kīdr̥śā rasāstriṣaṣṭibhēdān yāntītyāha- avidagdhā ityādi| avidagdhā asaṁyuktā ēkākinaḥ samavāyatō bhidyanta ityarthaḥ| vidagdhāḥ saṁyōgataḥ samavāyataśca saṁyuktā rasāntarasaṁyōgādbhidyantē| vidagdhaśabdaḥ saṁyuktē vartatē, dhātūnāmanēkārthatvāt| bhidyantē ēkaikēnānugamanādbhēdaṁ yāntītyarthaḥ| tē rasāḥ| tatra yathāsambhavaṁ kēcit saṁyōgataḥ kēcit samavāyataśca bhidyantē| saṁyuktā yathā- badarakapitthaphalādikaṁ madhurāmlaṁ(1), uṣṭrīkṣīrōrabhramāṁsādikaṁ madhuralavaṇaṁ(2), kukkuraśr̥gālamāṁsādikaṁ madhurakaṭukaṁ(3), śrīvāsasarjarasādikaṁ madhuratiktaṁ(4) tailadhanvanaphalādikaṁ madhurakaṣāyaṁ(5); ūṣakādikam amlalavaṇaṁ(6), cukrādikam amlakaṭukaṁ(7), surādikam amlatiktaṁ(8), hastinīdadhiśukamāṁsādikam amlakaṣāyaṁ(9); trapusīsādikaṁ lavaṇatiktaṁ(10), gōmūtrasvarjikādikaṁ lavaṇakaṭukaṁ(11), samudraphēnādikaṁ lavaṇakaṣāyaṁ(12); karpūrajātīphalādikaṁ tiktakaṭukaṁ(13), lavalīphalahastinīghr̥tādikaṁ tiktakaṣāyaṁ(14); bhallātakamajjāharitālādikaṁ kaṭukaṣāyam(15); ēvaṁ dvirasabhēdāḥ pañcadaśadhā darśitāḥ| ataḥ paraṁ rasatritayabhēdā vakṣyantē- hastimāṁsādikaṁ madhurāmlalavaṇaṁ(1), śalyakamāṁsādikaṁ madhurāmlakaṭukaṁ(2), gōdhūmōtthasurādikaṁ madhurāmlatiktakaṁ(3), mastutakrādikaṁ madhurāmlakaṣāyaṁ(4), kāṇakapōtamāṁsādikaṁ madhuralavaṇakaṭukaṁ(5), śambūkādimāṁsaṁ madhuralavaṇatiktaṁ(6), padmakandādikaṁ guḍasaṁyuktaṁ madhuralavaṇakaṣāyaṁ(7), tr̥ṇaśūnyāphalaśuṣkakustumbaryādikaṁ madhurakaṭutiktakaṁ(8), gōdhāmāṁsairaṇḍatailādikaṁ madhurakaṭukaṭukaṣāyaṁ(9), guḍūcīśākhāmr̥gāmiṣatuvarakatailādikaṁ madhuratiktakaṣāyaṁ(10), raupyaśilājatvādikam amlalavaṇakaṭukaṁ(11), hastimūtrādikam amlalavaṇatiktaṁ(12), sarōmakaṁ hastinīdadhyādi amlalavaṇakaṣāyaṁ(13), maricasaṁskr̥tasurādikam amlakaṭutiktakaṁ(14), amlavētasādikam amlakaṭukaṣāyaṁ(15), kīramāṁsayutasurādikam amlatiktakaṣāyaṁ(16), avimūtrādikaṁ lavaṇakaṭutiktaṁ(17), aruṣkaraṁ sarōmakaṁ lavaṇakaṭukaṣāyaṁ(18), samudraphēnāvikaṁ lavaṇatiktakaṣāyaṁ(19), kr̥ṣṇāgarusuradārusnēhādikaṁ kaṭutiktakaṣāyaṁ(20); ēvaṁ trikabhēdā viṁśatirdarśitāḥ| ataḥ paraṁ catuḥsaṁyōgāḥ pañcadaśaprakārā vakṣyantē- gōmūtrānvitaśilājatuprabhr̥tikaṁ madhurāmlalavaṇakaṭukaṁ(1), gōmūtraikaśaphakṣīrādikaṁ madhurāmlalavaṇatiktakaṁ(2) saindhavānvitatakrādikaṁ madhurāmlalavaṇakaṣāyaṁ(3), laśunānvitaṁ surādikaṁ madhurāmlakaṭutiktaṁ(4), kāñjikānvitairaṇḍatailādi khadirānvitaśilāhvādikaṁ ca madhurāmlakaṭukaṣāyaṁ(5), udumbarānvitaṁ yavāsaśarkarādikaṁ madhurāmlatiktakaṣāyaṁ(6), vārtākaphalādikaṁ madhuralavaṇatiktakaṭukaṁ(7), gōmūtrānvitatailādikaṁ madhuralavaṇakaṭukaṣāyaṁ(8), tilaguggulvādikaṁ madhurakaṭutiktakaṣāyaṁ(9), samudraphēnaśarkarācitrakānvitabadarādi madhuralavaṇatiktakaṣāyaṁ(10), suvarcalānvitahastinīdadhyādi kr̥tasurādikam amlalavaṇakaṭutiktaṁ(11), sauvarcalānvitahastinīdadhyādikam amlalavaṇakaṭukaṣāyaṁ(12), audbhidalavaṇānvitaṁ śukamāṁsādikam amlalavaṇatiktakaṣāyaṁ(13), bālamūlakahastinīdadhyādikam amlakaṭutiktakaṣāyaṁ(14), sarōmakaṁ bālabilvādikaṁ lavaṇakaṭutiktakaṣāyaṁ(15); ēvaṁ catuṣkarasasaṁyōgāḥ pañcadaśa kathitāḥ| ataḥ paraṁ pañcarasasaṁyōgāḥ ṣaḍ vakṣyantē- āmakaramardānvitaṁ bhr̥ṣṭavārtākaphalādikaṁ madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyaṁ(1), kaṭutrayayavakṣārānvitatakrādikaṁ madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyam(2), audbhidānvitatakrādikaṁ madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyaṁ(3), harītakīdhātrīphalādikaṁ madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaṁ(4), rasōnādikaṁ madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaṁ(5), bhallātakaraupyaśilājatumiśritanimbādikam amlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaṁ(6); ēvaṁ pañcarasasaṁyōgāḥ ṣaḍ darśitāḥ| ataḥ paraṁ ṣaḍrasaṁ vakṣyatē- ēṇamāṁsādikaṁ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyam| ataḥ paramēkaikarasānāha- santānikāgōdugdhādikaṁ madhuraṁ(1) āmakaramardādikam amlaṁ(2), rōmakādikaṁ lavaṇaṁ(3), cavyādikaṁ kaṭukaṁ(4), nimbaparpaṭādikaṁ tiktaṁ(5), padmanyagrōdhādyaṅkurādikaṁ kaṣāyaṁ(6); ēvaṁ ṣaṭ kathitāḥ| anēna prakārēṇa triṣaṣṭiḥ kathitāḥ| kārtikakuṇḍastvamuṁ pāṭhamanyathā āpātanikāṁ kr̥tvā vyākhyānayati; tadyathā- dōṣāṇāṁ pañcadaśadhā prasarō bhēdaḥ, tasya bahubhistriṣaṣṭirasabhēdaiḥ saha prayōgō durghaṭaḥ, atō dōṣabhēdānāmapi bahutvamāha- avidagdhā ityādi| avidagdhā aprakupitāḥ; vidagdhāḥ kupitā dōṣāḥ; yadyasmin pāṭhē dōṣāṇāṁ triṣaṣṭibhēdā uktāḥ, tarhi pūrvapāṭhē pañcadaśadhā prasaraḥ kimityuktaḥ? satyaṁ, kupitadōṣasyātyantacikitsanīyatvāpādanārtham; anyat granthagauravabhayāt parityaktam||4||h
Meaning of the commentary
The commentary asks what sort of tastes divide into sixty-three. 'Avidagdha' means uncombined, single, dividing by inherence; 'vidagdha' means combined with another taste by combination and inherence, dividing by that combination. 'Vidagdha' here has the sense of combined. They divide by following one another, one at a time. Some divide by combination, some by inherence. The commentary then lists, with examples of substances, the fifteen two-taste combinations (for example sweet-sour such as jujube and wood-apple fruit, sweet-salty such as camel's milk and sheep meat, sweet-pungent such as dog and jackal meat, and so on to pungent-astringent such as bhallātaka marrow), the twenty three-taste combinations, the fifteen four-taste, the six five-taste, the one six-taste (deer meat and the like), and the six single tastes, totalling sixty-three. Kārttikakuṇḍa reads this passage differently, taking the sixty-three as varieties of doshas: 'avidagdha' as unaggravated and 'vidagdha' as aggravated doshas, to show that the doshas' spread of fifteen kinds needs many taste varieties; further detail is omitted for fear of bulk.