭോ യുക്ത ഇത്യത ആഹ- അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 5
ക്രോധശോകഭയായാസവിരുദ്ധാന്നാതപാനലാന് | കട്വമ്ലലവണക്ഷാരതീക്ഷ്ണോഷ്ണാതിവിദാഹിനഃ ||൩|| നിത്യമഭ്യസതോ ദുഷ്ടോ രസഃ പിത്തം പ്രകോപയേത് | വിദഗ്ധം സ്വഗുണൈഃ പിത്തം വിദഹത്യാശു ശോണിതമ് ||൪|| തതഃ പ്രവര്തതേ രക്തമൂര്ധ്വം ചാധോ ദ്വിധാऽപി വാ |൫|
क्रोधशोकभयायासविरुद्धान्नातपानलान् | कट्वम्ललवणक्षारतीक्ष्णोष्णातिविदाहिनः ||३|| नित्यमभ्यसतो दुष्टो रसः पित्तं प्रकोपयेत् | विदग्धं स्वगुणैः पित्तं विदहत्याशु शोणितम् ||४|| ततः प्रवर्तते रक्तमूर्ध्वं चाधो द्विधाऽपि वा |५|
🔊 Audio coming soon
നിദാനാനന്തരീയകത്വാത് പ്രതിഷേധസ്യാദൌ രക്തപിത്തനിദാനഭൂതേ ഹേതുസമ്പ്രാപ്തീ ആഹ- ക്രോധശോകഭയായാസേത്യാദി| ക്രോധാദീനി നിത്യമഭ്യസ്യതോ നിഷേവമാണസ്യ പുരുഷസ്യ ദുഷ്ടിം ഗതോ രസഃ പിത്തം പ്രകോപയേത്, തതശ്ച വിദഗ്ധം ദുഷ്ടം പിത്തം സ്വഗുണൈഃ തീക്ഷ്ണോഷ്ണാദിഭിഃ ശോണിതം വിദഹതി പ്രദൂഷയതി, തത ഊര്ധ്വമധോ വാ രക്തം പ്രവര്തത ഇതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| തീക്ഷ്ണമുഷ്ണകട്വമ്ലലവണക്ഷാരവ്യതിരിക്തം ജ്യോതിഷ്മത്യപാമാര്ഗഫലാദികമ്| ആയാസഃ ശ്രമഃ| വിരുദ്ധാന്നം ഹിതാഹിതീയോക്തമ്| ക്രോധശോകേത്യാദിഃ ഹേതുഃ, നിത്യമഭ്യസ്യത ഇത്യാദിഃ സമ്പ്രാപ്തിഃ| ‘കട്വമ്ലലവണ’- ഇത്യത്ര കേചിത് ‘തീക്ഷ്ണമുഷ്ണാമ്ലലവണം ദിവാസ്വപ്നം വിദാഹി യത്’ ഇതി പഠന്തി||൩-൪||-
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
ആമാശയാദ്വ്രജേദൂര്ധ്വമധഃ പക്വാശയാദ്വ്രജേത് ||൫|| വിദഗ്ധയോര്ദ്വയോശ്ചാപി ദ്വിധാഭാഗം പ്രവര്തതേ | കേചിത് സയകൃതഃ പ്ലീഹ്നഃ പ്രവദന്ത്യസൃജോ ഗതിമ് ||൬||
आमाशयाद्व्रजेदूर्ध्वमधः पक्वाशयाद्व्रजेत् ||५|| विदग्धयोर्द्वयोश्चापि द्विधाभागं प्रवर्तते | केचित् सयकृतः प्लीह्नः प्रवदन्त्यसृजो गतिम् ||६||
🔊 Audio coming soon
തദ്രക്തം യഥോര്ധ്വമധോ വാ ദ്വിധാऽപി വാ പ്രവര്തതേ തഥാ ദര്ശയന്നാഹ- ആമാശയാദിത്യാദി| യദ്യപി രക്തസ്യ യകൃത്പ്ലീഹസ്ഥാനത്വാദാമാശയപക്വാശയാഭ്യാം പ്രവര്തനം ന സമ്ഭവതി, തഥാऽപി പ്രകുപിതരക്തസ്യ തത്രാപി ഗമനാത് പ്രവര്തനം താഭ്യാം സമ്ഭവത്യേവ| വിദഗ്ധയോശ്ചാപ്യുഭയോരിതി ദുഷ്ടയോരാമപക്വാശയയോരിത്യര്ഥഃ| തയോശ്ച ദുഷ്ടിഃ ദുഷ്ടരുധിരസംയോഗാത്| ഏകീയമതമാഹ- കേചിദിത്യാദി| സയകൃതഃ കാലഖണ്ഡസഹിതാത്| ഏതദപ്യനുമതമ്, അപ്രതിഷേധാത്| അസ്മിന് പാഠേ അങ്ഗീകൃതേऽപി പൂര്വവാക്യേന സഹ ന വിരോധഃ, യതോ യകൃത്പ്ലീഹാഭ്യാമേവ രക്തം പ്രവര്തതേ പരമാമപക്വാശയമധിഷ്ഠായ||൫-൬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ഊര്ധ്വം സാധ്യമധോയാപ്യമസാധ്യം യുഗപദ്ഗതമ് |൭|
ऊर्ध्वं साध्यमधोयाप्यमसाध्यं युगपद्गतम् |७|
🔊 Audio coming soon
ത്രിപ്രകാരസ്യ രക്തപിത്തസ്യ സാധ്യയാപ്യാസാധ്യത്വമാഹ- ഊര്ധ്വമിത്യാദി| ഊര്ധ്വം സാധ്യമിതി യദാ ദൌര്ബല്യാദ്യുപദ്രവഹീനം മാംസപ്രക്ഷാലനാഭമിത്യാദ്യസാധ്യലക്ഷണരഹിതമേകദോഷാനുഗം ഭവതി തദാ സാധ്യം, യദാ തു തദേവ ശാന്തിം ഗത്വാ പുനര്ഭവതി മാര്ഗാന്തരം വാ യാതി അല്പോപദ്രവമ് അല്പാസാധ്യലക്ഷണയുക്തം ദ്വിദോഷാനുഗം ച ഭവതി തദാ യാപ്യം, യദാ ച ബഹൂപദ്രവയുക്തം ബഹ്വസാധ്യലക്ഷണയുക്തം ത്രിദോഷാനുഗതം ച ഭവതി തദാ അസാധ്യമ്| അധോ യാപ്യമിതി അല്പോപദ്രവമസാധ്യലക്ഷണഹീനം ദ്വിദോഷാനുഗം ച ഭവതി തദാ അധോഗം യാപ്യം; യദാ ച ത്രിദോഷാനുഗമസാധ്യലക്ഷണയുക്തം തദാ വര്ജ്യം, യദാ ചൈകദോഷാനുഗം നിരുപദ്രവം വര്ജ്യലക്ഷണാസംയുക്തം തദാ സാധ്യമ്| അസാധ്യം യുഗപദ്ഗതമിതി യദാ ത്രിദോഷാനുഗം ബഹൂപദ്രവമസാധ്യലക്ഷണയുക്തം ഭവതി തദാ അസാധ്യം, യദാ ചാന്യഥാ തദാ യാപ്യമിത്യര്ഥഃ| യുഗപദ്ഗതമ് ഉഭയമാര്ഗപ്രവൃത്തമിത്യര്ഥഃ|൭|-
Adhikarana 5 (7) · Śloka 8
സദനം ശീതകാമിത്വം കണ്ഠധൂമായനം വമിഃ ||൭|| ലോഹഗന്ധിശ്ച നിഃശ്വാസോ ഭവത്യസ്മിന് ഭവിഷ്യതി |൮|
सदनं शीतकामित्वं कण्ठधूमायनं वमिः ||७|| लोहगन्धिश्च निःश्वासो भवत्यस्मिन् भविष्यति |८|
🔊 Audio coming soon
അഥ പൂര്വരൂപമാഹ- സദനമിത്യാദി| സദനമ് അങ്ഗമ്ലാനിഃ| കണ്ഠധൂമായനം കണ്ഠേ ധൂമോദ്വമനമിവ വേദനേത്യര്ഥഃ| അസ്മിന് രക്തപിത്തേ||൭||-
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ബാഹ്യാസൃഗ്ലക്ഷണൈസ്തസ്യ സങ്ഖ്യാദോഷോച്ഛ്രിതീര്വിദുഃ ||൮||
बाह्यासृग्लक्षणैस्तस्य सङ्ख्यादोषोच्छ्रितीर्विदुः ||८||
🔊 Audio coming soon
രക്തപിത്തസ്യ സങ്ഖ്യാം ദോഷോച്ഛ്രയം ചാതിദേശേനാഹ- ബാഹ്യാസൃഗ്ലക്ഷണൈസ്തസ്യേത്യാദി| ബാഹ്യാസൃഗ്ലക്ഷണൈരിതി ശോണിതവര്ണനീയോക്തൈഃ ‘ഫേനിലമരുണമ്’ ഇത്യാദിഭിഃ, തസ്യ രക്തപിത്തസ്യ, സങ്ഖ്യാ സപ്തവിധാ| നനു, പിത്തേന വി ദഗ്ധേന വിദഗ്ധം രക്തം രക്തപിത്തമുച്യതേ, തത് കഥം പിത്താദപി പൃഥഗുദ്ദിശ്യതേ? ഉച്യതേ, തദ്രക്താന്തരേണ സംസര്ഗാത്| ദോഷോച്ഛ്രിതിഃ ദോഷാധിക്യമ്||൮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ദൌര്ബല്യശ്വാസകാസജ്വരവമഥുമദാസ്തന്ദ്രിതാദാഹമൂര്ച്ഛാ ഭുക്തേ ചാന്നേ വിദാഹസ്ത്വധൃതിരപി സദാ ഹൃദ്യതുല്യാ ച പീഡാ | തൃഷ്ണാ കണ്ഠസ്യ ഭേദഃ ശിരസി ച ദവനം പൂതിനിഷ്ഠീവനം ച ദ്വേഷോ ഭക്തേऽവിപാകോ വിരതിരപി രതേ രക്തപിത്തോപസര്ഗാഃ ||൯||
दौर्बल्यश्वासकासज्वरवमथुमदास्तन्द्रितादाहमूर्च्छा भुक्ते चान्ने विदाहस्त्वधृतिरपि सदा हृद्यतुल्या च पीडा | तृष्णा कण्ठस्य भेदः शिरसि च दवनं पूतिनिष्ठीवनं च द्वेषो भक्तेऽविपाको विरतिरपि रते रक्तपित्तोपसर्गाः ||९||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം രക്തപിത്തോപദ്രവാനാഹ- ദൌര്ബല്യശ്വാസകാസേത്യാദി| വമഥുഃ ഛര്ദിഃ| മദഃ പൂഗഫലേനേവ മത്തതാ| അധൃതിഃ അസന്തോഷഃ| അതുല്യാ അസാധാരണാ| കണ്ഠസ്യ ഭേദഃ കണ്ഠക്ഷണനമ്| ശിരസി ച ദവനം സന്താപഃ| വിരതിരപി രതേഃ സുഖസ്യാപി വിനാശോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ഉപസര്ഗാ ഉപദ്രവാഃ| ‘ഭുക്തേ ചാന്നേ വിദാഹ’ ഇത്യത്ര ‘ഭുക്തേ ഘോരോ വിദാഹ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി| തത്ര സപ്തമീ ഷഷ്ഠ്യര്ഥേ, തേന ഭുക്തസ്യ ആഹാരസ്യ ഘോരോ മഹാന് വിദാഹ ഇത്യര്ഥഃ| ‘കണ്ഠസ്യ ഭേദ’ ഇത്യത്ര ‘കോഷ്ഠസ്യ ഭേദ’ ഇത്യപരേ പഠന്തി; കോഷ്ഠശബ്ദേന കോഷ്ഠസ്ഥോ മലസ്തസ്യ ഭേദ ഇതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി| തദേതത് പാഠദ്വയമൂര്ധ്വാധഃപ്രവൃത്തിരൂപം യഥാസമ്ഭവം ബോദ്ധവ്യം, ഏകത്ര ദ്വയോരപ്യനൌപയികത്വാത്| ശിരസി ച ദവനമിത്യത്ര ‘പ്രവിതതസിരതാ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, സിരാതതഗാത്രതേതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| ‘വിരതിരപി രതേഃ’ ഇത്യത്ര അപരേ ‘വിനതിരപി ഭവേത്’ ഇതി പഠന്തി; വിനതിഃ ശരീരസ്യ വിനമനമ്| അപരേ ‘വികൃതിരപി ഭവേത്’ ഇതി പഠന്തി, തത്രാപി കായസ്യാകുഞ്ചനാത്മികാ വികൃതിരിത്യര്ഥഃ||൯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
മാംസപ്രക്ഷാലനാഭം ക്വഥിതമിവ ച യത് കര്ദമാമ്ഭോനിഭം വാ മേദഃപൂയാസ്രകല്പം യകൃദിവ യദി വാ പക്വജമ്ബൂഫലാഭമ് | യത് കൃഷ്ണം യച്ച നീലം ഭൃശമതികുണപം യത്ര ചോക്താ വികാരാസ്തദ്വര്ജ്യം രക്തപിത്തം സുരപതിധനുഷാ യച്ച തുല്യം വിഭാതി ||൧൦||
मांसप्रक्षालनाभं क्वथितमिव च यत् कर्दमाम्भोनिभं वा मेदःपूयास्रकल्पं यकृदिव यदि वा पक्वजम्बूफलाभम् | यत् कृष्णं यच्च नीलं भृशमतिकुणपं यत्र चोक्ता विकारास्तद्वर्ज्यं रक्तपित्तं सुरपतिधनुषा यच्च तुल्यं विभाति ||१०||
🔊 Audio coming soon
അസാധ്യരക്തപിത്തലക്ഷണമാഹ- മാംസപ്രക്ഷാലനാഭമിത്യാദി| മാംസപ്രക്ഷാലനാഭം മാംസധാവനതോയാഭമ്| കര്ദമാമ്ഭോനിഭം കര്ദമേന മിശ്രിതം യദമ്ഭസ്തോയം തന്നിഭമ്| മേദഃപൂയാസ്രകല്പം മേദഃപൂയരക്തസദൃശമിത്യര്ഥഃ| അതികുണപം ശടിതശവഗന്ധി| ഉക്താ വികാരാ ദൌര്ബല്യശ്വാസാദയഃ, ‘പ്രഭൂതാ’ ഇതി വാക്യശേഷഃ| തദ്വര്ജ്യമിതി ഊര്ധ്വധോമാര്ഗത്വേന സാധ്യം യാപ്യം ച യദുക്തം ഭവതി തദപ്യേവംവിധമ് അസാധ്യമ്| സുരപതിധനുഃ ഇന്ദ്രധനുഃ| ‘ക്വഥിതമിവ ച യത്’ ഇത്യത്ര ‘ക്വഥിതമിവ യകൃത്’ ഇതി പഠിത്വാ പക്വകാലഖണ്ഡതുല്യമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൧൦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
നാദൌ സങ്ഗ്രാഹ്യമുദ്രിക്തം യദസൃഗ്ബലിനോऽശ്നതഃ | തത് പാണ്ഡുഗ്രഹണീകുഷ്ഠപ്ലീഹഗുല്മജ്വരാവഹമ് ||൧൧||
नादौ सङ्ग्राह्यमुद्रिक्तं यदसृग्बलिनोऽश्नतः | तत् पाण्डुग्रहणीकुष्ठप्लीहगुल्मज्वरावहम् ||११||
🔊 Audio coming soon
ആദൌ ബലവതി രക്തപിത്തേ സങ്ഗ്രഹണനിഷേധമാഹ- നാദൌ സങ്ഗ്രാഹ്യമുദ്രിക്തമിത്യാദി| യത് രക്തപിത്തമ്, ഉദ്രിക്തമ് അതിശയേന വൃദ്ധിം ഗതം, തദ്ബലയുക്തസ്യാശ്നതശ്ച പുരുഷസ്യാദൌ ന സങ്ഗ്രാഹ്യം; യസ്മാത്തദാദൌ സങ്ഗൃഹീതം സത് പാണ്ഡ്വാദിരോഗാവഹം ഭവതി||൧൧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
അധഃപ്രവൃത്തം വമനൈരൂര്ധ്വഗം ച വിരേചനൈഃ | ജയേദന്യതരദ്വാऽപി ക്ഷീണസ്യ ശമനൈരസൃക് ||൧൨||
अधःप्रवृत्तं वमनैरूर्ध्वगं च विरेचनैः | जयेदन्यतरद्वाऽपि क्षीणस्य शमनैरसृक् ||१२||
🔊 Audio coming soon
തര്ഹി തത്ര കിം കുര്യാദിത്യാഹ- അധഃപ്രവൃത്തം വമനൈരിത്യാദി| സംശോധനാര്ഹസ്യ ബലവതോ നരസ്യാധോഗം രക്തപിത്തം ബഹുദോഷം വമനൈര്ജയേത്, ഏവംവിധസ്യോര്ധ്വഗം വിരേചനൈരിത്യര്ഥഃ| നനു, അധോഗം വാതാനുഗം ഭവതി, ഊര്ധ്വഗം ച കഫാനുഗം, തത് കഥം തയോര്വമനവിരേചനേ യുജ്യേതേ? സത്യം, വ്യാധിപ്രത്യനീകത്വാദ്യുജ്യേതേ ഏവ; തഥാ ച തന്ത്രാന്തരം- “അധോഗം വമനൈര്ധീമാനൂര്ധ്വഗം രേചനൈര്ജയേത്”- ഇതി| അന്യതരദ്വേതി ഊര്ധ്വഗമധോഗം വാ ക്ഷീണസ്യ പുരുഷസ്യ ശമനൈര്ജയേദിതി ന വമനവിരേകൈഃ; തഥാ ച തന്ത്രാന്തരമ്- “ഊര്ധ്വഗം വാऽപ്യധോഗം വാ ക്ഷീണസ്യ ശമനൈര്ജയേത്”- ഇതി||൧൨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
അതിപ്രവൃദ്ധദോഷസ്യ പൂര്വം ലോഹിതപിത്തിനഃ | അക്ഷീണബലമാംസാഗ്നേഃ കര്തവ്യമപതര്പണമ് ||൧൩||
अतिप्रवृद्धदोषस्य पूर्वं लोहितपित्तिनः | अक्षीणबलमांसाग्नेः कर्तव्यमपतर्पणम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സംശോധനാര്ഹസ്യ ലങ്ഘനമപി ഹിതമിതി ദര്ശയന്നാഹ- അതിപ്രവൃദ്ധദോഷസ്യേത്യാദി| അപതര്പണം ലങ്ഘനമ്||൧൩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ലങ്ഘിതസ്യ തതഃ പേയാം വിദധ്യാത് സ്വല്പതണ്ഡുലാമ് | രസയൂഷൌ പ്രദാതവ്യൌ സുരാഭിസ്നേഹസംസ്കൃതൌ | തര്പണം പാചനം ലേഹാന് സര്പീംഷി വിവിധാനി ച ||൧൪||
लङ्घितस्य ततः पेयां विदध्यात् स्वल्पतण्डुलाम् | रसयूषौ प्रदातव्यौ सुराभिस्नेहसंस्कृतौ | तर्पणं पाचनं लेहान् सर्पींषि विविधानि च ||१४||
🔊 Audio coming soon
ലങ്ഘനാദനന്തരം കിം കുര്യാദിത്യാഹ- ലങ്ഘിതസ്യേത്യാദി വിദധ്യാത് കുര്യാത്| കിം രക്തപിത്തേ പേയാമേവ വിദധ്യാദുതാന്യദപീത്യാഹ- തര്പണമിത്യാദി| തര്പണമിതി മൃദ്വീകാമധുകാദിസാധിതജലേന സശര്കരേണാലോഡിതാഃ സഘൃതക്ഷൌദ്രാ ലാജശക്തവഃ| പാചനം ഹ്രീബേരചന്ദനോശീരപര്പടമുസ്തസാധിതജലപാനമ്| ലേഹാനിതി വക്ഷ്യമാണാന് മധുകശോഭാഞ്ജനകാദിപുഷ്പൈഃ കൃതാന് സഘൃതക്ഷൌദ്രാന്| വിവിധാനി സര്പീംഷി വാസാഘൃതാദീനി| തത്രാധോഗേ പേയാ ഹിതാ യദി മാരുതോ ബലീ ന സ്യാത്, മാരുതശ്ചേദ്ബലീ ഭവതി തദാ മാംസരസ ഏവ; ഊര്ധ്വഗേ ച തര്പണം ഹിതമ്| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരമ്- “അധോവഹേ യവാഗ്വാദി ന ചേത് സ്യാന്മാരുതോ ബലീ| ഊര്ധ്വഗേ തര്പണം ശസ്തം യഥാദോഷമഥാപി വാ”- ഇതി| കേചിത് ‘ലങ്ഘിതസ്യ തതോ യുക്ത്യാ ലഘ്വന്നമവചാരയേത്’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- യുക്ത്യാ മാത്രയാ പ്രത്യനീകം ചേത്യര്ഥഃ||൧൪||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
ദ്രക്ഷാമധുകകാശ്മര്യസിതായുക്തം വിരേചനമ് | യഷ്ടീമധുകയുക്തം ച സക്ഷൌദ്രം വമനം ഹിതമ് ||൧൫||
द्रक्षामधुककाश्मर्यसितायुक्तं विरेचनम् | यष्टीमधुकयुक्तं च सक्षौद्रं वमनं हितम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വമുദ്ദിഷ്ടം യദ്വമനവിരേചനം തയോര്ദ്രവ്യാണ്യാഹ- ദ്രാക്ഷാമധുകകാശ്മര്യേത്യാദി| ദ്രാക്ഷാദിയുക്തം വിരേചനദ്രവ്യകല്പോക്തം മൃദു വിരേചനം, യഷ്ടീമധുകക്ഷൌദ്രയുക്തം വമനദ്രവ്യവികല്പോക്തം മൃദു വമനം ഹിതമ്||൧൫||
Adhikarana 14 (16-18) · Śloka 18
പയാംസി ശീതാനി രസാശ്ച ജാങ്ഗലാഃ സതീനയൂഷാശ്ച സശാലിഷഷ്ടികാഃ | പടോലശേലൂസുനിഷണ്ണയൂഥികാവടാതിമുക്താങ്കുരസിന്ദുവാരജമ് ||൧൬|| ഹിതം ച ശാകം ഘൃതസംസ്കൃതം സദാ തഥൈവ ധാത്രീഫലദാഡിമാന്വിതമ് | രസാശ്ച പാരാവതശങ്ഖകൂര്മജാസ്തഥാ യവാഗ്വോ വിഹിതാ ഘൃതോത്തരാഃ ||൧൭|| സന്താനികാശ്ചോത്പലവര്ഗസാധിതേ ക്ഷീരേ പ്രശസ്താ മധുശര്കരോത്തരാഃ | ഹിമാഃ പ്രദേഹാ മധുരാ ഗണാശ്ച യേ ഘൃതാനി പഥ്യാനി രക്തപിത്തിനാമ് ||൧൮||
पयांसि शीतानि रसाश्च जाङ्गलाः सतीनयूषाश्च सशालिषष्टिकाः | पटोलशेलूसुनिषण्णयूथिकावटातिमुक्ताङ्कुरसिन्दुवारजम् ||१६|| हितं च शाकं घृतसंस्कृतं सदा तथैव धात्रीफलदाडिमान्वितम् | रसाश्च पारावतशङ्खकूर्मजास्तथा यवाग्वो विहिता घृतोत्तराः ||१७|| सन्तानिकाश्चोत्पलवर्गसाधिते क्षीरे प्रशस्ता मधुशर्करोत्तराः | हिमाः प्रदेहा मधुरा गणाश्च ये घृतानि पथ्यानि रक्तपित्तिनाम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
വമനവിരേചനദ്രവ്യാണ്യഭിധായ ഭോജനദ്രവ്യാണി പ്രതിപാദയതി- പയാംസീത്യാദി| ശീതാനി ഉത്പലാദിദ്രവ്യക്വഥിതശീതാനി, താനി തു പിത്തപ്രായേ| ജാങ്ഗലരസാ ഏണാദിലാവാദികൃതാഃ, തേ ച വാതാനുബന്ധേ| സതീനയൂഷാ വര്തുലകലായയൂഷാഃ, തേ ച കഫാനുഗേ രക്തപിത്തേ ഹിതാഃ| പടോലേത്യാദി| ശേലൂഃ ദക്ഷിണാപഥജം ശാകം, ശ്ലേഷ്മാന്തകമപരേ| സുനിഷണ്ണകഃ ശിരവാലികാ, ചതുഷ്പര്ണീത്യപരേ| അതിമുക്ത ആവന്തകഃ| അങ്കുരാഃ കോമലപല്ലവാഃ പടോലാദീനാമ്| സിന്ദുവാരഃ നിര്ഗുണ്ഡീ| ഏതാന്യപി ശാകാനി കഫാനുഗേ ശസ്താനീതി| പടോലേത്യത്ര കേചിത് ജീവന്തീതി പഠന്തി| രസാശ്ചേത്യാദി| ജാങ്ഗലരസാഭിധാനേനൈവ പാരാവതരസസ്യാപി പരിഗ്രഹേ തദഭിധാനം വിശേഷേണ രക്തപിത്തേ ഹിതത്വാപാദനാര്ഥമ്| ധാത്രീദാഡിമേ സംസ്കാരാര്ഥമ്| യവാഗ്വഃ അഭിഹിതാഃ| സന്താനികാ ഘൃതസ്യോപരിതനഃ സ്ത്യാനോ ഭാഗഃ| ഘൃതോത്തരാ ഘൃതപ്രധാനാഃ| ഹിമാഃ പ്രദേഹാ ഇത്യാദി| ഹിമാഃ പ്രദേഹാഃ ശീതാ ലേപാഃ; തേ ച ന്യഗ്രോധാദിപ്രഭൃതിശീതലഗണകൃതാഃ| മധുരാ ഗണാഃ കാകോല്യാദയഃ| തേ ച പാനാദിനാ യോജ്യാഃ| ഘൃതാനി മധുരഗണസാധിതാനി തന്ത്രാന്തരസംവാദാത്| പഥ്യാനി ഹിതാനി||൧൬-൧൮||
Adhikarana 15 (19-20) · Śloka 20
മധൂകശോഭാഞ്ജനകോവിദാരജൈഃ പ്രിയങ്ഗുകായാഃ കുസുമൈശ്ച ചൂര്ണിതൈഃ | ഭിഷഗ്വിദധ്യാച്ചതുരഃ സമാക്ഷികാന് ഹിതായ ലേഹാനസൃജഃ പ്രശാന്തയേ ||൧൯|| ലിഹ്യാച്ച ദൂര്വാവടജാംശ്ച പല്ലവാന് മധുദ്വിതീയാന് സിതകര്ണികസ്യ ച | ഹിതം ച ഖര്ജൂരഫലം സമാക്ഷികം ഫലാനി ചാന്യാന്യപി തദ്ഗുണാന്യഥ ||൨൦||
मधूकशोभाञ्जनकोविदारजैः प्रियङ्गुकायाः कुसुमैश्च चूर्णितैः | भिषग्विदध्याच्चतुरः समाक्षिकान् हिताय लेहानसृजः प्रशान्तये ||१९|| लिह्याच्च दूर्वावटजांश्च पल्लवान् मधुद्वितीयान् सितकर्णिकस्य च | हितं च खर्जूरफलं समाक्षिकं फलानि चान्यान्यपि तद्गुणान्यथ ||२०||
🔊 Audio coming soon
മധൂകേത്യാദി| മധൂകാദിപുഷ്പൈരേകൈകൈശ്ചൂര്ണിതൈസ്ത്രയോ ലേഹാഃ, പ്രിയങ്ഗുകായാഃ കുസുമൈശ്ചതുര്ഥോ ലേഹഃ| അപരാനപി ലേഹാനാഹ- ലിഹ്യാദിത്യാദി| ദൂര്വാവടപല്ലവാന് മധുദ്വിതീയാന് ലിഹ്യാദിത്യേകോ യോഗഃ| സിതകര്ണികഃ ശ്വേതകര്ണികാരഃ, തസ്യാപി പല്ലവാന് മധുദ്വിതീയാന് ലിഹ്യാദിതി ദ്വിതീയോ യോഗഃ| കേചിത് സമുദിതമേകം യോഗം മന്യന്തേ; തന്നേച്ഛന്തി നിബന്ധകാരാഃ, സമാനതന്ത്രസംവാദാത്| ‘ദൂര്വാവടജാംശ്ച പല്ലവാന്’ ഇത്യത്രാപരേ ‘ദുഗ്ധദ്രുമപല്ലവാന്’ ഇതി പഠിത്വാ വടാദിപല്ലവാനിതി വ്യാചക്ഷതേ| കിം രക്തപിത്തേ ഏതദേവ ഹിതമുതാന്യദപീത്യാഹ- ഹിതമിത്യാദി| സമാക്ഷികം സമധു| അനുക്തസങ്ഗ്രഹായാഹ- ഫലാനി ചാന്യാന്യപീത്യാദി| അന്യാനി ഫലാനി കാശ്മര്യാദീനി| തദ്ഗുണാനി ഖര്ജൂരഫലതുല്യഗുണാനി||൧൯-൨൦||
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
രക്താതിസാരപ്രോക്താംശ്ച യോഗാനത്രാപി യോജയേത് |൨൧|
रक्तातिसारप्रोक्तांश्च योगानत्रापि योजयेत् |२१|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം രക്തപിത്തേऽതിദേശേന ചികിത്സാമാഹ- രക്താതീസാരപ്രോക്താംശ്ചേത്യാദി| രക്താതീസാരപ്രോക്താന് യോഗാന് ‘പ്രിയാലമല്ലികാ’ ഇത്യാദീന്| അസ്യാഗ്രേ കാര്തികകുണ്ഡഃ ‘നീലോത്പലാനാം മധുനാ ഭസ്മ വാऽപി പരിസ്രുതമ്’ ഇത്യാദിയോഗം പഠതി, സ ച ജേജ്ജടാചാര്യേണ ‘സക്ഷൌദ്രമിന്ദീവരഭസ്മ’ ഇത്യാദിനാ അഗ്രേ പഠിതഃ|൨൧|-
Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22
ശുദ്ധേക്ഷുകാണ്ഡമാപോഥ്യ നവേ കുമ്ഭേ ഹിമാമ്ഭസാ ||൨൧|| യോജായിത്വാ ക്ഷിപേദ്രാത്രാവാകാശേ സോത്പലം തു തത് | പ്രാതഃ സ്രുതം ക്ഷൌദ്രയുതം പിബേച്ഛോണിതപിത്തവാന് ||൨൨||
शुद्धेक्षुकाण्डमापोथ्य नवे कुम्भे हिमाम्भसा ||२१|| योजायित्वा क्षिपेद्रात्रावाकाशे सोत्पलं तु तत् | प्रातः स्रुतं क्षौद्रयुतं पिबेच्छोणितपित्तवान् ||२२||
🔊 Audio coming soon
ശുദ്ധേക്ഷുകാണ്ഡമാപോഥ്യേത്യാദി| ശുദ്ധേക്ഷുകാണ്ഡാനി നിര്വല്കലേക്ഷുകാണ്ഡാനി, ആപോഥ്യ അവക്ഷുദ്യ| ഹിമാമ്ഭസാ യോജയിത്വേത്യാദി ശീതലജലേന യോജയിത്വാ നവേ ഘടേ രാത്രാവാകാശേ നിരാവരണസ്ഥാനേ ക്ഷിപേത് ധാരയേത്, തതശ്ച പ്രാതഃകാലേ സ്രുതം ഗാലിതം നീലോത്പലചൂര്ണമധുഭ്യാം യുതം ശോണിതപിത്തവാന് നരഃ പിബേത്||൨൧-൨൨||
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
പിബേച്ഛീതകഷായം വാ ജമ്ബ്വാമ്രാര്ജുനസമ്ഭവമ് | ഉദുമ്ബരഫലം പിഷ്ട്വാ പിബേത്തദ്രസമേവ വാ ||൨൩||
पिबेच्छीतकषायं वा जम्ब्वाम्रार्जुनसम्भवम् | उदुम्बरफलं पिष्ट्वा पिबेत्तद्रसमेव वा ||२३||
🔊 Audio coming soon
പിബേദിത്യാദി| പിബേദിത്യത്ര മധുയുതമിത്യനുക്തമപി സമ്ബധ്യതേ, സമാനതന്ത്രസംവാദാത്| ഉദുമ്ബരഫലമിത്യാദി| ഉദുമ്ബരഫലം പിഷ്ട്വാ തദ്രസം ഗൃഹീത്വാ മധുയുതം പിബേത്||൨൩||
Adhikarana 19 (24-27) · Śloka 27
ത്രപുഷീമൂലകല്കം വാ സക്ഷൌദ്രം തണ്ഡുലാമ്ബുനാ | പിബേദക്ഷസമം കല്കം യഷ്ടീമധുകമേവ വാ ||൨൪|| ചന്ദനം മധുകം രോധ്രമേവമേവ സമം പിബേത് | കരഞ്ജബീജമേവം വാ സിതാക്ഷൌദ്രയുതം പിബേത് ||൨൫|| മജ്ജാനമിങ്ഗുദയസ്യൈവം പിബേന്മധുകസംയുതമ് | സുഖോഷ്ണം ലവണം ബീജം കാരഞ്ജം ദധിമസ്തുനാ ||൨൬|| പിബേദ്വാऽപി ത്ര്യഹം മര്ത്യോ രക്തപിത്താഭിപീഡിതഃ | രക്തപിത്തഹരാഃ ശസ്താഃ ഷഡേതേ യോഗസത്തമാഃ ||൨൭||
त्रपुषीमूलकल्कं वा सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना | पिबेदक्षसमं कल्कं यष्टीमधुकमेव वा ||२४|| चन्दनं मधुकं रोध्रमेवमेव समं पिबेत् | करञ्जबीजमेवं वा सिताक्षौद्रयुतं पिबेत् ||२५|| मज्जानमिङ्गुदयस्यैवं पिबेन्मधुकसंयुतम् | सुखोष्णं लवणं बीजं कारञ्जं दधिमस्तुना ||२६|| पिबेद्वाऽपि त्र्यहं मर्त्यो रक्तपित्ताभिपीडितः | रक्तपित्तहराः शस्ताः षडेते योगसत्तमाः ||२७||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം രക്തപിത്തേ സിദ്ധതമാന് ഷഡ്യോഗാനാഹ- ത്രപുസീമൂലകല്കമിത്യാദി| സക്ഷൌദ്രം കര്ഷോന്മിതമധുസഹിതം, തണ്ഡുലാമ്ബുനാ കല്കാച്ചതുര്ഗുണേനേത്യര്ഥഃ| അക്ഷസമം കര്ഷപ്രമാണം, ഏവമേവേതി സക്ഷൌദ്രം തണ്ഡുലാമ്ബുനേത്യര്ഥഃ| കരഞ്ജബീജാദിയോഗദ്വയം കഫാനുബന്ധേ ഊര്ധ്വഗേ ശസ്തമ്| മജ്ജാനമിങ്ഗുദസ്യേത്യാദി സിതാമധുയുതമേവ(ക)മേവ പിബേദിത്യര്ഥഃ||൨൪-൨൭||
Adhikarana 20 (28) · Śloka 28
പഥ്യാശ്ചൈവാവപീഡേഷു ഘ്രാണതഃ പ്രസ്രുതേऽസൃജി |൨൮|
पथ्याश्चैवावपीडेषु घ्राणतः प्रस्रुतेऽसृजि |२८|
🔊 Audio coming soon
അനന്തരോക്താഃ ഷഡ്യോഗാ ഘ്രാണഗേ രക്തേऽവപീഡനേऽപി യോജ്യാ ഇത്യാഹ- പഥ്യാ ഇത്യാദി| പഥ്യാ ഹിതാഃ, അനന്തരോക്താഃ ത്രപുസീമൂലകല്കമിത്യാദി ഷഡ്യോഗാഃ ഇതി ശേഷഃ|൨൮|-
Adhikarana 21 (28) · Śloka 28
അതിനിസ്രുതരക്തോ വാ ക്ഷൌദ്രയുക്തം പിബേദസൃക് | യകൃദ്വാ ഭക്ഷയേദാജമാമം പിത്തസമായുതമ് ||൨൮||
अतिनिस्रुतरक्तो वा क्षौद्रयुक्तं पिबेदसृक् | यकृद्वा भक्षयेदाजमामं पित्तसमायुतम् ||२८||
🔊 Audio coming soon
അസൃഗിതി ശരീരധാതുസാമാന്യാത് ഏണാദീനാമിത്യര്ഥഃ| യകൃത് കാലഖണ്ഡമ്||൨൮||
Adhikarana 22 (29-32) · Śloka 33
പലാശവൃക്ഷസ്വരസേ വിപക്വം സര്പിഃ പിബേത് ക്ഷൌദ്രയുതം സുശീതമ് | വനസ്പതീനാം സ്വരസൈഃ കൃതം വാ സശര്കരം ക്ഷീരഘൃതം പിബേദ്വാ ||൨൯|| ദ്രാക്ഷാമുശീരാണ്യഥ പദ്മകം സിതാ പൃഥക്പലാംശാന്യുദകേ സമാവപേത് | സ്ഥിതം നിശാം തദ്രുധിരാമയം ജയേത് പീതം പയോ വാऽമ്ബുസമം ഹിതാശിനഃ ||൩൦|| തുരങ്ഗവര്ചഃസ്വരസം സമാക്ഷികം പിബേത് സിതാക്ഷൌദ്രയുതം വൃഷസ്യ വാ | ലിഹേത്തഥാ വാസ്തുകബീജചൂര്ണം ക്ഷൌദ്രാന്വിതം തണ്ഡുലസാഹ്വയം വാ ||൩൧|| ലിഹ്യാച്ച ലാജാഞ്ജനചൂര്ണമേകമേവം സിതാക്ഷൌദ്രയുതാം തുഗാഖ്യാമ് | ദ്രാക്ഷാം സിതാം തിക്തകരോഹിണീം ച ഹിമാമ്ബുനാ വാ മധുകേന യുക്താമ് ||൩൨|| പഥ്യാമഹിംസ്രാം രജനീം ഘൃതം ച ലിഹ്യാത്തഥാ ശോണിതപിത്തരോഗീ |൩൩|
पलाशवृक्षस्वरसे विपक्वं सर्पिः पिबेत् क्षौद्रयुतं सुशीतम् | वनस्पतीनां स्वरसैः कृतं वा सशर्करं क्षीरघृतं पिबेद्वा ||२९|| द्राक्षामुशीराण्यथ पद्मकं सिता पृथक्पलांशान्युदके समावपेत् | स्थितं निशां तद्रुधिरामयं जयेत् पीतं पयो वाऽम्बुसमं हिताशिनः ||३०|| तुरङ्गवर्चःस्वरसं समाक्षिकं पिबेत् सिताक्षौद्रयुतं वृषस्य वा | लिहेत्तथा वास्तुकबीजचूर्णं क्षौद्रान्वितं तण्डुलसाह्वयं वा ||३१|| लिह्याच्च लाजाञ्जनचूर्णमेकमेवं सिताक्षौद्रयुतां तुगाख्याम् | द्राक्षां सितां तिक्तकरोहिणीं च हिमाम्बुना वा मधुकेन युक्ताम् ||३२|| पथ्यामहिंस्रां रजनीं घृतं च लिह्यात्तथा शोणितपित्तरोगी |३३|
🔊 Audio coming soon
വനസ്പതീനാം വടാദീനാമ്| ക്ഷീരഘൃതം ക്ഷീരോത്ഥം ഘൃതമ്| പയോ വാऽമ്ബുസമമിതി ദുഗ്ധം ജലം ച തുല്യമിത്യര്ഥഃ| കേചിദേവം പഠന്തി- ‘വാസാകഷായം സസിതം പിബേദ്വാ തുരങ്ഗവര്ചഃസ്വരസം സമാക്ഷികമ്’ ഇതി| ലിഹേത്തഥാ വാസ്തുകബീജചൂര്ണമിത്യാദി|- വാസ്തുകബീജചൂര്ണം ടങ്കവാസ്തുകബീജചൂര്ണം ക്ഷൌദ്രാന്വിതം ലിഹേത്| തണ്ഡുലസാഹ്വയം വേതി തണ്ഡുലീയം ക്ഷൌദ്രാന്വിതം വാ ലിഹ്യാദിത്യര്ഥഃ| കേചിദേവം പഠന്തി- ‘സതണ്ഡുലീയം മധുനാऽവലേഹയേത് സിതായുതം വാസ്തുകമൂലമേവ വാ’ ഇതി| ലിഹ്യാച്ചേത്യാദി| ലാജാ ഭൃഷ്ടധാന്യാനി| അഞ്ജനം രസാഞ്ജനമ്| ഏകം പ്രധാനം, ഏവം ക്ഷാദ്രേണേത്യര്ഥഃ| ‘ലാജാഞ്ജനചൂര്ണമ്’ ഇത്യത്ര ‘കാലാഞ്ജനചൂര്ണമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; തത്ര കാലാഞ്ജനം സൌവീരാഞ്ജനമ്| സിതാക്ഷൌദ്രയുതമിത്യാദി| തുഗാഖ്യാ വംശരോചനാനുകാരി പാര്ഥിവം ദ്രവ്യം, അന്യേ വംശരോചനാമാഹുഃ; താം ച ശര്കരാക്ഷൌദ്രയുതാം ലിഹ്യാത്| ദ്രാക്ഷാം സിതാമിത്യാദി| ദ്രാക്ഷാദീനി ത്രീണി ദ്രവ്യാണി യഷ്ടീമധുകേന യുതാനി ശീതോദകേന വാ ലിഹ്യാത്| പഥ്യാമിത്യാദി| പഥ്യാ ഹരീതകീ, രജനീ ഹരിദ്രാ, ഏതാനി ഹരീതകീപ്രഭൃതീനി ദ്രവ്യാണി ഘൃതേന സഹ ലിഹ്യാത്| അയം യോഗഃ കണ്ഠഗേ പ്രസൃതേ ച രക്തപിത്തേ യോജ്യഃ| കേചിത് ‘രജനീം ഘൃതം ച’ ഇത്യത്ര ‘രജനീദ്വയം ച’ ഇതി പഠന്തി, തേ ച ശീതോദകേനൈവ ലേഹ്യമിച്ഛന്തി; അയം പാഠഃ സമാനതന്ത്രവിരോധാദന്യായ്യഃ||൨൯-൩൨||-
Adhikarana 23 (33) · Śloka 34
വാസാകഷായോത്പലമൃത്പ്രിയങ്ഗുരോധ്രാഞ്ജനാമ്ഭോരുഹകേശരാണി ||൩൩|| പീത്വാ സിതാക്ഷൌദ്രയുതാനി ജഹ്യാത് പിത്താസൃജോ വേഗമുദീര്ണമാശു |൩൪|
वासाकषायोत्पलमृत्प्रियङ्गुरोध्राञ्जनाम्भोरुहकेशराणि ||३३|| पीत्वा सिताक्षौद्रयुतानि जह्यात् पित्तासृजो वेगमुदीर्णमाशु |३४|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം വേഗവതി രക്തപിത്തേ സിദ്ധതമം യോഗമാഹ- വാസാകഷായോത്പലേത്യാദി| ഉത്പലം നീലോത്പലം മൃത് കേദാരമൃത്തികാ, അമ്ഭോരുഹകേശരം പദ്മകേശരമ്| കല്പനാമാഹ- പീത്വാ സിതാക്ഷൌദ്രയുതാനി ജഹ്യാദിത്യാദി| വാസാകഷായമുത്പലമൃദാദിചൂര്ണപ്രക്ഷേപം സിതാക്ഷൌദ്രയുതം പീത്വാ നരോ രക്തപിത്തസ്യോദീര്ണമുദ്രിക്തം വേഗമാശു ജഹ്യാത് ശീഘ്രം പരിത്യജേത്||൩൩||-
Adhikarana 24 (34) · Śloka 35
ഗായത്രിജമ്ബ്വര്ജുനകോവിദാരശിരീഷരോധ്രാശനശാല്മലീനാമ് ||൩൪|| പുഷ്പാണി ശിഗ്രോശ്ച വിചൂര്ണ്യ ലേഹോ മധ്വന്വിതഃ ശോണിതപിത്തരോഗേ |൩൫|
गायत्रिजम्ब्वर्जुनकोविदारशिरीषरोध्राशनशाल्मलीनाम् ||३४|| पुष्पाणि शिग्रोश्च विचूर्ण्य लेहो मध्वन्वितः शोणितपित्तरोगे |३५|
🔊 Audio coming soon
ഗായത്രിജമ്ബ്വര്ജുനകോവിദാരേത്യാദി| ഗായത്രീ ഖദിരഃ, അര്ജുനഃ കകുഭഃ, കോവിദാരഃ കാഞ്ചനാരഃ, അശനോ ബീജകഃ| ശിഗ്രുഃ ശോഭാഞ്ജനകഃ||൩൪||-
Adhikarana 25 (35) · Śloka 36
സക്ഷൌദ്രമിന്ദീവരഭസ്മവാരി കരഞ്ജബീജം മധുസര്പിഷീ ച ||൩൫|| ജമ്ബ്വര്ജുനാമ്രക്വഥിതം ച തോയം ഘ്നന്തി ത്രയഃ പിത്തമസൃക് ച യോഗാഃ |൩൬|
सक्षौद्रमिन्दीवरभस्मवारि करञ्जबीजं मधुसर्पिषी च ||३५|| जम्ब्वर्जुनाम्रक्वथितं च तोयं घ्नन्ति त्रयः पित्तमसृक् च योगाः |३६|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം രക്തപിത്തേ ത്രീന് യോഗാനാഹ- സക്ഷൌദ്രമിന്ദീവരഭസ്മേത്യാദി| ഇന്ദീവരഭസ്മവാരി ഇന്ദീവരക്ഷാരോദകം സക്ഷൌദ്രം പിബേദിത്യേകോ യോഗഃ| കരഞ്ജബീജം മധുസര്പിഷാ ചേതി കരഞ്ജബീജം മധുസര്പിഷാ വാ ലിഹ്യാദിതി ദ്വിതീയോ യോഗഃ| ജമ്ബ്വര്ജുനാമ്രക്വഥിതം തോയമിത്യാദി|- ജമ്ബ്വാദിക്വഥിതം തോയം സക്ഷൌദ്രം പിബേദിതി തൃതീയോ യോഗഃ| ഏഷു മധ്യേ അന്ത്യൌ യോഗൌ കണ്ഠാന്തഃസ്ഥിതേ രക്തപിത്തേ യോജ്യൌ||൩൫||-
Adhikarana 26 (36) · Śloka 37
മൂലാനി പുഷ്പാണി ച മാതുലുങ്ഗ്യാഃ പിഷ്ട്വാ പിബേത്തണ്ഡുലധാവനേന ||൩൬|| ഘ്രാണപ്രവൃത്തേ ജലമാശു ദേയം സശര്കരം നാസികയാ പയോ വാ |൩൭|
मूलानि पुष्पाणि च मातुलुङ्ग्याः पिष्ट्वा पिबेत्तण्डुलधावनेन ||३६|| घ्राणप्रवृत्ते जलमाशु देयं सशर्करं नासिकया पयो वा |३७|
🔊 Audio coming soon
മൂലാനീത്യാദി| മാതുലുങ്ഗോ ബീജപൂരകഃ, ‘മധുകര്കടീ’ ഇതി അന്യേ| ഘ്രാണപ്രവൃത്തേ ജലമാശു ദേയമിത്യാദി| ഘ്രാണപ്രവൃത്തേ രക്തപിത്തേ സശര്കരം പാനീയം ദുഗ്ധം വാ സശര്കരം നാസികയാ ദേയമ്| കേചിത് ‘നാസികയാ’ ഇത്യത്ര ‘നാസികയോഃ’ ഇതി പഠന്തി||൩൬||-
Adhikarana 27 (37) · Śloka 37
ദ്രാക്ഷാരസം ക്ഷീരഘൃതം പിബേദ്വാ സശര്കരം ചേക്ഷുരസം ഹിമം വാ ||൩൭||
द्राक्षारसं क्षीरघृतं पिबेद्वा सशर्करं चेक्षुरसं हिमं वा ||३७||
🔊 Audio coming soon
ഘ്രാണപ്രവൃത്തേऽപരമപി നസ്യയോഗമാഹ- ദ്രാക്ഷാരസമിത്യാദി| ദ്രാക്ഷാരസം സശര്കരം നാസികയാ പിബേത്, ക്ഷീരഘൃതം ക്ഷീരമഥനോദ്ഭൂതം തദ്വാ സശര്കരം നാസികയാ പിബേത്, ഇക്ഷുരസം ഹിമം വാ തഥൈവ പിബേത്, ഇത്ഥം ത്രയോ യോഗാഃ കല്പനീയാഃ| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരം- “ദ്രാക്ഷാരസസ്യ നസ്യം നസ്യം വാ ക്ഷീരസര്പിഷഃ സപദി| ഇക്ഷോ രസസ്യ നസ്യം സശര്കരം രക്തനുദ്ഭവതി”- ഇതി||൩൭||
Adhikarana 28 (38) · Śloka 38
ശീതോപചാരം മധുരം ച കുര്യാദ്വിശേഷതഃ ശോണിതപിത്തരോഗേ |൩൮|
शीतोपचारं मधुरं च कुर्याद्विशेषतः शोणितपित्तरोगे |३८|
🔊 Audio coming soon
സര്വതന്ത്രോക്തചികിത്സാസങ്ഗ്രഹാര്ഥമാഹ- ശീതോപചാരമിത്യാദി| ശീതോപചാരം ദാഹാദിഷു ബാഹ്യേऽപി കുര്യാദിതി|൩൮|-
Adhikarana 29 (38) · Śloka 39
ദ്രാക്ഷാഘൃതക്ഷൌദ്രസിതായുതേന വിദാരിഗന്ധാദിവിപാചിതേന ||൩൮|| ക്ഷീരേണ ചാസ്ഥാപനമഗ്ര്യമുക്തം ഹിതം ഘൃതം ചാപ്യനുവാസനാര്ഥമ് |൩൯|
द्राक्षाघृतक्षौद्रसितायुतेन विदारिगन्धादिविपाचितेन ||३८|| क्षीरेण चास्थापनमग्र्यमुक्तं हितं घृतं चाप्यनुवासनार्थम् |३९|
🔊 Audio coming soon
രക്തപിത്തേ ആസ്ഥാപനാര്ഥം ക്ഷീരമനുവാസനാര്ഥം ച ഘൃതമാഹ- ദ്രാക്ഷേത്യാദി| വിദാരിഗന്ധാദിഗണസാധിതേന ക്ഷീരേണ ഘൃതക്ഷൌദ്രസിതായുതേനാസ്ഥാപനം രക്തപിത്തേऽഗ്ര്യമുക്തം, തഥാ ചാനുവാസനാര്ഥം ഘൃതം ഹിതമ്| തച്ച ഘൃതം യഷ്ടീമധുകസാധിതം, അപക്വസ്യ സ്നേഹസ്യ വ്യാപത്കരത്വാത്| അന്യേ വിദാരിഗന്ധാദിസാധിതക്ഷീരേണ ഘൃതപാകമിച്ഛന്തി||൩൮||-
Adhikarana 30 (39-41) · Śloka 42
പ്രിയങ്ഗുരോധ്രാഞ്ജനഗൈരികോത്പലൈഃ സുവര്ണകാലീയകരക്തചന്ദനൈഃ ||൩൯|| സിതാശ്വഗന്ധാമ്ബുദയഷ്ടികാഹ്വയൈര്മൃണാലസൌഗന്ധികതുല്യപേഷിതൈഃ | നിരൂഹ്യ ചൈനം പയസാ സമാക്ഷികൈര്ഘൃതപ്ലുതൈഃ ശീതജലാവസേചിതമ് ||൪൦|| ക്ഷീരൌദനം ഭുക്തമഥാനുവാസയേദ്ഘൃതേന യഷ്ടീമധുസാധിതേന ച | അധോവഹം ശോണിതമേഷ നാശയേത്തഥാऽതിസാരം രുധിരസ്യ ദുസ്തരമ് ||൪൧|| വിരേകയോഗേ ത്വതി ചൈവ ശസ്യതേ... |൪൨|
प्रियङ्गुरोध्राञ्जनगैरिकोत्पलैः सुवर्णकालीयकरक्तचन्दनैः ||३९|| सिताश्वगन्धाम्बुदयष्टिकाह्वयैर्मृणालसौगन्धिकतुल्यपेषितैः | निरूह्य चैनं पयसा समाक्षिकैर्घृतप्लुतैः शीतजलावसेचितम् ||४०|| क्षीरौदनं भुक्तमथानुवासयेद्घृतेन यष्टीमधुसाधितेन च | अधोवहं शोणितमेष नाशयेत्तथाऽतिसारं रुधिरस्य दुस्तरम् ||४१|| विरेकयोगे त्वति चैव शस्यते... |४२|
🔊 Audio coming soon
അപരേऽപി രക്തപിത്തേ ആസ്ഥാപനാനുവാസനേ ആഹ- പ്രിയങ്ഗുരോധ്രാഞ്ജനഗൈരികോത്പലൈരിത്യാദി| അഞ്ജനം സൌവീരാഞ്ജനമ്| ഗൈരികം സാമാന്യഗൈരികമ്| ഉത്പലം നീലോത്പലം; നാഗകേശരമപരേ| സുവര്ണം സുവര്ണഗൈരികമ്, അന്തലോപാത്| കാലീയകം ദാരുഹരിദ്രാനുകാരി ദ്രവ്യമ്| അമ്ബുദോ മുസ്താ| യഷ്ടികാഹ്വയോ മധുയഷ്ടികാ| മൃണാലം പദ്മകേശരമ്| സൌഗന്ധികം കുമുദഭേദഃ| പ്രിയങ്ഗ്വാദിഭിഃ സൌഗന്ധികാന്തൈസ്തുല്യൈഃ പേഷിതൈഃ കല്കീകൃതൈഃ സമഘൃതൈഃ പയസാ സഹൈനം രക്തപിത്തിനം നിരൂഹയേത്| തതശ്ച ശീതലജലാവസേചിതം ക്ഷീരൌദനം ഭുക്തം പുരുഷം യഷ്ടീമധുകസാധിതേന ഘൃതേനാനുവാസയേത്| അധോവഹം ശോണിതമധോഗം രക്തപിത്തമ്| ഏഷ ആസ്ഥാപനാനുവാസനപ്രയോഗഃ| അതിസാരം രുധിരസ്യേതി രക്താതിസാരമിത്യര്ഥഃ| വിരേകയോഗേ ത്വതീതി വിരേകാതിയോഗേ||൩൯-൪൧||-
Adhikarana 31 (42) · Śloka 42
... വാമ്യശ്ച രക്തേ വിജിതേ ബലാന്വിതഃ ||൪൨||
... वाम्यश्च रक्ते विजिते बलान्वितः ||४२||
🔊 Audio coming soon
വാമ്യശ്ച രക്തേ ഇത്യാദി| നിരൂഹനാനുവാസനാഭ്യാം വിജിതേ രക്തപിത്തേ സതി ബലാന്വിതഃ പുരുഷോ വാമ്യോ വാമനീയഃ, അധോമാര്ഗപ്രവൃത്തിനിവാരണാര്ഥമ്| അത്ര കാര്തികകുണ്ഡേന ബഹൂക്തം, തച്ച ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാത് പരിഹൃതമ്||൪൨||
Adhikarana 32 (43) · Śloka 43
ഏവംവിധാ ഉത്തരബസ്തയശ്ച മൂത്രാശയസ്ഥേ രുധിരേ വിധേയാഃ |൪൩|
एवंविधा उत्तरबस्तयश्च मूत्राशयस्थे रुधिरे विधेयाः |४३|
🔊 Audio coming soon
വിശിഷ്ടസ്ഥാനഗേ രക്തപിത്തേ വിശിഷ്ടചികിത്സാമാഹ- ഏവംവിധാ ഉത്തരതബസ്തയശ്ചേത്യാദി| ഏവംവിധാ അനന്തരോക്താസ്ഥാപനാനുവാസനതുല്യാഃ| മൂത്രാശയസ്ഥേ ബസ്തിസ്ഥേ മൂത്രസ്രോതഃപ്രവൃത്തേ ച|൪൩|-
Adhikarana 33 (43) · Śloka 43
പ്രവൃത്തരക്തേഷു ച പായുജേഷു കുര്യാദ്വിധാനം ഖലു രക്തപൈത്തമ് ||൪൩||
प्रवृत्तरक्तेषु च पायुजेषु कुर्याद्विधानं खलु रक्तपैत्तम् ||४३||
🔊 Audio coming soon
അര്ശസഃ അതിപ്രവൃത്തൌ ച രക്തപിത്തചികിത്സിതമതിദിശന്നാഹ- പ്രവൃത്തരക്തേഷ്വിത്യാദി| പായുജേഷു അര്ശഃസു||൪൩||
Adhikarana 34 (44) · Śloka 44
വിധിശ്ചാസൃഗ്ദരേऽപ്യേഷ സ്ത്രീണാം കാര്യോ വിജാനതാ | ശസ്ത്രകര്മണി രക്തം ച യസ്യാതീവ പ്രവര്തതേ ||൪൪||
विधिश्चासृग्दरेऽप्येष स्त्रीणां कार्यो विजानता | शस्त्रकर्मणि रक्तं च यस्यातीव प्रवर्तते ||४४||
🔊 Audio coming soon
വിധിശ്ചാസൃഗ്ദരേऽപ്യേഷ ഇത്യാദി| ഏഷ വിധിഃ അധോഗരക്തപിത്തഘ്നോ വിധിഃ| വിജാനതാ വൈദ്യേന അസൃഗ്ദരേ കാര്യഃ| ന കേവലമസൃഗ്ദരേ ഏവ ഏഷ വിധിഃ കാര്യഃ കിന്തു യസ്യ ശസ്ത്രകര്മണി കൃതേ അതിരക്തം പ്രവര്തതേ തസ്യാപ്യേഷ ഏവ വിധിഃ കാര്യഃ| കേചിദത്രൈവാസൃഗ്ദരലക്ഷണം പഠന്തി| തദ്യഥാ- ‘ദഹേദധോ വങ്ക്ഷണദേശമസ്യാഃ ശ്രോണീം ച പൃഷ്ഠം ച തഥൈവ വൃക്കൌ | അസൃഗ്ദരം ചാപി കരോതി നാര്യാ ഗര്ഭാശയാര്തിം ത്വചിരേണ ഘോരാമ്’- ഇതി| യേ ത്വത്ര പഠന്തി തേ ശുക്രശോണിതശുദ്ധാവസൃഗ്ദരലക്ഷണം ന പഠന്തി||൪൪||
Adhikarana 35 (45) · Śloka 45
ത്രയാണാമപി ദോഷാണാം ശോണിതേऽപി ച സര്വശഃ | ലിങ്ഗാന്യാലോക്യ കര്തവ്യം ചികിത്സിതമനന്തരമ് ||൪൫||
त्रयाणामपि दोषाणां शोणितेऽपि च सर्वशः | लिङ्गान्यालोक्य कर्तव्यं चिकित्सितमनन्तरम् ||४५||
🔊 Audio coming soon
കിം രക്തപിത്തഘ്നോ വിധിഃ രക്തപിത്താഖ്യേ രോഗേऽസൃഗ്ദരേ ശസ്ത്രകര്മണ്യതിരക്തപ്രവൃത്തൌ ചാവിശേഷേണൈവ കാര്യ ഉത കിഞ്ചിദപേക്ഷ്യേത്യാഹ- ത്രയാണാമപി ദോഷാണാമിത്യാദി| ത്രയാണാമപി ദോഷാണാം പൃഥഗ്ദ്വന്ദ്വസമസ്താനാം ലിങ്ഗാനി ശോണിതവര്ണനീയോക്താനി ശോണിതേ സര്വശ ആലോക്യാനന്തരം ചികിത്സിതം കര്തവ്യം, അസൃഗ്ദരേ വാ ശസ്ത്രകര്മണി രക്താതിപ്രവൃത്തൌ രക്തപിത്തഘ്നോ വിധിഃ കാര്യ ഇത്യര്ഥഃ| അത്രാധോവഹസ്യ നാശനം യാപനം വാऽഭിപ്രേതം, തേന സാന്നിപാതികസ്യാക്ഷീണമാംസാഗ്നേര്യാപ്യത്വമഭിപ്രേതമ്| അത്ര കാര്തികകുണ്ഡ ആപാതനികാപൂര്വം ഗര്ഭിണീത്യാദിപാഠം പഠതി, സ ചാഭാവാന്ന ലിഖിതഃ||൪൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 45
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ കായചികിത്സാതന്ത്രേ രക്തപിത്തപ്രതിഷേധോ നാമ (സപ്തമോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) പഞ്ചചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ ||൪൫||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे रक्तपित्तप्रतिषेधो नाम (सप्तमोऽध्यायः, आदितः) पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४५||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രേ കായചികിത്സായാം പഞ്ചചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൪൫||