63. rasabhēdavikalpādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātō rasabhēdavikalpamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

atha bhūtavidyāṁ parisamāpya aupadravikē tantrabhūṣaṇānāṁ rasabhēdādīnāmadhyāyānāṁ sūcitatvāt tantrabhūṣaṇānārabdhukāmastatrōktakramānusārēṇa rasabhēdavikalpādhyāyamāha- athāta ityādi| athāta ityādi pūrvavadvyākhyēyam | rasabhēdavikalpamiti rasā madhurādayaḥ pūrvaṁ vyākhyātāḥ, rasānāṁ bhēdēna dvitrikādibhēdēna vikalpō vibhajanaṁ yasmin sa tathā, athavā rasabhēdānāṁ vikalpō dōṣabhēdavaśādavacāraṇaṁ yasmin sa tathā, tam||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

dōṣāṇāṁ pañcadaśadhā prasarō'bhihitastu yaḥ | triṣaṣṭyā rasābhēdānāṁ tatprayōjanamucyatē ||3||

rasabhēdakathanē prayōjanamāha- dōṣāṇāmitādi| yaḥ pañcadaśaprakārō vraṇapraśnādhyāyē dōṣāṇāṁ prasara uktaḥ, tadrasabhēdānāṁ triṣaṣṭyāḥ prayōjanamucyata iti sambandhaḥ| atra pañcadaśadhētyupalakṣaṇaṁ, tēna dōṣabhēdānāṁ triṣaṣṭirapi gr̥hyatē| ayamabhiprāyaḥ- triṣaṣṭiprakārāṇāmapi dōṣabhēdānāmupayōgārthaṁ rasabhēdā uktāḥ||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

avidagdhā vidagdhāśca bhidyantē tē triṣaṣṭidhā | rasabhēdatriṣaṣṭiṁ tu vīkṣya vīkṣyāvacārayēt ||4||

kīdr̥śā rasāstriṣaṣṭibhēdān yāntītyāha- avidagdhā ityādi| avidagdhā asaṁyuktā ēkākinaḥ samavāyatō bhidyanta ityarthaḥ| vidagdhāḥ saṁyōgataḥ samavāyataśca saṁyuktā rasāntarasaṁyōgādbhidyantē| vidagdhaśabdaḥ saṁyuktē vartatē, dhātūnāmanēkārthatvāt| bhidyantē ēkaikēnānugamanādbhēdaṁ yāntītyarthaḥ| tē rasāḥ| tatra yathāsambhavaṁ kēcit saṁyōgataḥ kēcit samavāyataśca bhidyantē| saṁyuktā yathā- badarakapitthaphalādikaṁ madhurāmlaṁ(1), uṣṭrīkṣīrōrabhramāṁsādikaṁ madhuralavaṇaṁ(2), kukkuraśr̥gālamāṁsādikaṁ madhurakaṭukaṁ(3), śrīvāsasarjarasādikaṁ madhuratiktaṁ(4) tailadhanvanaphalādikaṁ madhurakaṣāyaṁ(5); ūṣakādikam amlalavaṇaṁ(6), cukrādikam amlakaṭukaṁ(7), surādikam amlatiktaṁ(8), hastinīdadhiśukamāṁsādikam amlakaṣāyaṁ(9); trapusīsādikaṁ lavaṇatiktaṁ(10), gōmūtrasvarjikādikaṁ lavaṇakaṭukaṁ(11), samudraphēnādikaṁ lavaṇakaṣāyaṁ(12); karpūrajātīphalādikaṁ tiktakaṭukaṁ(13), lavalīphalahastinīghr̥tādikaṁ tiktakaṣāyaṁ(14); bhallātakamajjāharitālādikaṁ kaṭukaṣāyam(15); ēvaṁ dvirasabhēdāḥ pañcadaśadhā darśitāḥ| ataḥ paraṁ rasatritayabhēdā vakṣyantē- hastimāṁsādikaṁ madhurāmlalavaṇaṁ(1), śalyakamāṁsādikaṁ madhurāmlakaṭukaṁ(2), gōdhūmōtthasurādikaṁ madhurāmlatiktakaṁ(3), mastutakrādikaṁ madhurāmlakaṣāyaṁ(4), kāṇakapōtamāṁsādikaṁ madhuralavaṇakaṭukaṁ(5), śambūkādimāṁsaṁ madhuralavaṇatiktaṁ(6), padmakandādikaṁ guḍasaṁyuktaṁ madhuralavaṇakaṣāyaṁ(7), tr̥ṇaśūnyāphalaśuṣkakustumbaryādikaṁ madhurakaṭutiktakaṁ(8), gōdhāmāṁsairaṇḍatailādikaṁ madhurakaṭukaṭukaṣāyaṁ(9), guḍūcīśākhāmr̥gāmiṣatuvarakatailādikaṁ madhuratiktakaṣāyaṁ(10), raupyaśilājatvādikam amlalavaṇakaṭukaṁ(11), hastimūtrādikam amlalavaṇatiktaṁ(12), sarōmakaṁ hastinīdadhyādi amlalavaṇakaṣāyaṁ(13), maricasaṁskr̥tasurādikam amlakaṭutiktakaṁ(14), amlavētasādikam amlakaṭukaṣāyaṁ(15), kīramāṁsayutasurādikam amlatiktakaṣāyaṁ(16), avimūtrādikaṁ lavaṇakaṭutiktaṁ(17), aruṣkaraṁ sarōmakaṁ lavaṇakaṭukaṣāyaṁ(18), samudraphēnāvikaṁ lavaṇatiktakaṣāyaṁ(19), kr̥ṣṇāgarusuradārusnēhādikaṁ kaṭutiktakaṣāyaṁ(20); ēvaṁ trikabhēdā viṁśatirdarśitāḥ| ataḥ paraṁ catuḥsaṁyōgāḥ pañcadaśaprakārā vakṣyantē- gōmūtrānvitaśilājatuprabhr̥tikaṁ madhurāmlalavaṇakaṭukaṁ(1), gōmūtraikaśaphakṣīrādikaṁ madhurāmlalavaṇatiktakaṁ(2) saindhavānvitatakrādikaṁ madhurāmlalavaṇakaṣāyaṁ(3), laśunānvitaṁ surādikaṁ madhurāmlakaṭutiktaṁ(4), kāñjikānvitairaṇḍatailādi khadirānvitaśilāhvādikaṁ ca madhurāmlakaṭukaṣāyaṁ(5), udumbarānvitaṁ yavāsaśarkarādikaṁ madhurāmlatiktakaṣāyaṁ(6), vārtākaphalādikaṁ madhuralavaṇatiktakaṭukaṁ(7), gōmūtrānvitatailādikaṁ madhuralavaṇakaṭukaṣāyaṁ(8), tilaguggulvādikaṁ madhurakaṭutiktakaṣāyaṁ(9), samudraphēnaśarkarācitrakānvitabadarādi madhuralavaṇatiktakaṣāyaṁ(10), suvarcalānvitahastinīdadhyādi kr̥tasurādikam amlalavaṇakaṭutiktaṁ(11), sauvarcalānvitahastinīdadhyādikam amlalavaṇakaṭukaṣāyaṁ(12), audbhidalavaṇānvitaṁ śukamāṁsādikam amlalavaṇatiktakaṣāyaṁ(13), bālamūlakahastinīdadhyādikam amlakaṭutiktakaṣāyaṁ(14), sarōmakaṁ bālabilvādikaṁ lavaṇakaṭutiktakaṣāyaṁ(15); ēvaṁ catuṣkarasasaṁyōgāḥ pañcadaśa kathitāḥ| ataḥ paraṁ pañcarasasaṁyōgāḥ ṣaḍ vakṣyantē- āmakaramardānvitaṁ bhr̥ṣṭavārtākaphalādikaṁ madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyaṁ(1), kaṭutrayayavakṣārānvitatakrādikaṁ madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyam(2), audbhidānvitatakrādikaṁ madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyaṁ(3), harītakīdhātrīphalādikaṁ madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaṁ(4), rasōnādikaṁ madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaṁ(5), bhallātakaraupyaśilājatumiśritanimbādikam amlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaṁ(6); ēvaṁ pañcarasasaṁyōgāḥ ṣaḍ darśitāḥ| ataḥ paraṁ ṣaḍrasaṁ vakṣyatē- ēṇamāṁsādikaṁ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyam| ataḥ paramēkaikarasānāha- santānikāgōdugdhādikaṁ madhuraṁ(1) āmakaramardādikam amlaṁ(2), rōmakādikaṁ lavaṇaṁ(3), cavyādikaṁ kaṭukaṁ(4), nimbaparpaṭādikaṁ tiktaṁ(5), padmanyagrōdhādyaṅkurādikaṁ kaṣāyaṁ(6); ēvaṁ ṣaṭ kathitāḥ| anēna prakārēṇa triṣaṣṭiḥ kathitāḥ| kārtikakuṇḍastvamuṁ pāṭhamanyathā āpātanikāṁ kr̥tvā vyākhyānayati; tadyathā- dōṣāṇāṁ pañcadaśadhā prasarō bhēdaḥ, tasya bahubhistriṣaṣṭirasabhēdaiḥ saha prayōgō durghaṭaḥ, atō dōṣabhēdānāmapi bahutvamāha- avidagdhā ityādi| avidagdhā aprakupitāḥ; vidagdhāḥ kupitā dōṣāḥ; yadyasmin pāṭhē dōṣāṇāṁ triṣaṣṭibhēdā uktāḥ, tarhi pūrvapāṭhē pañcadaśadhā prasaraḥ kimityuktaḥ? satyaṁ, kupitadōṣasyātyantacikitsanīyatvāpādanārtham; anyat granthagauravabhayāt parityaktam||4||h

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ēkaikēnānugamanaṁ bhāgaśō yadudīritam | dōṣāṇāṁ , tatra matimān triṣaṣṭiṁ tu prayōjayēt ||5||

pūrvamavidagdhā vidagdhāśca rasā ēkaikēnānugamanādbhidyanta ityuktaṁ, tadēva smārayati ēkaikēnānugamanamityādi| bhāgaśaḥ aṁśāṁśatayā| rasānāmēkaikēnānugamanaṁ pravartanaṁ yadudīritamasminnadhyāyē bhaṇitaṁ, tadvaśāttē rasāstriṣaṣṭidhā bhidyanta iti pūrvavākyēna saha sambandhaḥ| tāṁ ca rasabhēdatriṣaṣṭiṁ, matimān ūhāpōhavidvaidyaḥ, tatra dōṣabhēdēṣu prayōjayēt| matimāniti padāt yādr̥śā ēva dōṣāṇāṁ hīnādhikabhāvēna bhēdāstādr̥śā ēva rasabhēdā yōjyā iti sūcayati| anyē tu ‘ēvamēvānugamanaṁ’ iti paṭhitvā dōṣāṇāmēvaṁ bhāgaśōṁ'śāṁśabalavikalpēnaikaṁ pratyēkasyānugamanaṁ dōṣabhēdīyē yadudīritaṁ tatra rasabhēdatriṣaṣṭiṁ yōjayēditi| yadyapi dōṣabhēdīyē yadvakṣyatē iti sundaraṁ natu yadudīritamiti, tathā'pi bhāvini bhūtavadupacārāddōṣabhēdīyē yadudīritamiti kr̥tam| aparē'trāmuṁ pāṭhamanyathā paṭhitvā bahu jalpanti, tacca granthagauravabhayācchiṣyabuddhivyākulahētutvācca parityaktam||5||

Adhikarana 5 (6-8) · Śloka 8

yathākramapravr̥ttānāṁ dvikēṣu madhurō rasaḥ | pañcānukramatē yōgānamlaścatura ēva tu ||6|| trīṁścānugacchati rasō lavaṇaḥ kaṭukō dvayam | tiktaḥ kaṣāyamanvēti tē dvikā daśa pañca ca ||7|| tadyathā- madhurāmlaḥ(1), madhuralavaṇaḥ(2), madhurakaṭukaḥ(3), madhuratiktaḥ(4), madhurakaṣāyaḥ(5), ētēpañcānukrāntā madhurēṇa; amlalavaṇaḥ(1), amlakaṭukaḥ(2), amlatiktaḥ(3), amlakaṣāyaḥ(4), ētē catvārō'nukrāntā amlēna; lavaṇakaṭukaḥ(1), lavaṇatiktaḥ(2), lavaṇakaṣāyaḥ(3), ētē trayō'nukrāntā lavaṇēna; kaṭutiktaḥ(1), kaṭukaṣāyaḥ(2), dvāvētāvanukrāntau kaṭukēna; tiktakaṣāyaḥ(1) ēka ēvānukrāntastiktēna; ēvamētē pañcadaśa dvikasaṁyōgā vyākhyātāḥ ||8||

idānīṁ rasabhēdatriṣaṣṭiṁ granthēnaiva vivr̥ṇvannāha- yathākramamityādi| yathākramapravr̥ttānāmiti madhurādikramapravr̥ttānāṁ rasānāmityarthaḥ| dvikēṣu dvikasaṁyōgēṣu| anukramatē anugacchati, anugatō bhavatītyarthaḥ| daśa pañcēti pañcadaśētyarthaḥ| yadyapi sūtrasthānē rasaviśēṣavijñānīyādhyāyē pañcadaśa dvikā ityādinā dvikasaṁyōgādīnāṁ saṅkhyā uktāḥ, tathā'pi punaratra saṅkhyākaraṇaṁ niyamārtham| tēna iyanta ēva rasabhēdā gaṇanīyā na tantrāntarōktāstaratamayōgādijā ityarthaḥ| tēṣāmēva dvikānāṁ pañcadaśasaṅkhyākānāmudāharaṇānyāha- tadyathētyādi| madhurāmlau vidyētē yatra saṁyōgē sa madhurāmlaḥ| ēvaṁ śēṣēṣvapi jñēyam||6-8||

Adhikarana 6 (9-10) · Śloka 10

trikān vakṣyāmaḥ- ādau prayujyamānastu madhurō daśa gacchati | ṣaḍamlō lavaṇastasmādardhamēkaṁ tathā kaṭuḥ ||9|| tadyathā- madhurāmlalavaṇaḥ(1), madhurāmlakaṭukaḥ(2), madhurāmlatiktaḥ(3), madhurāmlakaṣāyaḥ(4), madhuralavaṇakaṭukaḥ(5), madhuralavaṇatiktāḥ(6), madhuralavaṇakaṣāyaḥ(7), madhurakaṭukatiktaḥ(8), madhurakaṭukaṣāyaḥ(9), madhuratiktakaṣāyaḥ(10), ēvamēṣāṁ daśānāṁ trikasaṁyōgānāmādau madhuraḥ prayujyatē; amlalavaṇakaṭukaḥ(1), amlalavaṇatiktaḥ(2), amlalavaṇakaṣāyaḥ(3), amlakaṭutiktaḥ(4), amlakaṭukaṣāyaḥ(5), amlatiktakaṣāyaḥ(6), ēvamēṣāṁ ṣaṇṇāmādāvamlaḥ prayujyatē; lavaṇakaṭutiktaḥ(1), lavaṇakaṭukaṣāyaḥ(2), lavaṇatiktakaṣāyaḥ(3), ēvamēṣāṁ trayāṇāmādau lavaṇaḥ prayujyatē; kaṭutiktakaṣāyaḥ(1), ēvamēkasyādau kaṭukaḥ prayujyatē; ēvamētē trikasaṁyōgā viṁśatirvyākhyātāḥ ||10||

ādāvityādi| daśēti daśayōgānityarthaḥ| tasmādardhamiti trīnityarthaḥ| tēṣāmēva trikānāṁ viṁśatisaṅkhyākānāmudāharaṇānyāha- madhurāmlētyādi| madhurāmlalavaṇā vidyantē yatra sa madhurāmlalavaṇaḥ| ēvaṁ śēṣēṣvapi vyākhyēyam||9-10||

Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12

catuṣkān vakṣyāmaḥ | catuṣkarasasaṁyōgānmadhurō daśa gacchati | caturō'mlō'nugacchēcca lavaṇastvēkamēva tu ||11|| madhurāmlalavaṇakaṭukaḥ(1), madhurāmlalavaṇatiktaḥ(2), madhurāmlalavaṇakaṣāyaḥ(3), madhurāmlakaṭukatiktaḥ(4), madhurāmlakaṭukaṣāyaḥ(5), madhurāmlatiktakaṣāyaḥ(6), madhuralavaṇakaṭukatiktaḥ(7), madhuralavaṇakaṭukaṣāyaḥ(8), madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ(9), madhurakaṭutiktakaṣāyaḥ(10), ēvamēṣāṁ daśānāmādau madhuraḥ prayujyatē; amlalavaṇakaṭutiktaḥ(1), amlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ(2), amlalavaṇatiktakaṣāyaḥ(3), amlakaṭutiktakaṣāyaḥ(4), ēvamēṣāṁ caturṇāmādāvamlaḥ; lavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ(1), ēvamēkasyādau lavaṇaḥ; ēvamētē catuṣkarasasaṁyōgāḥ pañcadaśa kīrtitāḥ ||12||

catuṣkānityādi| daśēti ‘yōgān’ iti śēṣaḥ| tēṣāṁ catuṣkarasasaṁyōgē pañcadaśasaṅkhyākānāmudāharaṇānyāha- madhurāmlētyādi| madhurāmlalavaṇakaṭukā vidyantē yatra yōgē sa madhurāmlalavaṇakaṭukaḥ; ēvaṁ śēṣēṣvapi||11-12||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

pañcakān vakṣyāmaḥ | pañcakān pañca madhura ēkamamlastu gacchati ||13|| madhurāmlalavaṇakaṭutiktaḥ(1), madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ(2), madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyaḥ(3), madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaḥ(4), madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ(5), ēvamēṣāṁ pañcānāmādau madhuraḥ prayujyatē; amlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ(1), ēvamēkasyādāvamlaḥ; ēvamētē ṣaṭ pañcakasaṁyōgā vyākhyātāḥ ||14||

pañcakānityādi| pañcakāniti pañcarasasamūhān| pañcēti pañcasaṅkhyākān ‘yōgān’ iti śēṣaḥ| tēṣāmēva ṣaṇṇāmudāharaṇānyāha- madhurāmlētyādi||13-14||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

ṣaṭkamēkaṁ vakṣyāmaḥ; ēkastu ṣaṭkasaṁyōgaḥ- madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ; ēṣa ēka ēva ṣaṭsaṁyōgaḥ ||15||

tasya ṣaṭkasyōdāharaṇamāha- madhurāmlētyādi||15||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

ēkaikaśca ṣaḍrasā bhavanti- madhuraḥ(1), amlaḥ(2), lavaṇaḥ(3), kaṭukaḥ(4), tiktaḥ(5), kaṣāyaḥ(6), iti ||16||

ēṣāmudāharaṇānyāha- madhurētyādi||16||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

bhavanti cātra- ēṣā triṣaṣṭirvyākhyātā rasānāṁ rasacintakaiḥ | dōṣabhēdatriṣaṣṭyāṁ tu prayōktavyā vicakṣaṇaiḥ ||17||

upasaṁhāramāha- bhavati cātrētyādi| anurasō hīnarasaḥ| dōṣabhēdatriṣaṣṭyāṁ dōṣabhēdīyādhyāyē vakṣyamāṇāyām| yadyapi parasparaṁ bhinnāḥ santō rasā bahavō bhavanti, tathā'pi, ṣaṭtvaṁ nātivartantē; yathā vātādidōṣā bahudhā bhinnā api tritvaṁ na tyajanti tathā rasā api ṣaṭtvaṁ nātivartantē||17||

Adhikarana puShpikA · Śloka 63

iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrē tantrabhūṣaṇādhyāyēṣu rasabhēdavikalpādhyāyō nāma (prathamaḥ, āditaḥ) triṣaṣṭitamō'dhyāyaḥ ||63||

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrē triṣaṣṭitamō'dhyāyaḥ||63||